Quy định của pháp luật về đặt tên cho tác phẩm dịch

Trong xu thế toàn cầu hóa, dịch thuật là cầu nối giúp độc giả Việt Nam tiếp cận tri thức và giá trị văn hóa toàn cầu. Cùng với sự gia tăng tác phẩm dịch, việc đặt tên cho các tác phẩm này trở thành vấn đề đáng chú ý, khi tên gọi không chỉ định danh mà còn phải truyền tải tinh thần và ý nghĩa của tác phẩm gốc. Quá trình này đòi hỏi sự kết hợp giữa tôn trọng nguyên tác, sáng tạo phù hợp với độc giả mục tiêu và tuân thủ quy định pháp luật. Bài viết sẽ phân tích ý nghĩa, quy định pháp lý và thách thức thực tiễn trong việc đặt tên cho tác phẩm dịch.

I. Tìm hiểu về đặt tên cho tác phẩm dịch

Theo khoản 1 Điều 7 Nghị định 17/2023/NĐ-CP, tác phẩm dịch được hiểu là tác phẩm được thể hiện bằng ngôn ngữ khác với ngôn ngữ của tác phẩm gốc. Điều này mở ra cơ hội lớn để độc giả Việt Nam tiếp cận với tri thức và văn hóa toàn cầu thông qua các tác phẩm dịch.

Trong bối cảnh số lượng tác phẩm dịch tại Việt Nam tăng nhanh từ năm 2016 đến 2022 với hơn 10.000 tác phẩm được xuất bản, việc đặt tên cho các tác phẩm này đang ngày càng được quan tâm.

Nhiều nhà xuất bản và dịch giả ngày càng chú trọng đến việc đặt tên phù hợp với nội dung và ý nghĩa của tác phẩm gốc. Các tên được dịch sát nghĩa, dễ hiểu, và phù hợp với văn hóa Việt Nam, giúp người đọc dễ dàng tiếp cận và cảm nhận đúng tinh thần tác phẩm. Ví dụ: The Fault in Our Stars được dịch thành Lỗi tại những vì sao, giữ nguyên ý nghĩa tượng trưng của tên gốc. Tên gọi này không chỉ sát nghĩa mà còn giữ nguyên ý nghĩa tượng trưng, giúp độc giả cảm nhận trọn vẹn thông điệp mà tác giả muốn truyền tải.

Bên cạnh những điểm sáng, vẫn còn nhiều vấn đề trong việc đặt tên cho các tác phẩm dịch, gây khó khăn cho độc giả trong việc tiếp cận đúng tinh thần của tác phẩm gốc. Một số tên dịch không phản ánh đúng nội dung hoặc ý nghĩa sâu sắc của nguyên tắc, dẫn đến hiểu lầm hoặc làm mất đi giá trị vốn có của tác phẩm. Ví dụ: Tác phẩm To Kill a Mockingbird được dịch thành Giết con chim nhại. Dù sát nghĩa, cách dịch này chưa làm nổi bật được ý nghĩa ẩn dụ sâu sắc, như sự phá hủy sự ngây thơ hoặc công lý trong xã hội.

II. Quy định của pháp luật về đặt tên cho tác phẩm dịch

1. Thế nào là đặt tên cho tác phẩm dịch

Đặt tên cho tác phẩm dịch là quá trình lựa chọn và sử dụng ngôn ngữ của bản dịch để truyền tải tên gọi của tác phẩm gốc, sao cho vừa đảm bảo ý nghĩa, tinh thần nội dung của tác phẩm, vừa phù hợp với ngữ cảnh văn hóa, ngôn ngữ của độc giả mục tiêu.

Yêu cầu đối với việc đặt tên cho tác phẩm dịch:

• Tôn trọng nguyên tác: Tên gọi phải phản ánh đúng ý nghĩa, nội dung và tinh thần của tác phẩm gốc.
• Phù hợp ngữ cảnh văn hóa: Tên được dịch cần phù hợp với ngôn ngữ và văn hóa của đối tượng độc giả mà tác phẩm hướng tới.
• Tính hấp dẫn và dễ hiểu: Tên gọi nên dễ nhớ, gây ấn tượng và kích thích sự tò mò của độc giả.

2. Việc đặt tên cho tác phẩm dịch được quy định như thế nào

Theo quy định tại khoản 2 Điều 1 Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005, tác phẩm phái sinh là tác phẩm được sáng tạo trên cơ sở một hoặc nhiều tác phẩm đã có thông qua việc dịch từ ngôn ngữ này sang ngôn ngữ khác, phóng tác, biên soạn, chú giải, tuyển chọn, cải biên, chuyển thể nhạc và các chuyển thể khác.

Như vậy, việc dịch lại tác phẩm từ tiếng nước ngoài thuộc trường hợp làm tác phẩm phái sinh, và cần có sự đồng ý của tác giả hoặc chủ sở hữu quyền tác giả, ngoại trừ trường hợp nêu trên.

Đồng thời, theo khoản 1 Điều 14 Nghị định số 17/2023/NĐ-CP, quyền đặt tên cho tác phẩm không áp dụng đối với tác phẩm dịch từ ngôn ngữ này sang ngôn ngữ khác. Điều này có nghĩa là:

• Dịch giả không có quyền đặt tên cho tác phẩm dịch của mình.
• Tên của tác phẩm dịch phải được giữ nguyên hoặc tuân theo sự đồng ý của chủ sở hữu quyền tác giả.

Dựa trên các quy định nêu trên, việc dịch tác phẩm từ ngôn ngữ này sang ngôn ngữ khác được coi là làm tác phẩm phái sinh, và dịch giả không có quyền tự đặt tên cho tác phẩm dịch của mình. Tên gọi của tác phẩm dịch cần tuân thủ theo sự chấp thuận của tác giả hoặc chủ sở hữu quyền tác giả của tác phẩm gốc.

3. Cơ quan nào quản lý việc đặt tên cho tác phẩm dịch

Cơ quan quản lý việc đặt tên cho tác phẩm dịch tại Việt Nam là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, thông qua Cục Bản quyền tác giả. Cục chịu trách nhiệm giám sát, cấp phép, và giải quyết các vấn đề liên quan đến quyền tác giả, bao gồm tác phẩm dịch.

III. Một số thắc mắc về đặt tên cho tác phẩm dịch

1. Có thể tự ý thay đổi tên tác phẩm sau khi đã đặt tên cho tác phẩm dịch không?

Việc đặt tên cho tác phẩm dịch phải đáp ứng các yêu cầu sau:

• Tôn trọng nguyên tác: Tên gọi phải phản ánh đúng ý nghĩa, nội dung và tinh thần của tác phẩm gốc.
• Phù hợp ngữ cảnh văn hóa: Tên được dịch cần phù hợp với ngôn ngữ và văn hóa của đối tượng độc giả mà tác phẩm hướng tới.
• Tính hấp dẫn và dễ hiểu: Tên gọi nên dễ nhớ, gây ấn tượng và kích thích sự tò mò của độc giả.

Do vậy, không thể tự ý thay đổi tên tác phẩm sau khi đã đặt tên cho tác phẩm dịch

2. Những điều cấm khi đặt tên cho tác phẩm dịch

Việc đặt tên cho tác phẩm dịch cần tuân thủ các quy định pháp luật nhằm đảm bảo tính chính xác, phù hợp và không vi phạm quyền lợi của các bên liên quan. Dưới đây là những điều cấm khi đặt tên cho tác phẩm dịch:

- Vi phạm quyền tác giả

- Xâm phạm đạo đức, thuần phong mỹ tục

- Sao chép hoặc trùng lặp tên của tác phẩm khác

3. Tác giả có được chuyển quyền đặt tên cho tác phẩm dịch cho tổ chức, cá nhân khác không?

- Theo khoản 2 Điều 4 Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005, quyền tác giả là quyền của tổ chức, cá nhân đối với tác phẩm do mình sáng tạo ra hoặc sở hữu.

- Theo Điều 18 Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005, Quyền tác giả đối với tác phẩm bao gồm quyền nhân thân và quyền tài sản. 

- Theo Điều 19 Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005, quyền nhân thân bao gồm quyền đặt tên cho tác phẩm của mình

- Đặc điểm của quyền nhân thân

• Gắn liền với nhân thân tác giả: Quyền nhân thân, bao gồm quyền đặt tên cho tác phẩm, là quyền không thể tách rời khỏi tác giả.
• Không thể chuyển giao: Do gắn liền với nhân thân, quyền nhân thân không thể được chuyển nhượng hoặc ủy quyền cho tổ chức, cá nhân khác.

- Áp dụng đối với tác phẩm dịch

• Quyền đặt tên cho tác phẩm là một phần của quyền nhân thân. Tuy nhiên, đối với tác phẩm dịch, quyền đặt tên không áp dụng, vì bản dịch được xem là tác phẩm phái sinh.
• Tác giả của tác phẩm gốc không thể chuyển quyền đặt tên cho tác phẩm dịch cho người khác. Quyền đặt tên của tác phẩm gốc vẫn thuộc về tác giả và không thể bị tách rời.

Quyền đặt tên cho tác phẩm là quyền nhân thân, gắn liền với nhân thân của tác giả, nên không thể chuyển giao cho tổ chức hoặc cá nhân khác. Trong trường hợp tác phẩm dịch, quyền đặt tên không áp dụng, và mọi sự điều chỉnh tên gọi phải được thực hiện trong phạm vi cho phép của pháp luật và sự đồng ý của tác giả hoặc chủ sở hữu quyền tác giả đối với tác phẩm gốc.

4. Nếu có nhiều bản dịch khác nhau, việc đặt tên cho tác phẩm dịch có bị trùng lặp không?

Khi có nhiều dịch giả hoặc nhà xuất bản thực hiện dịch cùng một tác phẩm, việc trùng lặp tên của các bản dịch là hoàn toàn có thể xảy ra, đặc biệt nếu tên gọi được dịch sát nghĩa từ tác phẩm gốc.

Dù pháp luật không cấm trùng lặp tên, các nhà xuất bản và dịch giả có thể lựa chọn tên khác biệt, sáng tạo nhưng vẫn phản ánh đúng nội dung và ý nghĩa của tác phẩm gốc nhằm tăng tính nhận diện cho bản dịch của mình.

Ví dụ: Tác phẩm “Pride and Prejudice” đã được dịch tại Việt Nam với nhiều tên gọi khác nhau như “Kiêu hãnh và định kiến” hoặc “Tự hào và thiên kiến”, tùy thuộc vào cách dịch và sự lựa chọn của từng dịch giả.

Như vậy, việc đặt tên cho tác phẩm dịch có thể bị trùng lặp nếu nhiều bản dịch cùng giữ nguyên ý nghĩa tên gốc hoặc chọn tên gọi phổ biến. Tuy nhiên, trùng lặp này không vi phạm pháp luật nếu được thực hiện đúng theo quy định về tác phẩm phái sinh. Để tránh nhầm lẫn, các dịch giả và nhà xuất bản nên cân nhắc sáng tạo tên gọi khác biệt nhưng vẫn tôn trọng nội dung và tinh thần của tác phẩm gốc.

5. Đặt tên cho tác phẩm dịch có cần tuân theo tên gốc không hay có thể sáng tạo?

Quyền đặt tên cho tác phẩm là quyền nhân thân của tác giả gốc. Đối với tác phẩm phái sinh như tác phẩm dịch, quyền này không áp dụng cho dịch giả. 

Việc đặt tên cho tác phẩm dịch có thể tuân theo tên gốc hoặc sáng tạo tùy thuộc vào ý nghĩa, ngữ cảnh, và sự đồng ý của tác giả hoặc chủ sở hữu quyền tác giả. Tuy nhiên, dịch giả và nhà xuất bản cần cẩn trọng để đảm bảo tên gọi mới không làm sai lệch nội dung và tinh thần của tác phẩm gốc.

IV. Dịch vụ tư vấn pháp lý liên quan đến đặt tên cho tác phẩm dịch

Tại NPLAW, đội ngũ luật sư chuyên nghiệp sẽ cung cấp cho Quý khách hàng các dịch vụ tư vấn pháp lý liên quan đến việc đặt tên cho tác phẩm dịch. Nếu có bất kỳ vướng mắc nào liên quan cần giải đáp thêm, xin vui lòng liên hệ với NPLAW theo thông tin liên hệ sau: