Quy định pháp luật về không thể thực hiện theo di chúc

Việc tìm hiểu các trường hợp “không thể thực hiện theo di chúc” và hướng xử lý theo quy định pháp luật là cần thiết để người dân có cái nhìn rõ ràng, hạn chế tranh chấp phát sinh và bảo vệ tốt hơn quyền lợi của các bên liên quan.

I. Rủi ro pháp lý phổ biến liên quan đến không thể thực hiện theo di chúc

Trong quá trình phân chia di sản theo di chúc, không ít trường hợp phát sinh vướng mắc khiến di chúc không thể thực hiện đầy đủ hoặc bị vô hiệu. Những rủi ro pháp lý thường gặp bao gồm:

• Di chúc vô hiệu do vi phạm hình thức: Di chúc viết tay không có ngày, tháng, năm lập hoặc không có chữ ký của người lập. Di chúc miệng nhưng không đáp ứng điều kiện về người làm chứng và thời hạn công chứng/chứng thực. Điều này dẫn đến di chúc bị coi là vô hiệu toàn bộ hoặc một phần, di sản được chia theo pháp luật.
• Người lập di chúc không có năng lực hành vi dân sự đầy đủ: Người lập di chúc tại thời điểm lập không minh mẫn, sáng suốt, hoặc bị hạn chế/mất năng lực hành vi dân sự. Điều này dẫn đến di chúc không có giá trị pháp lý.
• Nội dung di chúc vi phạm điều cấm của pháp luật hoặc trái đạo đức xã hội: Ví dụ: để lại di sản cho người không có quyền hưởng, hoặc gắn điều kiện phân chia trái pháp luật (bắt buộc kết hôn, từ bỏ quyền công dân…). Phần nội dung đó bị vô hiệu, phần còn lại vẫn có giá trị nếu không ảnh hưởng toàn bộ di chúc.
• Di sản không còn hoặc thay đổi tình trạng pháp lý: Tài sản trong di chúc đã bị bán, tặng cho, thu hồi hoặc bị kê biên trước khi mở thừa kế. Quyền sử dụng đất ghi trong di chúc không còn thuộc sở hữu của người chết tại thời điểm mở thừa kế.
• Người thừa kế không đủ điều kiện hưởng di sản: Người bị tước quyền thừa kế theo quy định pháp luật, người thừa kế chết trước hoặc cùng thời điểm với người lập di chúc. Điều này dẫn đến hệ quả phần di sản của họ được chia cho người thừa kế thế vị hoặc chia theo pháp luật.
• Thiếu sót về người thừa kế bắt buộc: Người lập di chúc không dành phần di sản cho những người thừa kế bắt buộc (con chưa thành niên, cha mẹ, vợ/chồng…). Việc phân chia có thể bị điều chỉnh để bảo đảm quyền hưởng của các chủ thể này.

II. Tìm hiểu về không thể thực hiện theo di chúc

Trong thực tiễn, dù di chúc được lập với mục đích thể hiện ý chí cuối cùng của người để lại di sản, nhưng có nhiều yếu tố khách quan và chủ quan dẫn đến việc không thể thực hiện theo di chúc. Việc nhận diện các trường hợp này giúp các bên liên quan hiểu rõ giới hạn pháp lý, từ đó có cách xử lý phù hợp.

1. Những trường hợp nào dẫn đến việc không thể thực hiện theo di chúc?

Việc không thể thực hiện theo di chúc nếu phát hiện di chúc không hợp pháp, tức là di chúc không đáp ứng đầy đủ các điều kiện của di chúc hợp pháp theo Điều 630 Bộ luật Dân sự 2015 như sau:

• Người lập di chúc minh mẫn, sáng suốt trong khi lập di chúc;
• Người lập di chúc không bị lừa dối, đe dọa, cưỡng ép;
• Nội dung của di chúc không vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội; hình thức di chúc không trái quy định của luật.
• Trường hợp di chúc của người từ đủ mười lăm tuổi đến chưa đủ mười tám tuổi phải được lập thành văn bản và phải được cha, mẹ hoặc người giám hộ đồng ý về việc lập di chúc.
• Di chúc của người bị hạn chế về thể chất hoặc của người không biết chữ phải được người làm chứng lập thành văn bản và có công chứng hoặc chứng thực.
• Di chúc bằng văn bản không có công chứng, chứng thực chỉ được coi là hợp pháp, nếu có đủ các điều kiện được quy định.
• Di chúc miệng được coi là hợp pháp nếu người di chúc miệng thể hiện ý chí cuối cùng của mình trước mặt ít nhất hai người làm chứng và ngay sau khi người di chúc miệng thể hiện ý chí cuối cùng, người làm chứng ghi chép lại, cùng ký tên hoặc điểm chỉ.

Tuy nhiên, khi di chúc có phần không hợp pháp mà không ảnh hưởng đến hiệu lực của các phần còn lại thì chỉ phần đó không có hiệu lực.

Ngoài ra, căn cứ vào Khoản 3 Điều 643 Bộ luật Dân sự 2015, di chúc không có hiệu lực, nếu di sản để lại cho người thừa kế không còn vào thời điểm mở thừa kế; nếu di sản để lại cho người thừa kế chỉ còn một phần thì phần di chúc về phần di sản còn lại vẫn có hiệu lực.

2. Có những loại tài sản nào thường gặp khó khăn khi không thể thực hiện theo di chúc?

Thông thường, những loại tài sản sau thường gặp khó khăn khi không thể thực hiện theo di chúc: 

• Bất động sản (đất đai, nhà ở): Chưa có giấy chứng nhận quyền sử dụng đất hoặc đang tranh chấp với người thứ ba. Đất thuộc diện quy hoạch, thu hồi, nên không thể chia theo di chúc.
• Tài sản đang thế chấp, cầm cố: Người để lại di sản đã thế chấp quyền sử dụng đất, xe ô tô, cổ phần… tại ngân hàng; tài sản phải xử lý nghĩa vụ trước khi chia thừa kế. 
• Tài sản gắn liền với quyền nhân thân: Quyền sử dụng, hưởng trợ cấp, bồi thường cá nhân không thể chuyển giao theo di chúc. 
• Tài sản chưa hình thành hoặc khó xác định giá trị: Dự án bất động sản chưa hoàn tất pháp lý, quyền góp vốn chưa hoàn trả.
• Tài sản chung chưa tách bạch: Tài sản của vợ chồng nhưng chỉ một người lập di chúc định đoạt toàn bộ, dẫn đến định đoạt vượt quá phạm vi quyền sở hữu.

III. Các quy định pháp luật có liên quan đến không thể thực hiện theo di chúc

Khi rơi vào trường hợp không thể thực hiện theo di chúc, các bên liên quan cần căn cứ vào các quy định của Bộ luật Dân sự 2015 và các văn bản pháp luật khác để xử lý. Pháp luật đã có cơ chế nhằm bảo đảm quyền lợi của những người thừa kế, đồng thời duy trì sự công bằng trong phân chia di sản.

1. Ai có quyền yêu cầu sửa đổi di chúc khi không thể thực hiện theo di chúc?

Theo Điều 640 Bộ luật Dân sự 2015 quy định về sửa đổi, bổ sung, thay thế, hủy bỏ di chúc như sau: 

• Người lập di chúc có thể sửa đổi, bổ sung, thay thế, hủy bỏ di chúc đã lập vào bất cứ lúc nào.
• Trường hợp người lập di chúc bổ sung di chúc thì di chúc đã lập và phần bổ sung có hiệu lực pháp luật như nhau; nếu một phần của di chúc đã lập và phần bổ sung mâu thuẫn nhau thì chỉ phần bổ sung có hiệu lực pháp luật.
• Trường hợp người lập di chúc thay thế di chúc bằng di chúc mới thì di chúc trước bị hủy bỏ.

Như vậy, người lập di chúc khi còn sống có quyền bổ sung, thay đổi hoặc hủy bỏ di chúc bất kỳ lúc nào. 

Sau khi người lập di chúc mất, nếu phát sinh trường hợp di chúc không thể thực hiện (vô hiệu, di sản không còn, người thừa kế không còn…), họ có quyền yêu cầu Tòa án tuyên bố di chúc vô hiệu và giải quyết chia di sản theo pháp luật.

2. Thời gian giải quyết khi không thể thực hiện theo di chúc thường kéo dài bao lâu?

Thời gian giải quyết khi không thể thực hiện theo di chúc tùy từng trường hợp, cụ thể: 

• Theo thủ tục ngoài Tòa án: Nếu các đồng thừa kế tự thỏa thuận được, thời gian giải quyết thường nhanh (từ 1 – 3 tháng), chủ yếu phụ thuộc vào việc chuẩn bị hồ sơ và công chứng văn bản thỏa thuận phân chia di sản.
• Theo thủ tục tại Tòa án: trong trường hợp có tranh chấp, vụ án dân sự về thừa kế thường kéo dài từ 4 – 6 tháng theo thủ tục sơ thẩm (Phần thứ hai Bộ luật Tố tụng Dân sự 2015). Tuy nhiên, thực tế có thể kéo dài nhiều năm do tính chất phức tạp (xác minh nguồn gốc tài sản, định giá, thu thập chứng cứ, kháng cáo, giám đốc thẩm...).

3. Hậu quả pháp lý của việc không thể thực hiện theo di chúc là gì?

Nếu không thể thực hiện theo di chúc, sẽ dẫn đến hậu quả pháp lý như sau: 

• Di chúc vô hiệu toàn bộ: Di sản được chia theo pháp luật, tức là chia cho hàng thừa kế theo quy định từ Điều 651 Bộ luật Dân sự 2015 .
• Di chúc vô hiệu một phần: Phần vô hiệu sẽ được chia theo pháp luật, phần còn lại của di chúc vẫn có hiệu lực theo Khoản 4 Điều 643 Bộ luật Dân sự 2015
• Người thừa kế không đủ điều kiện hưởng di sản: Pphần của họ sẽ được chuyển cho người thừa kế thế vị (Điều 652 Bộ luật Dân sự 2015) hoặc chia lại cho các đồng thừa kế khác.
• Tài sản không còn: Nếu di sản đã bị xử lý nghĩa vụ tài sản (trả nợ, kê biên…), thì người thừa kế không còn quyền hưởng phần di sản đó theo Khoản 3 Điều 643 Bộ luật Dân sự 2015. 

VI. Các thắc mắc thường gặp liên quan đến không thể thực hiện theo di chúc

Trong thực tiễn, việc không thể thực hiện theo di chúc thường kéo theo nhiều vướng mắc pháp lý khiến những người thừa kế bối rối. Đặc biệt, các tình huống phát sinh liên quan đến người thừa kế chưa thành niên, di sản bị mất, hay tranh chấp về hiệu lực của di chúc… đều đòi hỏi sự hiểu biết rõ ràng để xử lý đúng quy định. Dưới đây là những câu hỏi thường gặp giúp làm rõ các khía cạnh pháp lý quan trọng trong trường hợp này:

1. Nếu người thừa kế là trẻ vị thành niên, việc không thể thực hiện theo di chúc sẽ xử lý thế nào?

Trường hợp người thừa kế là trẻ vị thành niên, việc quản lý và định đoạt phần di sản mà các em được hưởng phải do người đại diện hợp pháp (cha mẹ, người giám hộ) thực hiện theo Điều 136 Bộ luật Dân sự năm 2015. 

Nếu không thể thực hiện theo di chúc do di sản không còn hoặc không đủ để chia, phần quyền lợi hợp pháp của trẻ vẫn được pháp luật bảo vệ theo quy định của Bộ luật Dân sự. Tòa án có thể xem xét áp dụng thừa kế theo pháp luật để đảm bảo quyền lợi của trẻ vị thành niên.

2. Trường hợp di sản bị tiêu hủy dẫn đến không thể thực hiện theo di chúc sẽ xử lý thế nào?

Khi di sản (như nhà đất, tài sản vật chất) bị hư hỏng, mất mát hoặc tiêu hủy hoàn toàn trước thời điểm phân chia, thì di chúc tương ứng với phần tài sản này đương nhiên không còn hiệu lực theo Khoản 3 Điều 643 Bộ luật Dân sự 2015. 

Trong trường hợp đó, những người thừa kế không có quyền yêu cầu chia phần di sản đã mất, trừ khi còn tồn tại giá trị bồi thường hoặc thay thế (ví dụ bảo hiểm, bồi thường thiệt hại). 

3. Không thể thực hiện theo di chúc có thể dẫn đến việc phải chia toàn bộ di sản theo pháp luật không?

Theo Điều 650 Bộ luật Dân sự 2015, thừa kế theo pháp luật được áp dụng trong trường hợp như di chúc không hợp pháp; phần di sản có liên quan đến phần của di chúc không có hiệu lực pháp luật;...

Do đó, nếu toàn bộ di chúc không thể thực hiện (do vi phạm pháp luật, không còn di sản hoặc di chúc vô hiệu), thì toàn bộ di sản sẽ được chia theo quy định của pháp luật. Nếu chỉ một phần di chúc không thể thực hiện thì phần còn lại vẫn có giá trị, phần không thực hiện được sẽ chia theo pháp luật.

4. Có thể khởi kiện yêu cầu bồi thường thiệt hại khi không thể thực hiện theo di chúc không?

Có thể khởi kiện yêu cầu bồi thường thiệt hại khi không thể thực hiện theo di chúc nhưng chỉ trong trường hợp việc không thể thực hiện theo di chúc là do hành vi trái pháp luật của một bên, ví dụ: người thừa kế cố tình hủy hoại di sản, che giấu, tẩu tán tài sản, hoặc ngăn cản việc chia thừa kế. Khi đó, người bị thiệt hại có quyền khởi kiện yêu cầu bồi thường theo quy định.

5. Không thể thực hiện theo di chúc có thể làm phát sinh tranh chấp thừa kế mới không?

Việc không thể thực hiện theo di chúc là nguyên nhân phổ biến dẫn đến các tranh chấp mới. Chẳng hạn, các bên có thể tranh cãi về cách chia di sản theo pháp luật, về giá trị tài sản còn lại, hoặc về việc xác định người thừa kế hợp pháp. Điều này thường khiến vụ việc phải đưa ra hòa giải hoặc Tòa án giải quyết.

V. Bạn đang tìm một chuyên gia pháp lý uy tín để hỗ trợ vấn đề liên quan đến không thể thực hiện theo di chúc?

Nếu bạn hoặc gia đình đang gặp khó khăn khi di chúc không thể thực hiện, hãy tham khảo ý kiến từ luật sư thừa kế giàu kinh nghiệm. Sự hỗ trợ của chuyên gia sẽ giúp bạn có giải pháp phù hợp, đảm bảo quyền lợi hợp pháp và hạn chế tối đa tranh chấp phát sinh.

Nếu bạn đang gặp khó khăn liên quan đến không thể thực hiện theo di chúc và cần tư vấn cụ thể, vui lòng liên hệ cho NPLAW để được đội ngũ chúng tôi trực tiếp tư vấn và hướng dẫn giải quyết.