Quy định pháp luật về đòi tài sản đã được phân chia

Trong đời sống thực tiễn, các quan hệ thừa kế và chia tài sản thường tiềm ẩn nhiều rủi ro pháp lý, đặc biệt là khi phát sinh tranh chấp sau khi tài sản đã được phân chia. Không ít trường hợp, người thừa kế hoặc người có quyền lợi liên quan cho rằng mình bị chia thiếu, bị bỏ sót hoặc tài sản bị phân chia sai đối tượng, dẫn đến yêu cầu đòi lại tài sản đã phân chia. Pháp luật dân sự Việt Nam hiện hành đã có những quy định cụ thể để giải quyết các tình huống như vậy nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các bên liên quan. Trong bài viết này NPLaw sẽ phân tích các quy định pháp luật liên quan đến việc đòi lại tài sản đã được phân chia, điều kiện để yêu cầu được Tòa án thụ lý, cũng như các hạn chế nhằm đảm bảo tính ổn định của các giao dịch dân sự và sự tôn trọng ý chí thỏa thuận giữa các bên.

I. Tìm hiểu về quyền đòi tài sản đã được phân chia

Theo quy định của pháp luật Việt Nam, mọi cá nhân và tổ chức đều có quyền sở hữu và hưởng các quyền khác đối với tài sản của mình và các quyền này không thể bị hạn chế hoặc tước đoạt một cách trái pháp luật. Pháp luật có trách nhiệm bảo đảm việc bảo vệ hợp pháp những quyền đó. Cụ thể, theo Điều 166 của Bộ luật Dân sự năm 2015, chủ sở hữu hoặc chủ thể có quyền liên quan đến tài sản có quyền yêu cầu hoàn trả tài sản từ người đang chiếm hữu, sử dụng hoặc được hưởng lợi từ tài sản mà không có căn cứ pháp lý. 

II. Quy định pháp luật về đòi tài sản đã được phân chia

1. Các trường hợp phổ biến dẫn đến yêu cầu đòi tài sản đã được phân chia

Các trường hợp yêu cầu đòi tài sản đã được phân chia thường phát sinh trong quan hệ dân sự như tranh chấp về thừa kế, ly hôn, chia tài sản chung. Sau đây là một số trường hợp yêu cầu đòi tài sản đã được phân chia phổ biến: 

• Việc phân chia tài sản vi phạm quy định pháp luật như chia không đúng thẩm quyền, vi phạm điều kiện về hình thức hoặc nội dung của hợp đồng phân chia.
• Giả mạo chữ ký, đưa thông tin sai lệch khi lập văn bản chia tài sản làm ảnh hưởng đến kết quả phân chia.
• Người có quyền lợi liên quan nhưng không được tham gia trong quá trình phân chia và không được hưởng quyền lợi hợp pháp.
• Người được chia tài sản không thực hiện đúng nghĩa vụ khi nhận tài sản, khi đó bên còn lại có thể đòi lại hoặc phân chia lại.
• Tài sản sau khi phân chia phát sinh tranh chấp liên quan đến quyền sở hữu, quyền sử dụng tài sản.

2. Điều kiện để yêu cầu đòi tài sản đã được phân chia

Về chủ thể có quyền đòi phân chia tài sản, theo Điều 166 Bộ Luật Dân sự năm 2015 quy định người kiện đòi tài sản phải là chủ sở hữu tài sản và chứng minh quyền sở hữu của mình đối với tài sản đó. Ngoài ra chủ thể có quyền khác được quy định tại Điều 159 Bộ Luật Dân sự năm 2015 cũng có thể kiện đòi tài sản, cụ thể các quyền khác đối với tài sản bao gồm: quyền đối với bất động sản liền kề, quyền hưởng dụng, quyền bề mặt.

Người đòi lại tài sản đã được phân chia phải có căn cứ chứng minh việc phân chia tài sản không đúng theo quy định pháp luật, hoặc có hành vi lừa dối, ép buộc trong quá trình thực hiện phân chia tài sản.

Theo Điều 155 Bộ Luật Dân sự năm 2015, thông thường thời hiệu khởi kiện không được áp dụng khi xảy ra tranh chấp về quyền sử dụng đất hoặc quyền sở hữu tài sản bị xâm phạm. Tuy nhiên, trong một số trường hợp thời hiệu khởi kiện phải còn thì mới yêu cầu đòi lại tài sản đã phân chia. Thời hiệu đòi lại tài sản đã phân chia tài sản thừa kế là 10 năm đối với động sản và 30 năm đối với bất động sản (Điều 623 Bộ Luật Dân sự năm 2015). Ngoài ra tại Điều 132 Bộ Luật Dân sự năm 2015 quy định nếu người yêu cầu có căn cứ chứng minh việc phân chia tài sản có hành vi giả mạo, lừa dối thì thời hiệu yêu cầu tuyên bố vô hiệu hóa là 2 năm kể từ ngày biết.

3. Các phương thức giải quyết tranh chấp về đòi tài sản đã được phân chia

Căn cứ theo Bộ Luật Dân sự năm 2015 và Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015, khi phát sinh tranh chấp đòi lại tài sản, các bên có thể lựa chọn một trong các phương thức giải quyết tranh chấp sau đây:

• Giải quyết tranh chấp bằng thương lượng. Đây là phương thức mà các bên tranh chấp tự gặp gỡ, trao đổi và thỏa thuận với nhau để tìm ra giải pháp giải quyết tranh chấp một cách trực tiếp, không cần sự can thiệp của bên thứ ba 
• Giải quyết tranh chấp bằng hòa giải. Có thể dùng trong trường hợp các bên không thể tự thương lượng, họ có thể nhờ một bên thứ ba làm trung gian (hòa giải viên) hỗ trợ các bên trao và thống nhất cách thức giải quyết tranh chấp.
• Giải quyết tranh chấp bằng trọng tài: Nếu giữa các bên có thỏa thuận trọng tài hợp lệ, họ có thể đưa tranh chấp ra giải quyết tại một trung tâm trọng tài thương mại.
• Giải quyết tranh chấp bằng tòa án. Đây là phương thức phổ biến và chính thức nhất. Trong trường hợp không thể giải quyết bằng thương lượng, hòa giải hoặc trọng tài, các bên có quyền khởi kiện ra Tòa án nhân dân có thẩm quyền để yêu cầu giải quyết tranh chấp theo quy định của Bộ luật Tố tụng dân sự 2015. 

4. Các vấn đề pháp lý cần lưu ý khi đòi tài sản đã được phân chia

Khi thực hiện đòi tài sản đã được phân chia, có một số vấn đề pháp lý quan trọng cần lưu ý để đảm bảo quyền lợi hợp pháp và tránh tranh chấp kéo dài sau đây: 

• Về tư cách pháp lý và quyền đòi lại tài sản đã được phân chia phải hợp pháp.
• Thời hiệu khởi kiện để đòi lại tài sản đã được phân chia còn hay không trong một số trường hợp liên quan đến tài sản thừa kế.
• Người yêu cầu phải đưa ra được căn cứ hợp pháp chứng minh được quyền sở hữu đối với tài sản 
• Cần lưu ý xem tài sản tranh chấp có còn hay không, bởi trong một số trường hợp tài sản đã được chuyển giao quyền sở hữu cho bên thứ ba ngay tình thì sẽ không đòi lại được.

III. Giải đáp một số câu hỏi về đòi tài sản đã được phân chia

1. Thời hiệu khởi kiện để đòi lại tài sản đã được phân chia trong trường hợp này là bao lâu và thời điểm bắt đầu tính thời hiệu được xác định như thế nào?

Thời hiệu khởi kiện để đòi lại tài sản đã được phân chia phụ thuộc vào loại tài sản và thời điểm phát sinh quyền yêu cầu. Cụ thể tại Điều 155 Bộ Luật Dân sự năm 2015 quy định thông thường thời hiệu khởi kiện không được áp dụng khi xảy ra tranh chấp về quyền sử dụng đất hoặc quyền sở hữu tài sản bị xâm phạm.

Tuy nhiên, đối với dạng tài sản thừa kế thì căn cứ Điều 623 Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định thời hiệu để người yêu cầu khởi kiện là 30 năm đối với bất động sản và 10 năm đối với động sản kể từ thời điểm mở thừa kế. Ngoài ra, tại Điều 132 Bộ Luật Dân sự năm 2015 quy định nếu người yêu cầu có căn cứ chứng minh việc phân chia tài sản có hành vi giả mạo, lừa dối thì thời hiệu yêu cầu tuyên bố vô hiệu hóa là 2 năm kể từ ngày biết.

Thời điểm bắt đầu tính thời hiệu là ngày người có quyền yêu cầu biết quyền và lợi ích của mình bị xâm phạm quy định Điều 154 Bộ luật Dân sự năm 2015. 

2. Nếu tài sản đã được phân chia liên quan đến quyền sở hữu chung, các quy định pháp luật nào điều chỉnh việc xác định phần sở hữu và quyền đòi lại của mỗi bên?

Khi tài sản phân chia liên quan đến quyền sở hữu chung, việc xác định phần sở hữu và quyền đòi lại của mỗi bên chủ yếu dựa trên Bộ luật Dân sự hiện hành. 

Về việc xác định phần sở hữu: Theo Điều 219 Bộ Luật Dân sự năm 2015 quy định về phần quyền sở hữu của mỗi bên được xác định theo thỏa thuận hoặc theo mức độ đóng góp của mỗi bên. Ngoài ra, nếu các bên không thỏa thuận hoặc không xác định được mức độ đóng góp thì phần sở hữu của mỗi người coi như bằng nhau.

Về quyền đòi lại tài sản: Quyền đòi lại tài sản là một vấn đề pháp lý quan trọng, thường phát sinh khi muốn lấy lại tài sản riêng bị nhập vào tài sản chung. Căn cứ Điều 209 Bộ Luật Dân sự năm 2015 quy định mỗi bên đều có quyền định đoạt phần quyền sở hữu của mình trong tài sản chung theo phần. Nếu người yêu cầu chứng minh được rõ ràng phần tài sản riêng mình thì có quyền yêu cầu trả lại tài sản riêng trong tài sản chung.  

3. Có những trường hợp nào mà pháp luật quy định không được phép đòi lại tài sản đã được phân chia hay không?

Có, sau đây là những trường hợp mà pháp luật quy định không được phép đòi lại tài sản đã được phân chia: 

• Tài sản đã được chuyển quyền sở hữu hợp pháp cho người khác. Nếu tài sản đã được người sở hữu chuyển quyền sở hữu sang người khác thông qua các giao dịch hợp pháp như đấu giá, mua bán, tặng cho, hoặc thừa kế hợp pháp, thì việc đòi lại tài sản từ người sở hữu mới thường không được chấp nhận.
• Tài sản đã được phân chia theo quy định của pháp luật. Khi di sản đã được phân chia theo di chúc hợp pháp hoặc theo luật thừa kế, thì việc đòi lại tài sản từ người đã được hưởng phần di sản thường không được phép. 
• Thời hiệu đòi lại tài sản đã hết. Nếu thời hiệu đòi lại tài sản đã hết, nghĩa là thời gian quy định trong luật pháp đã trôi qua mà không có yêu cầu đòi lại tài sản, thì việc đòi lại tài sản cũng không được chấp nhận. 
• Nếu việc đòi lại tài sản được thực hiện với mục đích trái với pháp luật, ví dụ như để gây khó khăn cho người khác, thì cũng có thể không được chấp nhận. 

4. Không giao tài sản theo bản án đã có hiệu lực thì xử lý thế nào?

Theo pháp luật Việt Nam hiện hành, hành vi không thực hiện việc giao tài sản theo bản án hoặc quyết định đã có hiệu lực pháp luật được xem là không chấp hành án, và có thể bị cưỡng chế thi hành. Tùy theo mức độ vi phạm, người thực hiện hành vi này còn có thể bị xử phạt hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự. 

Nếu người được yêu cầu không giao tài sản theo bản án đã có hiệu lực thì chấp hành viên sẽ tiến hành biện pháp cưỡng chế như kê biên tài sản. Sau đó tài sản bị kê biên sẽ được xử lý để thi hành án theo quy định của pháp luật. 

Ví dụ như trong trường hợp người được yêu cầu trả lại tài sản là đất đai mà không giao sổ đỏ thì cơ quan chức năng có quyền cấp sổ đỏ mới cho chủ sở hữu mới.

5. Phân chia tài sản sai pháp luật thì có đòi lại được không và trong bao lâu?

Có, khi phân chia tài sản sai pháp luật, xâm phạm quyền và lợi ích của người khác và có dấu hiện hành vi lừa đảo ép buộc, thì người bị ảnh hưởng có thể kiện đòi tài sản theo quy định pháp luật. 

Căn cứ theo Bộ Luật Dân sự năm 2015, thời hiệu yêu cầu tuyên bố giao dịch dân sự vô hiệu là 2 năm kể từ ngày biết hoặc phải biết quyền lợi của mình bị xâm phạm. 

Trong trường hợp phân chia tài sản thừa kế, thời hiệu chia di sản là 30 năm đối với bất động sản, 10 năm đối với động sản kể từ thời điểm mở thừa kế. 

IV. Dịch vụ tư vấn pháp lý về đòi tài sản đã được phân chia

Trên đây là thông tin giải đáp vướng mắc về đòi tài sản đã được phân chia mà NPLaw gửi đến Quý độc giả. Nếu Quý độc giả có bất kỳ vướng mắc nào liên quan cần giải đáp thêm, xin vui lòng liên hệ ngay với NPLaw.