Pháp lý về việc cho phạm nhân tại ngoại chữa bệnh theo quy định mới cần biết gì?

Pháp lý về việc cho phạm nhân tại ngoại chữa bệnh là một chế định nhân đạo nhưng được kiểm soát chặt chẽ bởi pháp luật hình sự và thi hành án. Không phải mọi trường hợp đều được áp dụng mà phải đáp ứng điều kiện về sức khỏe, nhân thân và thẩm quyền xem xét. Bài viết dưới đây sẽ phân tích rõ quy định pháp lý, đối tượng được áp dụng, thủ tục thực hiện cũng như các vấn đề thường gặp liên quan đến việc cho phạm nhân tại ngoại chữa bệnh.

I. Hiện nay, việc cho phạm nhân tại ngoại chữa bệnh được áp dụng phổ biến như thế nào?

Hiện nay, việc cho phạm nhân tại ngoại chữa bệnh không phải là biện pháp áp dụng thường xuyên, mà chỉ được xem xét trong những trường hợp thật sự cần thiết.

Thông thường, phạm nhân sẽ được khám và điều trị ngay tại bệnh xá của trại giam hoặc chuyển đến cơ sở y tế bên ngoài nhưng vẫn có sự quản lý, giám sát chặt chẽ. Chỉ khi tình trạng bệnh nặng, vượt quá khả năng điều trị của cơ sở giam giữ và có kết luận y tế rõ ràng, cơ quan có thẩm quyền mới xem xét việc cho tại ngoại chữa bệnh.

Đây là chính sách mang tính nhân đạo, nhưng được áp dụng rất hạn chế và chỉ trong các trường hợp đặc biệt để vừa đảm bảo quyền được chữa bệnh, vừa giữ nguyên yêu cầu quản lý thi hành án.

II. Khái niệm về pháp lý về việc cho phạm nhân tại ngoại chữa bệnh

Để hiểu rõ bản chất và điều kiện áp dụng, cần nắm được khái niệm pháp lý về việc cho phạm nhân tại ngoại chữa bệnh theo quy định hiện hành.

1. Pháp lý về việc cho phạm nhân tại ngoại chữa bệnh là gì?

Đây là quy định pháp luật cho phép phạm nhân được tạm thời ra ngoài cơ sở giam giữ để điều trị bệnh trong trường hợp tình trạng sức khỏe nghiêm trọng, vượt quá khả năng điều trị tại trại giam.

Về bản chất, đây là biện pháp nhân đạo trong thi hành án hình sự, nhằm bảo đảm quyền được chăm sóc y tế của phạm nhân, đồng thời vẫn duy trì cơ chế quản lý, giám sát chặt chẽ của cơ quan có thẩm quyền. Việc tại ngoại chữa bệnh chỉ được thực hiện khi có kết luận chuyên môn y tế xác định cần điều trị bên ngoài và có quyết định cho phép của cơ quan có thẩm quyền, không phải quyền đương nhiên của phạm nhân.

2. Những đối tượng phạm nhân nào có thể được xem xét cho tại ngoại chữa bệnh?

Cần phân biệt rõ, “tại ngoại” trong giai đoạn tố tụng là biện pháp thay thế tạm giam đối với bị can, bị cáo, không phải phạm nhân đang chấp hành án. Theo Điều 119 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 (sửa đổi bổ sung 2025), các trường hợp có thể được xem xét không tạm giam (tức có thể được tại ngoại) là khi người đó không thuộc các trường hợp bắt buộc phải tạm giam, hoặc có thể áp dụng biện pháp ngăn chặn thay thế.

Cụ thể, có thể được xem xét tại ngoại nếu:

• Không thuộc nhóm tội đặc biệt nghiêm trọng, rất nghiêm trọng hoặc đủ căn cứ tạm giam theo luật;
• Không thuộc các trường hợp phải tạm giam như: bỏ trốn hoặc có dấu hiệu bỏ trốn; không có nơi cư trú rõ ràng; tiếp tục phạm tội; vi phạm biện pháp ngăn chặn khác; hoặc có hành vi cản trở hoạt động điều tra, tố tụng.

Đối tượng được xem xét “tại ngoại” chủ yếu là bị can, bị cáo đáp ứng điều kiện theo Điều 119 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, không phải mọi trường hợp đều được áp dụng.

3. Điều kiện sức khỏe như thế nào thì phạm nhân được xem xét tại ngoại chữa bệnh?

Theo Điều 52 Luật Thi hành án hình sự năm 2025, phạm nhân được bảo đảm khám chữa bệnh và điều trị tại bệnh xá trại giam hoặc cơ sở y tế của Nhà nước. Chỉ trong trường hợp đặc biệt mới được xem xét cho điều trị ngoài trại giam (thực tiễn thường gọi là tại ngoại chữa bệnh).

Cụ thể, các điều kiện về sức khỏe gồm:

• Phạm nhân bị bệnh nặng hoặc thương tích vượt quá khả năng điều trị của cơ sở y tế trong trại giam;
• Cần được chuyển đến cơ sở khám chữa bệnh chuyên môn cao hơn để điều trị phù hợp;
• Trường hợp có dấu hiệu mắc bệnh tâm thần hoặc bệnh làm mất khả năng nhận thức, điều khiển hành vi, phải được giám định và xử lý theo thủ tục riêng (có thể dẫn đến tạm đình chỉ chấp hành án và áp dụng biện pháp bắt buộc chữa bệnh).

Chỉ khi phạm nhân có tình trạng bệnh nặng, vượt khả năng điều trị của cơ sở giam giữ và có xác định y khoa rõ ràng, cơ quan có thẩm quyền mới xem xét cho điều trị ngoài trại giam theo quy định trên.

III. Quy định của pháp luật liên quan đến pháp lý về việc cho phạm nhân tại ngoại chữa bệnh

Để hiểu rõ cơ chế áp dụng trong thực tế, cần xem xét các quy định pháp luật liên quan đến việc cho phạm nhân tại ngoại chữa bệnh theo quy định hiện hành.

1. Quyền được chăm sóc y tế của phạm nhân quy định như thế nào?

Theo Điều 52 Luật Thi hành án hình sự năm 2025, phạm nhân được Nhà nước bảo đảm đầy đủ quyền chăm sóc y tế trong quá trình chấp hành án. Cụ thể:

• Phạm nhân được khám sức khỏe định kỳ, chăm sóc y tế và phòng chống dịch bệnh tại cơ sở giam giữ hoặc cơ sở y tế của Nhà nước.
• Khi bị bệnh hoặc thương tích, phạm nhân được khám và điều trị tại bệnh xá trại giam hoặc bệnh viện gần nhất; nếu vượt quá khả năng điều trị thì được chuyển đến cơ sở y tế phù hợp hơn.
• Trường hợp mắc bệnh tâm thần hoặc mất khả năng nhận thức, cơ quan có thẩm quyền sẽ giám định và có thể quyết định tạm đình chỉ chấp hành án, áp dụng biện pháp bắt buộc chữa bệnh.
• Phạm nhân nghiện ma túy được tổ chức cai nghiện trong quá trình chấp hành án.
• Nhà nước bảo đảm kinh phí khám chữa bệnh, phòng dịch và điều trị, kể cả phần vượt quá mức chi trả của bảo hiểm y tế (nếu có).

Phạm nhân được bảo đảm quyền chăm sóc y tế đầy đủ, từ khám chữa bệnh thông thường đến điều trị chuyên sâu, theo cơ chế quản lý chặt chẽ của cơ sở giam giữ.

2. Nếu phạm nhân bị bệnh thì sẽ được chăm sóc y tế ở đâu?

Theo khoản 2 Điều 52 Luật Thi hành án hình sự năm 2025, phạm nhân khi bị bệnh hoặc bị thương tích sẽ được chăm sóc, điều trị y tế theo từng cấp độ như sau:

• Trước hết, phạm nhân được khám bệnh, chữa bệnh và điều trị tại bệnh xá của trại giam hoặc trại tạm giam.
• Trường hợp vượt quá khả năng chuyên môn, phạm nhân được chuyển đến cơ sở khám, chữa bệnh của Nhà nước gần nhất để tiếp tục điều trị.
• Nếu tình trạng bệnh phức tạp hơn, sẽ được giới thiệu hoặc chuyển đến cơ sở y tế phù hợp với tình trạng bệnh để điều trị chuyên sâu, theo sự phối hợp giữa trại giam và cơ sở khám chữa bệnh.

Việc chăm sóc y tế cho phạm nhân được thực hiện theo cơ chế nhiều cấp độ, bảo đảm điều trị kịp thời từ bệnh xá trại giam đến bệnh viện chuyên sâu theo quy định tại khoản 2 Điều 52 nêu trên.

3. Phạm nhân được khám sức khỏe tổng quát bao lâu một lần?

Theo khoản 1 Điều 9 Nghị định 118/2024/NĐ-CP, phạm nhân trong thời gian chấp hành án sẽ được tổ chức khám sức khỏe định kỳ ít nhất 02 năm một lần.

Cụ thể, việc khám sức khỏe tổng quát được thực hiện với sự phối hợp giữa cơ sở giam giữ và cơ sở khám chữa bệnh theo cấp chuyên môn, bao gồm: đo các chỉ số cơ bản (chiều cao, cân nặng, huyết áp…), khám lâm sàng toàn diện và thực hiện các xét nghiệm cận lâm sàng theo chỉ định của bác sĩ. Kết quả khám được ghi nhận và lưu vào hồ sơ quản lý sức khỏe của phạm nhân.

4. Phạm nhân đang chấp hành án có được phép tại ngoại chữa bệnh không?

Theo khoản 5 Điều 9 Nghị định 118/2024/NĐ-CP (được sửa đổi, bổ sung bởi điểm b khoản 1 Điều 25 Nghị định 184/2025/NĐ-CP), phạm nhân không được “tại ngoại chữa bệnh” theo nghĩa tự do điều trị bên ngoài, mà chỉ được tổ chức khám và điều trị trong điều kiện quản lý đặc biệt khi có dấu hiệu bệnh lý tâm thần hoặc bệnh làm mất khả năng nhận thức, điều khiển hành vi.

Cụ thể, trong thời gian chờ cơ quan có thẩm quyền trưng cầu giám định pháp y tâm thần, Thủ trưởng cơ sở giam giữ sẽ phối hợp với cơ sở khám chữa bệnh chuyên khoa tâm thần của Nhà nước hoặc bệnh viện quân đội để tổ chức khám và điều trị cho phạm nhân theo đúng quy định pháp luật.

Như vậy, trong trường hợp phạm nhân có dấu hiệu bệnh lý tâm thần hoặc rối loạn làm mất khả năng nhận thức, cơ sở giam giữ sẽ đề nghị trưng cầu giám định pháp y tâm thần theo đúng quy định.

Nếu kết quả giám định xác định phạm nhân mắc bệnh tâm thần, cơ quan có thẩm quyền sẽ ra quyết định tạm đình chỉ chấp hành án phạt tù và chuyển sang áp dụng biện pháp bắt buộc chữa bệnh tại cơ sở y tế chuyên khoa. Sau khi tình trạng bệnh được điều trị ổn định và có kết luận đủ điều kiện, phạm nhân sẽ tiếp tục chấp hành phần án còn lại theo quy định của pháp luật.

IV. Giải đáp các vấn đề thắc mắc thường gặp liên quan đến pháp lý về việc cho phạm nhân tại ngoại chữa bệnh

Để làm rõ các tình huống thực tế phát sinh, dưới đây là một số câu hỏi thường gặp liên quan đến pháp lý về việc cho phạm nhân tại ngoại chữa bệnh và cách áp dụng theo quy định hiện hành.

1. Chi phí điều trị trong thời gian phạm nhân tại ngoại chữa bệnh do ai chi trả?

Theo khoản 1 Điều 9 Nghị định 118/2024/NĐ-CP, phạm nhân trong thời gian chấp hành án vẫn được Nhà nước bảo đảm chế độ chăm sóc y tế, khám chữa bệnh và phòng chống dịch bệnh tại các cơ sở y tế phối hợp với trại giam. Chi phí khám sức khỏe định kỳ được Nhà nước chi trả theo khung giá do Bộ Y tế quy định.

Trong thực tế áp dụng đối với trường hợp điều trị ngoài cơ sở giam giữ (thường gọi là tại ngoại chữa bệnh), chi phí điều trị sẽ được xử lý theo cơ chế chung về y tế trong thi hành án:

- Nhà nước chi trả phần chi phí trong phạm vi chế độ, định mức được bảo đảm;

- Phần chi phí vượt mức (nếu có) có thể do bảo hiểm y tế hoặc thân nhân, phạm nhân tự chi trả theo quy định.

Chi phí điều trị không hoàn toàn do cá nhân tự chi trả, mà được Nhà nước bảo đảm trong phạm vi chế độ y tế, phần vượt mức sẽ xử lý theo quy định về bảo hiểm và nguồn tài chính liên quan.

2. Phạm nhân xin tại ngoại để chữa bệnh phải thông qua cơ quan có thẩm quyền nào?

Trên thực tế, “tại ngoại” chủ yếu áp dụng trong giai đoạn tố tụng đối với bị can, bị cáo, còn đối với phạm nhân đang chấp hành án thì việc ra ngoài điều trị chỉ có thể thực hiện khi được cơ quan có thẩm quyền trong thi hành án hình sự và tố tụng hình sự xem xét, quyết định.

Cụ thể, việc xem xét cho ra ngoài điều trị (tương tự cơ chế tại ngoại trong tố tụng như bảo lĩnh, đặt tiền bảo đảm, cấm đi khỏi nơi cư trú theo Điều 121, 122, 123 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, sửa đổi bổ sung 2025) thuộc thẩm quyền của:

• Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án trong giai đoạn tố tụng;
• Và trong giai đoạn chấp hành án, là cơ quan thi hành án hình sự và Thủ trưởng cơ sở giam giữ (trại giam), phối hợp với cơ quan y tế và cơ quan có thẩm quyền theo quy định.

Việc xin tại ngoại chữa bệnh không do cá nhân tự quyết, mà phải thông qua cơ quan tiến hành tố tụng (nếu đang trong giai đoạn điều tra, xét xử) hoặc cơ quan thi hành án hình sự và trại giam (nếu đang chấp hành án).

3. Trong thời gian tại ngoại chữa bệnh, phạm nhân có được di chuyển tự do không?

Không. Trong thời gian được cho ra ngoài để chữa bệnh (theo cơ chế quản lý thi hành án), phạm nhân không được tự do di chuyển như người bình thường mà phải chịu sự quản lý chặt chẽ của cơ quan có thẩm quyền.

Theo quy định về chế độ chăm sóc y tế đối với phạm nhân tại Điều 52 Luật Thi hành án hình sự năm 2025, việc điều trị ngoài cơ sở giam giữ chỉ được thực hiện trong trường hợp đặc biệt và phạm nhân vẫn thuộc sự giám sát, quản lý của trại giam hoặc cơ quan thi hành án hình sự trong suốt quá trình điều trị.

Đồng thời, phạm nhân chỉ được di chuyển trong phạm vi phục vụ việc khám, chữa bệnh và theo đúng kế hoạch điều trị; việc ra ngoài hoặc thay đổi địa điểm điều trị đều phải có sự phê duyệt và tổ chức của cơ quan quản lý.

4. Việc tại ngoại chữa bệnh có ảnh hưởng đến thời gian chấp hành án không?

Theo khoản 1 Điều 38 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017, 2025), thời gian chấp hành hình phạt tù được tính theo thời gian người bị kết án thực tế bị giam giữ. Cụ thể, thời gian tạm giữ, tạm giam được trừ vào thời gian chấp hành án, cứ 01 ngày tạm giữ, tạm giam được tính bằng 01 ngày tù.

Từ quy định này có thể hiểu, các khoảng thời gian không thuộc giai đoạn giam giữ thực tế, như thời gian được cho ra ngoài theo cơ chế tại ngoại chữa bệnh (nếu có), về nguyên tắc không được tính là thời gian chấp hành án phạt tù, trừ trường hợp pháp luật có quyết định đặc biệt khác.

Đồng thời, theo Điều 68 Bộ luật này, nếu việc ra ngoài điều trị được thực hiện theo cơ chế tạm đình chỉ chấp hành án phạt tù, thì thời gian tạm đình chỉ cũng không được tính vào thời gian chấp hành án.

5. Gia đình phạm nhân có trách nhiệm gì trong thời gian phạm nhân được tại ngoại chữa bệnh?

Trong thời gian phạm nhân được ra ngoài để điều trị bệnh (theo cơ chế quản lý thi hành án hoặc tạm đình chỉ), gia đình giữ vai trò phối hợp và hỗ trợ quan trọng nhằm bảo đảm việc điều trị đúng quy định. Cụ thể:

• Phối hợp với cơ quan thi hành án và cơ sở y tế trong việc theo dõi, chăm sóc và quản lý quá trình điều trị của phạm nhân.
• Hỗ trợ chăm sóc sức khỏe, cung cấp thuốc men hoặc vật dụng cần thiết theo hướng dẫn và chỉ định của cơ sở y tế, nếu được phép.
• Thông báo kịp thời tình trạng sức khỏe, diễn biến bệnh cho cơ quan quản lý khi có yêu cầu hoặc khi có thay đổi bất thường.
• Chấp hành đúng quy định về quản lý, giám sát, không tự ý đưa phạm nhân đi nơi khác hoặc thay đổi hình thức điều trị khi chưa được phép.

Gia đình không có quyền quyết định việc điều trị, mà chủ yếu đóng vai trò phối hợp, chăm sóc và hỗ trợ theo sự quản lý của cơ quan thi hành án và cơ sở y tế trong suốt thời gian phạm nhân được điều trị ngoài trại giam.

V. Tại sao nên tìm luật sư tư vấn ở NPLaw khi có vấn đề về pháp lý về việc cho phạm nhân tại ngoại chữa bệnh

Việc xem xét cho phạm nhân tại ngoại chữa bệnh là thủ tục phức tạp, liên quan đồng thời đến luật hình sự, thi hành án hình sự và quy định y tế, đồng thời phụ thuộc nhiều vào đánh giá của cơ quan có thẩm quyền và hồ sơ y khoa cụ thể.

Luật sư tại NPLaw có thể hỗ trợ theo hướng: phân tích điều kiện pháp lý từng trường hợp, đánh giá khả năng được chấp thuận, hướng dẫn thu thập hồ sơ bệnh án và tài liệu chứng minh, soạn thảo đơn đề nghị đúng quy định, cũng như làm việc với cơ quan có thẩm quyền khi cần thiết. Bên cạnh đó, NPLaw còn giúp gia đình lường trước rủi ro pháp lý và lựa chọn phương án phù hợp nhất để bảo vệ quyền lợi hợp pháp của phạm nhân trong quá trình điều trị.

Trên đây là các thông tin mang tính tham khảo, Quý khách hàng cần tư vấn chi tiết về trường hợp cụ thể, vui lòng liên hệ cho Hãng luật NPLaw để được tư vấn ngay.