Giải quyết tranh chấp thương mại về sản phẩm thực phẩm

Trong bối cảnh hội nhập kinh tế sâu rộng và toàn cầu hóa thương mại, ngành thực phẩm đóng vai trò then chốt trong chuỗi cung ứng hàng hóa giữa các quốc gia và khu vực. Tuy nhiên, sự khác biệt về tiêu chuẩn chất lượng, quy định an toàn vệ sinh thực phẩm, cũng như những mâu thuẫn trong quá trình giao thương khiến tranh chấp thương mại trong lĩnh vực này ngày càng gia tăng. 

Việc giải quyết các tranh chấp thương mại về sản phẩm thực phẩm không chỉ đảm bảo quyền lợi cho các bên liên quan, mà còn góp phần duy trì sự ổn định của thị trường và niềm tin của người tiêu dùng. Bài viết sau đây sẽ phân tích những nguyên nhân phổ biến dẫn đến tranh chấp, các cơ chế giải quyết hiện nay, cũng như đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả xử lý trong thực tiễn.

I. Thực trạng liên quan đến tranh chấp thương mại về sản phẩm thực phẩm

Trong những năm gần đây, cùng với sự phát triển mạnh mẽ của thương mại quốc tế và khu vực, các hoạt động mua bán, xuất nhập khẩu sản phẩm thực phẩm ngày càng diễn ra sôi động. 

Tuy nhiên, song song với đó là sự gia tăng đáng kể về số lượng và mức độ phức tạp của các tranh chấp thương mại liên quan đến lĩnh vực này. Thực trạng này xuất phát từ nhiều nguyên nhân, cả chủ quan lẫn khách quan, phản ánh những hạn chế trong hệ thống pháp lý, năng lực thực thi hợp đồng, và sự khác biệt trong tiêu chuẩn giữa các quốc gia.

Thống kê từ các tổ chức thương mại quốc tế và cơ quan giải quyết tranh chấp thương mại (như WTO, UNCITRAL, ICC…) cho thấy các vụ việc liên quan đến sản phẩm thực phẩm chiếm tỷ lệ không nhỏ trong tổng số các tranh chấp thương mại toàn cầu. Nhiều quốc gia đã ghi nhận sự gia tăng các vụ kiện, khiếu nại do vi phạm hợp đồng mua bán, giao hàng không đúng chất lượng, sai thời hạn, hoặc do sản phẩm không đáp ứng được các tiêu chuẩn vệ sinh an toàn thực phẩm của nước nhập khẩu.

Tranh chấp có thể phát sinh trong nhiều khâu của chuỗi cung ứng, bao gồm:

• Vi phạm hợp đồng mua bán hàng hóa (không giao hàng, giao sai loại, sai số lượng…);
• Vi phạm tiêu chuẩn kỹ thuật, an toàn vệ sinh thực phẩm;
• Vấn đề về xuất xứ hàng hóa, ghi nhãn không đúng quy định;
• Tranh chấp liên quan đến kiểm dịch, kiểm tra chất lượng khi thông quan;
• Khiếu nại do tổn thất về sức khỏe, uy tín doanh nghiệp do sử dụng sản phẩm thực phẩm không đảm bảo.

Một số nguyên nhân phổ biến có thể kể đến:

• Sự khác biệt về quy chuẩn và quy định pháp lý giữa các quốc gia;
• Thiếu hiểu biết pháp luật và kỹ năng soạn thảo hợp đồng thương mại quốc tế;
• Thiếu minh bạch trong quá trình thương lượng, ký kết và thực hiện hợp đồng;
• Thiếu cơ chế kiểm soát chất lượng hiệu quả từ phía nhà sản xuất hoặc nhà xuất khẩu;
• Hạn chế trong cơ chế phòng ngừa và giải quyết tranh chấp hiện hành.

II. Quy định của pháp luật liên quan đến tranh chấp thương mại về sản phẩm thực phẩm

Trước thực trạng tranh chấp thương mại về sản phẩm thực phẩm ngày càng gia tăng và có tính chất phức tạp, việc hiểu rõ các quy định pháp luật liên quan là điều cần thiết để doanh nghiệp có thể chủ động phòng ngừa rủi ro, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình khi xảy ra tranh chấp. Dưới đây là một số nội dung pháp lý cơ bản cần lưu ý:

1. Tranh chấp thương mại về sản phẩm thực phẩm là gì?

Căn cứ theo quy định tại Khoản 1 Điều 3 Luật Thương mại 2005 quy định rằng Hoạt động thương mại là hoạt động nhằm mục đích sinh lợi, bao gồm mua bán hàng hóahoá, cung ứng dịch vụ, đầu tư, xúc tiến thương mại và các hoạt động nhằm mục đích sinh lợi khác. Dựa vào khái niệm trên có thể hiểu tranh chấp thương mại là những mâu thuẫn (bất đồng) giữa hai bên hợp tác với nhau về quyền, nghĩa vụ trong quá trình hoạt động kinh doanh thương mại.

Trong lĩnh vực thực phẩm, tranh chấp thương mại về sản phẩm thực phẩm là những xung đột pháp lý giữa các chủ thể kinh doanh liên quan đến việc mua bán, cung ứng, giao nhận, chất lượng, tiêu chuẩn vệ sinh an toàn hoặc xuất xứ của sản phẩm thực phẩm.

Những tranh chấp này thường có yếu tố nước ngoài, khi các bên thuộc các quốc gia khác nhau, và phải tuân theo cả pháp luật quốc gia và luật pháp quốc tế (ví dụ: Công ước Viên 1980 về hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế – CISG, nếu được áp dụng).

2. Tranh chấp thương mại về sản phẩm thực phẩm thường phát sinh từ những nguyên nhân nào?

Tranh chấp thương mại về sản phẩm thực phẩm thường phát sinh từ nhiều nguyên nhân, trong đó một số nguyên nhân phổ biến dẫn đến tranh chấp bao gồm:

• Vi phạm hợp đồng: Giao hàng trễ, không đúng chủng loại, khối lượng, chất lượng;
• Không đáp ứng tiêu chuẩn an toàn thực phẩm của quốc gia nhập khẩu;
• Gian lận về nguồn gốc, xuất xứ, ghi nhãn sản phẩm;
• Mâu thuẫn về điều kiện bảo quản, vận chuyển, làm ảnh hưởng chất lượng sản phẩm;
• Hiểu lầm trong quá trình đàm phán hợp đồng, đặc biệt với các điều khoản về chất lượng, chứng nhận, kiểm dịch;
• Thiếu thỏa thuận rõ ràng về luật áp dụng và cơ chế giải quyết tranh chấp trong hợp đồng thương mại quốc tế.

3. Khi xảy ra tranh chấp thương mại về sản phẩm thực phẩm, cơ chế giải quyết nào thường được áp dụng

Tại Điều 317 Luật Thương mại 2005 quy định về hình thức giải quyết tranh chấp thương mại về sản phẩm thực phẩm, cụ thể:

Thương lượng giữa các bên:

• Có thể hiểu hình thức giải quyết tranh chấp thương lượng giữa các bên là hình thức giải quyết tranh chấp thông qua việc các bên tự nguyện bàn bạc, thỏa thuận, tự dàn xếp, tháo gỡ những bất đồng phát sinh để loại bỏ tranh chấp mà không cần có sự trợ giúp hay phán quyết của bất kỳ bên thứ ba nào.
• Trong quá trình thực hiện giải quyết tranh chấp bằng hình thức thương lượng hòa giải giữa các bên sẽ không có sự ràng buộc của quy định pháp luật về trình tự, thủ tục giải quyết.
• Kết quả của quá trình giải quyết tranh chấp sẽ phụ thuộc vào sự thỏa thuận của các bên.

Hòa giải: 

• Hòa giải là hình thức giải quyết tranh chấp giữa các bên do một cơ quan, tổ chức hoặc cá nhân được các bên thỏa thuận chọn làm trung gian hoà giải.
• Nguyên tắc giải quyết tranh chấp bằng hòa giải thương mại được quy định tại Điều 4 Nghị định 22/2017/NĐ-CP. Theo đó, các bên tranh chấp tham gia hòa giải hoàn toàn tự nguyện và bình đẳng về quyền và nghĩa vụ. Các thông tin liên quan đến vụ việc hòa giải phải được giữ bí mật, trừ trường hợp các bên có thỏa thuận bằng văn bản hoặc pháp luật có quy định khác. Nội dung thỏa thuận hòa giải không vi phạm điều cấm của pháp luật, không trái đạo đức xã hội, không nhằm trốn tránh nghĩa vụ, không xâm phạm quyền của bên thứ ba.
• Đối với điều kiện giải quyết tranh chấp bằng hòa giải thương mại thì tại Điều 6 Nghị định 22/2017/NĐ-CP quy định: Tranh chấp được giải quyết bằng hòa giải thương mại nếu các bên có thỏa thuận hòa giải. Các bên có thể thỏa thuận giải quyết tranh chấp bằng hòa giải trước, sau khi xảy ra tranh chấp hoặc tại bất cứ thời điểm nào của quá trình giải quyết tranh chấp.

Giải quyết tranh chấp bằng Trọng tài thương mại: 

• Đối với quy định giải quyết tranh chấp bằng Trọng tài thương mại, theo khoản 1 Điều 3 Luật Trọng tài thương mại 2010, trọng tài thương mại là phương thức giải quyết tranh chấp do các bên thỏathoả thuận.
• Điều kiện giải quyết tranh chấp bằng Trọng tài thương mại được quy định tại Điều 5 Luật Trọng tài thương mại 2010 cụ thể như sau: Tranh chấp được giải quyết bằng Trọng tài nếu các bên có thoả thuận trọng tài. Thỏa thuận trọng tài có thể được lập trước hoặc sau khi xảy ra tranh chấp.

Giải quyết tranh chấp bằng Tòa án: 

• Về nội dung giải quyết tranh chấp bằng Tòa án thì tại Chương II Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 nêu rõ nguyên tắc giải quyết tranh chấp bằng Tòa án. 
• Đối với những tranh chấp thương mại thẩm quyền giải quyết của Tòa án thì tại Điều 30 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 quy định về những tranh chấp về kinh doanh, thương mại thuộc thẩm quyền giải quyết của Tòa án, trong đó có: Tranh chấp phát sinh trong hoạt động kinh doanh, thương mại giữa cá nhân, tổ chức có đăng ký kinh doanh với nhau và đều có mục đích lợi nhuận; Các tranh chấp khác về kinh doanh, thương mại, trừ trường hợp thuộc thẩm quyền giải quyết của cơ quan, tổ chức khác theo quy định của pháp luật;...

III. Giải đáp các thắc mắc về tranh chấp thương mại về sản phẩm thực phẩm

Trong quá trình thực hiện hợp đồng thương mại, đặc biệt là trong lĩnh vực sản phẩm thực phẩm – vốn chịu sự điều chỉnh nghiêm ngặt về chất lượng và tiêu chuẩn kỹ thuật – doanh nghiệp thường gặp phải nhiều vướng mắc pháp lý. Dưới đây là một số câu hỏi phổ biến liên quan đến tranh chấp thương mại và những giải đáp giúp doanh nghiệp chủ động phòng ngừa, ứng phó hiệu quả.

1. Khi nào doanh nghiệp nên thương lượng, khi nào nên khởi kiện trong tranh chấp thương mại về sản phẩm thực phẩm?

Thương lượng là giải pháp nên được ưu tiên khi tranh chấp không quá phức tạp, giá trị không lớn, và các bên còn thiện chí hợp tác. Phương thức này tiết kiệm thời gian, chi phí và giúp giữ gìn mối quan hệ thương mại.

Còn khởi kiện trong tranh chấp thương mại về sản phẩm thực phẩm là cần thiết khi:

• Thương lượng không đạt kết quả;
• Bên kia cố tình vi phạm, không hợp tác;
• Tranh chấp liên quan đến tổn thất lớn, ảnh hưởng nghiêm trọng đến quyền lợi doanh nghiệp;
• Hợp đồng có quy định cụ thể về cơ quan tài phán hoặc trọng tài giải quyết.

2. Khi xảy ra tranh chấp thương mại về sản phẩm thực phẩm, bên bán cần chuẩn bị hồ sơ, chứng từ gì để bảo vệ quyền lợi?

Khi xảy ra tranh chấp thương mại về sản phẩm thực phẩm, bên bán cần chuẩn bị hồ sơ, chứng từ để bảo vệ quyền lợi như:

• Hợp đồng thương mại và các phụ lục kèm theo;
• Hóa đơn thương mại, vận đơn, phiếu giao nhận hàng;
• Giấy chứng nhận chất lượng, kiểm định, kiểm dịch;
• Thư từ, email trao đổi với đối tác (về giao hàng, khiếu nại, khắc phục…);
• Biên bản làm việc, biên bản vi phạm (nếu có);
• Chứng cứ về thiệt hại thực tế (chi phí lưu kho, tổn thất tài chính…).

Việc lưu trữ đầy đủ, khoa học các tài liệu này sẽ giúp doanh nghiệp có cơ sở vững chắc trong quá trình giải quyết tranh chấp.

3. Chi phí giải quyết tranh chấp thương mại về sản phẩm thực phẩm thường do bên nào chịu?

Chi phí giải quyết tranh chấp thương mại về sản phẩm thực phẩm sẽ tùy thuộc vào phương thức giải quyết và thoả thuận hợp đồng.

Nếu hai bên có thỏa thuận, chi phí sẽ phân chia theo thỏa thuận đó.

Nếu không thỏa thuận:

• Trong trọng tài, chi phí thường do bên thua kiện chịu;
• Tại tòa án, chi phí tòa án, luật sư, giám định… có thể do bên thua chịu hoặc chia theo quyết định của tòa.
• Các khoản chi phí có thể bao gồm: lệ phí nộp đơn, chi phí luật sư, chi phí giám định, phí trọng tài, phí dịch thuật, đi lại, lưu kho…

4. Doanh nghiệp cần lưu ý gì khi ký hợp đồng để phòng tránh tranh chấp thương mại về sản phẩm thực phẩm?

Để phòng tránh tranh chấp thương mại về sản phẩm thực phẩm, một số nội dung quan trọng mà doanh nghiệp cần lưu ý như: 

• Rà soát kỹ điều khoản chất lượng, tiêu chuẩn hàng hóa, chứng từ bắt buộc đi kèm;
• Quy định rõ về điều kiện giao hàng, thời gian giao nhận, kiểm định;
• Có thỏa thuận rõ ràng về luật áp dụng và cơ quan giải quyết tranh chấp;
• Bổ sung điều khoản về bảo hiểm hàng hóa, xử lý vi phạm và bồi thường thiệt hại;
• Sử dụng mẫu hợp đồng chuẩn hoặc tham khảo ý kiến của luật sư trước khi ký.

5. Khi tranh chấp thương mại về sản phẩm thực phẩm kéo dài, doanh nghiệp có thể áp dụng biện pháp tạm thời nào để bảo vệ quyền lợi?

Khi tranh chấp thương mại về sản phẩm thực phẩm kéo dài, doanh nghiệp có thể yêu cầu cơ quan có thẩm quyền áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời theo Điều 114 Bộ luật Tố tụng Dân sự năm 2015,. sửa đổi năm 2025, bao gồm:

• Cấm chuyển dịch quyền về tài sản đối với tài sản đang tranh chấp.
• Cấm thay đổi hiện trạng tài sản đang tranh chấp.
• Phong tỏa tài sản của người có nghĩa vụ.
• Cấm hoặc buộc thực hiện hành vi nhất định…

IV. Dịch vụ tư vấn pháp lý liên quan đến tranh chấp thương mại về sản phẩm thực phẩm

Trong bối cảnh tranh chấp thương mại ngày càng phức tạp và mang tính quốc tế, việc tìm đến các dịch vụ tư vấn pháp lý chuyên sâu là lựa chọn cần thiết và chiến lược. Các dịch vụ phổ biến bao gồm:

• Tư vấn soạn thảo, rà soát hợp đồng thương mại theo đúng chuẩn mực pháp lý và thông lệ quốc tế;
• Tư vấn giải quyết tranh chấp thương mại, đại diện doanh nghiệp tham gia thương lượng, hòa giải;
• Đại diện tham gia tố tụng tại trọng tài thương mại hoặc tòa án;
• Tư vấn pháp luật quốc tế: luật áp dụng, điều ước quốc tế liên quan đến sản phẩm thực phẩm;
• Tư vấn xử lý tình huống cụ thể về chất lượng, ghi nhãn, kiểm dịch, vi phạm hợp đồng;
• Hỗ trợ áp dụng các biện pháp bảo vệ khẩn cấp trong tranh chấp thương mại.

Việc chủ động hợp tác với các đơn vị tư vấn uy tín sẽ giúp doanh nghiệp giảm thiểu rủi ro, tiết kiệm chi phí và nâng cao khả năng bảo vệ quyền lợi trong các giao dịch thương mại thực phẩm quốc tế.

Trường hợp Quý Khách hàng còn bất kỳ thắc mắc nào liên quan đến tranh chấp thương mại về sản phẩm thực phẩm hoặc các vấn đề pháp lý khác thì hãy liên hệ ngay cho NPLaw để được đội ngũ chúng tôi trực tiếp tư vấn và hướng dẫn giải quyết.