I. Thực tiễn giải quyết các tranh chấp liên quan đến tài sản đã tặng cho trước khi chết

Trong thực tiễn xét xử, các tranh chấp liên quan đến tài sản đã tặng cho trước khi chết thường diễn biến phức tạp, bởi chúng liên quan đồng thời đến cả quan hệ tặng cho tài sản và quan hệ thừa kế. Nhiều vụ việc cho thấy, mặc dù tài sản đã được lập hợp đồng tặng cho hoặc chuyển quyền sở hữu, nhưng sau khi người tặng cho qua đời, các đồng thừa kế vẫn khởi kiện yêu cầu hủy bỏ giao dịch, với các lý do phổ biến như:

- Cho rằng việc tặng cho không hợp pháp do vi phạm điều kiện về năng lực hành vi dân sự của người tặng cho tại thời điểm giao kết.

- Hợp đồng tặng cho không tuân thủ đúng hình thức pháp luật quy định (ví dụ: tặng cho quyền sử dụng đất nhưng không lập thành văn bản, không công chứng, chứng thực).

- Có căn cứ cho rằng việc tặng cho được thực hiện do bị lừa dối, đe dọa hoặc cưỡng ép.

- Tài sản tặng cho là tài sản chung vợ chồng nhưng chỉ có một bên định đoạt mà không có sự đồng ý của người còn lại.

Các cơ quan giải quyết tranh chấp thường phải xem xét kỹ thời điểm xác lập hợp đồng tặng cho, tình trạng sức khỏe, năng lực hành vi của người tặng cho, hình thức và thủ tục chuyển quyền, cũng như chứng cứ chứng minh ý chí tự nguyện. Trong nhiều bản án, nếu xác định hợp đồng tặng cho được thực hiện đúng pháp luật và tài sản đã được chuyển quyền hợp lệ trước khi người tặng cho chết, thì yêu cầu đòi lại tài sản của các đồng thừa kế sẽ không được chấp nhận. Ngược lại, nếu phát hiện sai phạm về hình thức, thủ tục hoặc có dấu hiệu giao dịch vô hiệu, Tòa án có thể tuyên hủy hợp đồng và đưa tài sản vào khối di sản để chia thừa kế.

Ví dụ về vấn đề liên quan đến tranh chấp liên quan đến tài sản đã tặng cho trước khi chết 

Ví dụ:
Ông A có một thửa đất đứng tên riêng, được hình thành trước khi kết hôn với bà B. Năm 2019, ông A lập hợp đồng tặng cho quyền sử dụng thửa đất này cho con trai là anh C, hợp đồng được công chứng và đăng ký sang tên tại cơ quan đăng ký đất đai. Sau khi hoàn tất thủ tục, anh C đứng tên trên Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất.

Năm 2022, ông A qua đời. Các con khác của ông A khởi kiện, yêu cầu hủy hợp đồng tặng cho với lý do:

1. Thửa đất là tài sản chung vợ chồng vì hình thành trong thời kỳ hôn nhân, nên việc ông A tặng cho mà không có sự đồng ý của bà B là trái luật.

2. Tại thời điểm ký hợp đồng, ông A đã bệnh nặng, không đủ minh mẫn để quyết định việc định đoạt tài sản.

II. Quy định của pháp luật về tranh chấp liên quan đến tài sản đã tặng cho trước khi chết 

Để giải quyết hiệu quả các tranh chấp phát sinh sau khi người tặng cho qua đời, cần dựa vào hệ thống quy định pháp luật hiện hành nhằm xác định rõ quyền, nghĩa vụ của các bên, cũng như điều kiện để giao dịch tặng cho được công nhận hoặc bị vô hiệu. Pháp luật Việt Nam đã có những quy định cụ thể để điều chỉnh vấn đề tranh chấp liên quan đến tài sản đã tặng cho trước khi chết, đảm bảo bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các bên và duy trì trật tự trong quan hệ dân sự.

1. Tranh chấp liên quan đến tài sản đã tặng cho trước khi chết được hiểu như thế nào? 

Tranh chấp liên quan đến tài sản đã tặng cho trước khi chết được hiểu là mâu thuẫn, bất đồng giữa các cá nhân, tổ chức về quyền sở hữu, quyền sử dụng hoặc giá trị của tài sản mà người đã chết đã thực hiện việc tặng cho khi còn sống. Các tranh chấp này thường phát sinh sau khi người tặng cho qua đời, khi những người thừa kế hoặc bên thứ ba cho rằng việc tặng cho đó không hợp pháp, ảnh hưởng đến quyền lợi của họ trong khối di sản.

Bản chất của loại tranh chấp này là sự đan xen giữa quan hệ pháp luật về tặng cho tài sản và quan hệ pháp luật về thừa kế, đòi hỏi cơ quan có thẩm quyền phải xem xét đồng thời:

- Tính hợp pháp của giao dịch tặng cho (về chủ thể, hình thức, nội dung, thủ tục).

- Thời điểm chuyển giao quyền sở hữu hoặc quyền sử dụng tài sản.

- Các quyền, nghĩa vụ của người nhận tặng cho và những người thừa kế hợp pháp.

2. Các trường hợp dẫn đến tranh chấp liên quan đến tài sản đã tặng cho trước khi chết 

Tranh chấp thừa kế nói chung, và đặc biệt là tranh chấp về tài sản đã được tặng cho trước khi người để lại di sản qua đời, thường nảy sinh từ nhiều nguyên nhân khác nhau. Đây là dạng tranh chấp phổ biến trong thực tiễn, nhưng lại phức tạp trong xử lý do gắn liền với mối quan hệ gia đình, huyết thống và các yếu tố tâm lý. Mặc dù pháp luật không đưa ra định nghĩa cụ thể về tranh chấp thừa kế, song có thể nhận diện một số nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng này như sau:

- Phân chia di sản không đồng đều: Khi di sản được phân chia, phần mà mỗi người thừa kế nhận được có thể chênh lệch, tùy theo ý chí của người lập di chúc. Sự khác biệt này dễ gây ra cảm giác bất công, dẫn tới khiếu kiện hoặc yêu cầu xem xét lại giao dịch tặng cho trước khi chết.

- Tranh chấp về nghĩa vụ liên quan đến di sản: Ngoài quyền lợi từ di sản, người thừa kế còn phải thực hiện nghĩa vụ tài sản (nếu có). Việc xác định ai phải gánh vác nhiều hay ít nghĩa vụ thanh toán đôi khi trở thành nguyên nhân mâu thuẫn, đặc biệt khi tài sản tặng cho trước khi chết bị cho là nhằm trốn tránh nghĩa vụ.

- Phát sinh tranh chấp khi không có di chúc: Nếu người để lại di sản không lập di chúc, việc phân chia sẽ theo pháp luật và hàng thừa kế. Tuy nhiên, việc xác định tài sản nào là di sản, tài sản nào đã tặng cho hợp pháp trước khi chết có thể dẫn tới bất đồng.

- Tranh chấp về phần di sản chưa được định đoạt: Trong một số trường hợp, di chúc không phân chia hết toàn bộ tài sản hoặc bỏ sót phần tài sản nhất định. Khi đó, những người thừa kế có thể tranh chấp về việc liệu tài sản này đã được tặng cho trước đó hay vẫn thuộc khối di sản để chia thừa kế.

Ngoài các nguyên nhân trên, thực tế còn nhiều tình huống phức tạp khác khiến tranh chấp liên quan đến tài sản đã tặng cho trước khi chết trở nên gay gắt. Vì vậy, pháp luật đã xây dựng cơ chế và quy định chặt chẽ để giải quyết, bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của các bên.

3. Cách giải quyết khi xảy ra tranh chấp liên quan đến tài sản đã tặng cho trước khi chết 

Tranh chấp về tài sản đã tặng cho trước khi chết thường phát sinh giữa những người thân trong gia đình, họ hàng – những người có quan hệ huyết thống hoặc gắn bó tình cảm. Tuy nhiên, dưới góc độ pháp luật, đây vẫn là một dạng tranh chấp dân sự và được xử lý theo các thủ tục tố tụng quy định. Khi gặp phải loại tranh chấp này, có thể lựa chọn một trong các phương án sau:

- Hòa giải, thỏa thuận: Do mâu thuẫn thường xảy ra giữa người trong gia đình, việc ưu tiên hòa giải, thỏa thuận sẽ giúp giữ gìn tình cảm, tránh kéo dài xung đột và tiết kiệm thời gian, chi phí. Các bên có thể tự thương lượng hoặc nhờ sự hỗ trợ của người có uy tín trong họ tộc, tổ hòa giải ở cơ sở. Hòa giải có thể tiến hành trước khi khởi kiện hoặc ngay cả khi vụ án đã được Tòa án thụ lý. Tuy nhiên, không phải trường hợp nào các bên cũng sẵn sàng đối thoại, đặc biệt khi quyền lợi chênh lệch đáng kể.

- Khởi kiện tại Tòa án: Khi thỏa thuận không đạt kết quả, phương án bắt buộc là yêu cầu Tòa án giải quyết theo quy định pháp luật. Tòa án sẽ xem xét tính hợp pháp của hợp đồng tặng cho, thời điểm chuyển quyền, tình trạng pháp lý của tài sản và quyền lợi của các bên liên quan. Trong một số trường hợp, di sản là nhà đất chưa có Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, các bên có thể yêu cầu Tòa án phân xử, sau đó căn cứ vào bản án hoặc quyết định để thực hiện thủ tục xin cấp Giấy chứng nhận theo đúng quy định.

III. Giải đáp các thắc mắc về tranh chấp liên quan đến tài sản đã tặng cho trước khi chết 

Trong quá trình tìm hiểu và xử lý các vụ việc tranh chấp liên quan đến tài sản đã tặng cho trước khi chết, nhiều người thường băn khoăn về quyền, nghĩa vụ của mình cũng như các thủ tục pháp lý cần thực hiện. Những vướng mắc này không chỉ liên quan đến quy định của pháp luật về tặng cho và thừa kế, mà còn gắn liền với thực tiễn xét xử và cách áp dụng pháp luật ở từng vụ việc cụ thể. Dưới đây là phần giải đáp chi tiết nhằm giúp bạn hiểu rõ hơn và có hướng xử lý phù hợp khi gặp tình huống tương tự.

1. Ai có thẩm quyền giải quyết các tranh chấp liên quan đến tài sản đã tặng cho trước khi chết 

Căn cứ vào khoản 5 Điều 26, Bộ Luật tố tụng dân sự 2015 thì tranh chấp về thừa kế tài sản sẽ thuộc thẩm quyền giải quyết của Tòa án. Cụ thể Tòa án nhân dân cấp huyện (nay là Tòa án khu vực) sẽ giải quyết theo thủ tục sơ thẩm các vụ tranh chấp thừa kế. Còn Tòa án nhân dân cấp tỉnh có thẩm quyền giải quyết các vụ việc có yếu tố nước ngoài như tài sản tranh chấp ở nước ngoài hoặc đương sự ở nước ngoài.

2. Thời hiệu khởi kiện tranh chấp liên quan đến tài sản đã tặng cho trước khi chết là bao lâu? 

Căn cứ Điều 623 Bộ luật Dân sự 2015 quy định về thời hiệu thừa kế, ta thấy rằng: 

Thời hiệu để người thừa kế khởi kiện yêu cầu chia di sản thừa kế là 30 năm đối với bất động sản, 10 năm đối với động sản, kể từ thời điểm mở thừa kế. Hết thời hạn này thì di sản thuộc về người thừa kế đang quản lý di sản đó.

Trường hợp không có người thừa kế đang quản lý di sản thì di sản được giải quyết theo quy định tại khoản 1 Điều 623 Bộ luật Dân sự năm 2015.

Thời hiệu để người thừa kế yêu cầu xác nhận quyền thừa kế của mình hoặc bác bỏ quyền thừa kế của người khác là 10 năm, kể từ thời điểm mở thừa kế.

3. Hậu quả pháp lý nếu tranh chấp liên quan đến tài sản đã tặng cho trước khi chết không thể giải quyết 

Khi tranh chấp liên quan đến tài sản đã tặng cho trước khi chết kéo dài mà không thể giải quyết dứt điểm, sẽ kéo theo hàng loạt hệ quả pháp lý và thực tiễn phức tạp. Trước hết, tài sản có thể bị “đóng băng” về quyền sở hữu hoặc quyền sử dụng do bị áp dụng các biện pháp ngăn chặn giao dịch như kê biên, phong tỏa hoặc tạm dừng đăng ký biến động, khiến cả bên nhận tặng cho và các đồng thừa kế không thể mua bán, chuyển nhượng, thế chấp hay khai thác giá trị từ tài sản. 

Việc tranh chấp chưa được xử lý cũng làm kéo dài quá trình giải quyết thừa kế, khiến những người có quyền lợi hợp pháp không thể nhận di sản trong thời gian dài. Đồng thời, các bên còn phải gánh chịu chi phí tố tụng, phí luật sư, định giá tài sản và các khoản phí khác; trong khi đó, giá trị tài sản có thể giảm sút hoặc xuống cấp theo thời gian. 

Mâu thuẫn giữa các thành viên trong gia đình, họ hàng cũng dễ trở nên sâu sắc, ảnh hưởng tiêu cực đến tình cảm và uy tín. Đặc biệt, nếu để quá thời hiệu khởi kiện hoặc không kịp thời bảo vệ quyền lợi, bên liên quan còn có nguy cơ mất quyền đối với tài sản, dẫn tới việc tài sản mặc nhiên thuộc về bên đang nắm giữ.

4. Nếu các đồng thừa kế không đồng ý với việc tặng cho, có thể yêu cầu tòa án can thiệp không? 

Điều 624 Bộ luật Dân sự định nghĩa về di chúc như sau: Di chúc là sự thể hiện ý chí của cá nhân nhằm chuyển tài sản của mình cho người khác sau khi chết.

Theo đó, người để lại di chúc sẽ có toàn quyền quyết định việc để lại tài sản thừa kế cho ai, trừ trường hợp pháp luật quy định người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc.

Ngoài chia thừa kế theo di chúc thì di sản còn được chia theo pháp luật. Trong đó, các trường hợp thừa kế được chia theo pháp luật được nêu tại Điều 650 Bộ luật Dân sự gồm:

- Di chúc không có hoặc không hợp pháp.

- Người được nhận thừa kế theo di chúc chết trước/cùng thời điểm với người lập di chúc; tổ chức được hưởng thừa kế theo di chúc không tồn tại khi mở thừa kế.

- Người được hưởng di sản theo di chúc nhưng không có quyền hưởng hoặc từ chối nhận di sản.

- Các phần di sản: Không được định đoạt trong di chúc; liên quan đến phần di chúc không có hiệu lực…

Di sản được phân chia theo pháp luật sẽ được chia cho những người thừa kế cùng hàng tại Điều 651 Bộ luật Dân sự năm 2015:

Điều 651. Người thừa kế theo pháp luật

1. Những người thừa kế theo pháp luật được quy định theo thứ tự sau đây:

a) Hàng thừa kế thứ nhất gồm: vợ, chồng, cha đẻ, mẹ đẻ, cha nuôi, mẹ nuôi, con đẻ, con nuôi của người chết;

b) Hàng thừa kế thứ hai gồm: ông nội, bà nội, ông ngoại, bà ngoại, anh ruột, chị ruột, em ruột của người chết; cháu ruột của người chết mà người chết là ông nội, bà nội, ông ngoại, bà ngoại;

c) Hàng thừa kế thứ ba gồm: cụ nội, cụ ngoại của người chết; bác ruột, chú ruột, cậu ruột, cô ruột, dì ruột của người chết; cháu ruột của người chết mà người chết là bác ruột, chú ruột, cậu ruột, cô ruột, dì ruột; chắt ruột của người chết mà người chết là cụ nội, cụ ngoại.

Những người cùng hàng thì hưởng phần di sản bằng nhau và chỉ khi hàng thừa kế thứ nhất không còn ai được hưởng di sản thì hàng thứ hai mới được hưởng.

Do đó, khi phát sinh tình huống các đồng thừa kế không đồng ý với việc tặng cho tài sản trước khi chết, có thể xem xét áp dụng một trong các hướng xử lý sau:

- Không đồng ý việc tặng cho phần di sản cho người khác: Các đồng thừa kế có thể cùng đứng tên trên Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất (Sổ đỏ/Sổ hồng) hoặc thỏa thuận thanh toán giá trị phần di sản mà người không đồng ý được hưởng, để phần di sản này được chia lại cho những người còn lại. Đây là giải pháp dựa hoàn toàn trên sự tự nguyện và sự thống nhất giữa các bên.

- Không đồng ý việc phân chia di sản theo thỏa thuận của các đồng thừa kế khác: Người không đồng ý có quyền gửi đơn khởi kiện đến Tòa án nhân dân cấp huyện nơi có di sản thừa kế, căn cứ theo quy định tại Điều 35 và Điều 39 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015. Trong trường hợp này, Tòa án sẽ căn cứ vào khối di sản, nội dung di chúc, quy định pháp luật và các thỏa thuận hợp pháp (nếu có) giữa các đồng thừa kế để đưa ra quyết định phân chia phù hợp, bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của các bên.

IV. Dịch vụ tư vấn pháp lý về tranh chấp liên quan đến tài sản đã tặng cho trước khi chết

Với kinh nghiệm nhiều năm trong lĩnh vực giải quyết tranh chấp dân sự và thừa kế, Công ty Luật TNHH Ngọc Phú cung cấp dịch vụ tư vấn và hỗ trợ pháp lý chuyên sâu cho các vụ việc liên quan đến tài sản đã tặng cho trước khi chết. Chúng tôi hiểu rằng những tranh chấp này thường không chỉ phức tạp về mặt pháp luật, mà còn nhạy cảm về mặt tình cảm gia đình, do đó luôn đặt yếu tố bảo vệ quyền lợi hợp pháp của khách hàng và duy trì mối quan hệ giữa các bên lên hàng đầu.

Với đội ngũ luật sư tận tâm, am hiểu pháp luật và giàu kinh nghiệm thực tiễn, Công ty Luật TNHH Ngọc Phú cam kết đồng hành cùng khách hàng từ khâu tư vấn ban đầu đến khi vụ việc được giải quyết dứt điểm, đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp được bảo vệ tối đa.