Quy định pháp luật về quyền thừa kế của con nuôi

Thừa kế là một trong những chế định quan trọng của pháp luật dân sự, bảo đảm quyền sở hữu tài sản được truyền lại giữa các thế hệ và duy trì sự ổn định trong quan hệ gia đình, xã hội. Bài viết giới thiệu, phân tích quy định pháp luật có liên quan và giải đáp các thắc mắc liên quan về quyền thừa kế của con nuôi.

I. Giới thiệu về quyền thừa kế của con nuôi trong giai đoạn hiện nay

Trong xã hội hiện đại, quan hệ nuôi con nuôi ngày càng trở nên phổ biến, không chỉ xuất phát từ nhu cầu tình cảm, nhân đạo mà còn gắn liền với trách nhiệm xã hội trong việc chăm sóc, nuôi dưỡng trẻ em.

Tuy nhiên, khi cha mẹ nuôi hoặc con nuôi qua đời, vấn đề thừa kế tài sản thường phát sinh, đặt ra câu hỏi: Con nuôi có được hưởng di sản của cha mẹ nuôi như con đẻ hay không và ngược lại, cha mẹ nuôi có quyền thừa kế tài sản của con nuôi không? Đây là một nội dung quan trọng mà pháp luật dân sự đã có những quy định cụ thể nhằm bảo đảm công bằng, ổn định trong quan hệ thừa kế.

1. Khái niệm về quyền thừa kế của con nuôi

Quyền thừa kế của con nuôi được hiểu là quyền của người con nuôi được hưởng di sản của cha mẹ nuôi và ngược lại, quyền của cha mẹ nuôi được hưởng di sản của con nuôi theo quy định của pháp luật, trên cơ sở quan hệ nuôi con nuôi đã được pháp luật công nhận. Điều này có nghĩa là, sau khi việc nuôi con nuôi được đăng ký hợp pháp, con nuôi có địa vị pháp lý như con đẻ trong quan hệ thừa kế.

2. Ví dụ về vấn đề liên quan đến quyền thừa kế của con nuôi thực tế

Chẳng hạn, có trường hợp cha mẹ nuôi mất để lại một khối tài sản lớn nhưng không có di chúc. Các con đẻ yêu cầu chia di sản và cho rằng con nuôi không có quyền hưởng phần tài sản đó. 

Tuy nhiên, theo quy định của Điều 653 Bộ luật Dân sự 2015, con nuôi thuộc hàng thừa kế thứ nhất giống như con đẻ, nên vẫn được chia phần di sản hợp pháp. Từ đó cho thấy, trong thực tiễn, việc hiểu đúng và áp dụng đúng pháp luật về quyền thừa kế của con nuôi có ý nghĩa quan trọng để bảo đảm công bằng, tránh tranh chấp, mâu thuẫn giữa các thành viên trong gia đình.

III. Quy định pháp luật liên quan đến quyền thừa kế của con nuôi

Quan hệ thừa kế giữa cha mẹ nuôi và con nuôi được pháp luật Việt Nam quy định khá rõ ràng nhằm bảo đảm sự công bằng giữa con nuôi và con đẻ, cũng như bảo vệ tính bền vững của quan hệ gia đình được xác lập hợp pháp. Tuy nhiên, để quyền thừa kế của con nuôi được thực thi đầy đủ, người áp dụng pháp luật cần nắm rõ những điểm cần lưu ý, điều kiện để quyền này phát sinh, cũng như các chế tài xử lý trong trường hợp quyền thừa kế bị xâm phạm. Những quy định này không chỉ mang ý nghĩa pháp lý mà còn góp phần phòng ngừa, hạn chế các tranh chấp thường gặp trong thực tiễn.

1. Quy định cần lưu ý liên quan đến quyền thừa kế của con nuôi

Quy định liên quan đến quyền thừa kế của con nuôi chủ yếu được quy định tại Bộ luật Dân sự 2015 (Điều 609 – 662), trong đó có những quy định cần chú ý như:

• Điều 651: Quy định những người thừa kế tại hàng thừa kế thứ nhất gồm: vợ, chồng, cha đẻ, mẹ đẻ, cha nuôi, mẹ nuôi, con đẻ, con nuôi của người chết được ưu tiên hưởng thừa kế. Quyền được thừa kế theo di chúc theo Điều 624 Bộ luật Dân sự 2015.
• Điều 624: Nếu trong di chúc của cha mẹ đẻ có để lại di sản cho người con đã được nhận nuôi thì người này hoàn toàn được hưởng phần di sản do cha mẹ đẻ để lại. Bởi để lại di sản cho ai là quyền của người lập di chúc theo quy định tại Điều 626 Bộ luật Dân sự 2015.
• Điều 653: Con nuôi và cha nuôi, mẹ nuôi được thừa kế di sản của nhau và còn được thừa kế di sản theo quy định tại Điều 651 và Điều 652 của Bộ luật này.

Ngoài ra, còn được quy định tại Luật Nuôi con nuôi 2010 như: 

• Điều 14 quy định về người nhận con nuôi phải đáp ứng điều kiện; 
• Điều 24 quy định kể từ ngày giao nhận con nuôi, giữa cha mẹ nuôi và con nuôi có đầy đủ các quyền, nghĩa vụ của cha mẹ và con; giữa con nuôi và các thành viên khác của gia đình cha mẹ nuôi cũng có các quyền, nghĩa vụ đối với nhau theo quy định của pháp luật về hôn nhân và gia đình, pháp luật dân sự và các quy định khác của pháp luật có liên quan. 

2. Điều kiện để được áp dụng quyền thừa kế của con nuôi

Điều 24 Luật Nuôi con nuôi 2010 quy định kể từ ngày giao nhận con nuôi, giữa cha mẹ nuôi và con nuôi có đầy đủ các quyền, nghĩa vụ của cha mẹ và con; giữa con nuôi và các thành viên khác của gia đình cha mẹ nuôi cũng có các quyền, nghĩa vụ đối với nhau theo quy định của pháp luật về hôn nhân và gia đình, pháp luật dân sự và các quy định khác của pháp luật có liên quan, cụ thể có 03 trường hợp sau:

Trường hợp 1: Quyền được thừa kế theo di chúc theo Điều 624 Bộ luật Dân sự 2015. 

• Nếu trong di chúc của cha mẹ đẻ có để lại di sản cho người con đã được nhận nuôi thì người này hoàn toàn được hưởng phần di sản do cha mẹ đẻ để lại. Bởi để lại di sản cho ai là quyền của người lập di chúc theo quy định tại Điều 626 Bộ luật Dân sự 2015.

Trường hợp 2: Nếu trường hợp bố mẹ qua đời và không để lại di chúc thì việc thừa kế tài sản sẽ được chia theo Điều 650 Bộ luật Dân sự 2015. 

Tại Điều 651 Bộ luật Dân sự 2015 quy định những người thừa kế tại hàng thừa kế thứ nhất gồm: vợ, chồng, cha đẻ, mẹ đẻ, cha nuôi, mẹ nuôi, con đẻ, con nuôi của người chết được ưu tiên hưởng thừa kế. 

Ngoài ra, tại Điều 653 Bộ luật Dân sự 2015 cũng đã khẳng định về quan hệ thừa kế giữa con nuôi và cha nuôi, mẹ nuôi và cha đẻ, mẹ đẻ như sau: Con nuôi và cha nuôi, mẹ nuôi được thừa kế di sản của nhau và còn được thừa kế di sản theo quy định tại Điều 651 và Điều 652 của Bộ luật này. Như vậy, từ những phân tích và quy định trên, việc con nuôi sẽ được thừa kế tài sản hợp pháp theo quy định của pháp luật khi đáp ứng các điều kiện này.

Trường hợp 3: Nếu không có tên trong di chúc nhưng đáp ứng được điều kiện tại Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015 về người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung của di chúc thì vẫn sẽ được hưởng thừa kế, cụ thể:

• Được hưởng phần di sản bằng hai phần ba suất của một người thừa kế theo pháp luật nếu di sản được chia theo pháp luật, trong trường hợp họ không được người lập di chúc cho hưởng di sản hoặc chỉ cho hưởng phần di sản ít hơn hai phần ba suất đó:
  • Con chưa thành niên, cha, mẹ, vợ, chồng;
  • Con thành niên mà không có khả năng lao động.
• Lưu ý: Không áp dụng đối với người từ chối nhận di sản theo quy định tại Điều 620 Bộ luật Dân sự 2015 hoặc họ là những người không có quyền hưởng di sản theo quy định tại khoản 1 Điều 621 Bộ luật Dân sự 2015.

3. Các biện pháp xử lý vi phạm liên quan quyền thừa kế của con nuôi

Trong thực tiễn, quyền thừa kế của con nuôi đôi khi không được bảo đảm đầy đủ do sự thiếu hiểu biết pháp luật, sự cố ý cản trở hoặc hành vi gian dối từ những người thừa kế khác. Để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của con nuôi, pháp luật hiện hành quy định nhiều biện pháp xử lý:

Biện pháp dân sự: 

• Con nuôi có thể khởi kiện tại Tòa án nhân dân có thẩm quyền để yêu cầu chia di sản thừa kế theo đúng quy định pháp luật.
• Trường hợp đã có sự phân chia tài sản mà con nuôi bị bỏ sót quyền lợi, họ có quyền yêu cầu hủy bỏ hoặc sửa đổi văn bản khai nhận, phân chia di sản.
• Nếu bị người khác chiếm giữ, quản lý trái pháp luật phần di sản đáng lẽ thuộc về mình, con nuôi có thể yêu cầu trả lại tài sản hoặc bồi thường thiệt hại.

Biện pháp hành chính:

Việc chậm đăng ký hoặc không đăng ký quan hệ nuôi con nuôi theo quy định cũng có thể bị xử lý hành chính theo Khoản 1 Điều 62 Nghị định 82/2020/NĐ-CP. 

Biện pháp hình sự: 

• Nếu hành vi xâm phạm quyền thừa kế của con nuôi có dấu hiệu gian lận, lừa đảo chiếm đoạt tài sản hoặc lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản, người vi phạm có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự.
• Ngoài ra, nếu có hành vi che giấu, hủy hoại di chúc nhằm tước đoạt quyền thừa kế hợp pháp của con nuôi, người vi phạm có thể bị truy cứu theo các tội danh liên quan đến xâm phạm quyền sở hữu.

IV. Giải đáp các thắc mắc liên quan quyền thừa kế của con nuôi

Trong thực tế, việc áp dụng các quy định pháp luật về quyền thừa kế của con nuôi thường phát sinh nhiều vướng mắc, do sự khác biệt giữa quan hệ huyết thống và quan hệ nuôi dưỡng được pháp luật công nhận. Bên cạnh đó, nhiều trường hợp cha mẹ nuôi và con nuôi chưa thực hiện đúng, đủ thủ tục pháp lý dẫn đến những tranh chấp khi phân chia di sản. Dưới đây là phần giải đáp một số thắc mắc thường gặp để làm rõ hơn quyền thừa kế của con nuôi:

1. Tranh chấp thường gặp liên quan đến quyền thừa kế của con nuôi là gì?

Tranh chấp thường gặp liên quan đến quyền thừa kế của con nuôi thường bao gồm: 

• Tranh chấp giữa con nuôi và con ruột về phần di sản của cha mẹ nuôi.
• Tranh chấp khi việc nuôi con nuôi không được đăng ký hợp pháp, dẫn đến không được công nhận quan hệ thừa kế.
• Tranh chấp trong trường hợp cha mẹ nuôi để lại di chúc nhưng có dấu hiệu vi phạm quy định pháp luật (bị ép buộc, không minh mẫn).

2. Quyền thừa kế của con nuôi có được bảo vệ trong trường hợp không đăng ký nuôi hợp pháp không?

Theo Điều 22 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014, con nuôi hợp pháp phải được đăng ký theo quy định. Nếu không có quyết định công nhận nuôi con nuôi hợp pháp thì pháp luật không công nhận quyền thừa kế theo pháp luật của con nuôi. Tuy nhiên, nếu có di chúc hợp pháp ghi nhận quyền thừa kế cho con nuôi, thì con nuôi vẫn được hưởng.

3. Việc xác định hàng thừa kế ảnh hưởng ra sao đến quyền thừa kế của con nuôi?

Con nuôi hợp pháp được xếp vào hàng thừa kế thứ nhất, ngang hàng với con ruột, vợ/chồng, cha mẹ đẻ của người để lại di sản (Điều 651 Bộ luật Dân sự 2015). Do đó, khi chia thừa kế theo pháp luật, con nuôi được hưởng phần bằng với các đồng thừa kế cùng hàng.

4. Nếu di sản là tài sản chung với người khác thì quyền thừa kế của con nuôi được tính thế nào?

Nếu di sản là tài sản chung với người khác thì trước hết, phải tách phần tài sản thuộc sở hữu riêng của người để lại di sản. Chỉ phần tài sản riêng này mới được đem chia thừa kế. Sau đó, con nuôi hợp pháp sẽ hưởng phần di sản theo di chúc (nếu có) hoặc theo pháp luật, bình đẳng với các thừa kế khác.

5. Quyền thừa kế của con nuôi đối với di sản hình thành trong tương lai của cha mẹ nuôi được xác định thế nào?

Con nuôi chỉ có quyền hưởng di sản đối với tài sản thực tế tồn tại tại thời điểm mở thừa kế (thời điểm cha mẹ nuôi chết). Tài sản hình thành trong tương lai chưa thuộc khối di sản nên không thể được chia. Nếu cha mẹ nuôi lập di chúc ghi nhận tài sản hình thành trong tương lai, phần đó chỉ có hiệu lực khi tài sản đã thực sự phát sinh và thuộc quyền sở hữu của cha mẹ nuôi trước khi chết.

V. Bạn đang tìm luật sư tư vấn để được hỗ trợ hiệu quả trong tư vấn về quyền thừa kế của con nuôi?

Các tranh chấp liên quan đến quyền thừa kế của con nuôi thường phức tạp, đòi hỏi phải xem xét nhiều yếu tố như: giấy tờ chứng minh quan hệ nuôi con nuôi hợp pháp, tính hợp lệ của di chúc, xác định hàng thừa kế và giá trị di sản. Nếu bạn đang vướng phải vấn đề này, việc tìm một luật sư chuyên về thừa kế sẽ giúp:

• Đánh giá hồ sơ, xác định chính xác quyền lợi của con nuôi.
• Hỗ trợ thủ tục khởi kiện hoặc hòa giải khi có tranh chấp.
• Bảo vệ quyền lợi hợp pháp trước tòa.

Nếu bạn đang gặp khó khăn liên quan đến quyền thừa kế của con nuôi và cần tư vấn cụ thể, vui lòng liên hệ cho NPLAW để được đội ngũ chúng tôi trực tiếp tư vấn và hướng dẫn giải quyết.