Quy định về việc hủy bỏ di chúc không phù hợp như thế nào?

Di chúc là ý chí cuối cùng của người để lại tài sản, thể hiện mong muốn phân chia di sản cho những người thừa kế. Tuy nhiên, không phải lúc nào di chúc cũng phản ánh đúng hoặc còn phù hợp với ý chí của người lập tại thời điểm thực hiện quyền thừa kế. Vậy, quy định về việc hủy bỏ di chúc không phù hợp như thế nào? Bài viết này của NPLaw sẽ phân tích chi tiết các trường hợp và thủ tục liên quan đến vấn đề này.

I. Thực trạng hủy bỏ di chúc không phù hợp trong giai đoạn hiện nay

Tình trạng hủy bỏ di chúc không phù hợp ở Việt Nam ngày càng phổ biến, dẫn đến tranh chấp thừa kế gia tăng rõ rệt. Từ khi Bộ luật Dân sự 2015 có hiệu lực (từ 1/1/2017), số vụ tranh chấp thừa kế được Tòa án thụ lý đã tăng liên tục: năm 2017 tăng 26,7% so với năm 2016, tiếp tục tăng mạnh trong các năm 2018 và 2019, lần lượt tăng khoảng 26–27% mỗi năm.

Đặc biệt, việc hủy bỏ hoặc sửa di chúc không tuân thủ đúng thủ tục như di chúc miệng không có đủ người làm chứng hoặc di chúc viết tay không được chứng thực đầy đủ là nguyên nhân dẫn đến nhiều bản di chúc bị tòa án tuyên vô hiệu. Hậu quả là, tài sản như quyền sử dụng đất phải chuyển sang phân chia theo luật, gây mất thời gian, tổn thất kinh tế và bùng phát mâu thuẫn giữa các thừa kế.

Tóm lại, tình trạng hủy bỏ di chúc không đúng quy định không chỉ làm gia tăng tranh chấp thừa kế mà còn gây thiệt hại về thời gian, kinh tế và làm mất đoàn kết trong gia đình.

II. Hủy bỏ di chúc không phù hợp là gì?

1. Khái niệm về hủy bỏ di chúc không phù hợp

Hủy bỏ di chúc không phù hợp là khi di chúc bị vô hiệu hóa một cách rõ ràng (minh thị) hoặc ngầm (mặc nhiên) do hành vi của người lập, hoặc do không đáp ứng thủ tục pháp lý, khiến nó không còn hiệu lực.

2. Các trường hợp dẫn đến hủy bỏ di chúc không phù hợp

Khi người lập di chúc còn sống và minh mẫn, các trường hợp dẫn đến di chúc bị hủy bỏ không phù hợp theo quy định của pháp luật Việt Nam gồm:

• Di chúc miệng tự hết hiệu lực sau 3 tháng: Theo khoản 2 Điều 629 Bộ luật Dân sự 2015 nếu lập di chúc miệng (thường trong tình huống nguy cấp) mà người lập vẫn sống, minh mẫn sau 3 tháng, bản di chúc này sẽ tự động hết hiệu lực.
• Hủy bỏ minh thị: Người lập có thể chủ động hủy bỏ di chúc bằng cách công khai tuyên bố hoặc tiêu hủy văn bản (xé, đốt…) để làm mất hiệu lực ngay lập tức .
• Hủy bỏ ngầm (mặc nhiên): Nếu người lập thực hiện giao dịch như bán, tặng hoặc thế chấp tài sản đã di chúc, khiến di chúc không còn khả thi, thì bản di chúc ấy mặc nhiên bị hủy.
• Thay di chúc bằng bản mới: Người lập có quyền viết di chúc mới thay thế cho bản cũ; khi bản mới được lập, bản cũ tự động mất hiệu lực.
• Hủy di chúc đã công chứng: Với di chúc công chứng, người lập phải đến công chứng viên hoặc văn phòng công chứng để làm thủ tục hủy (hoặc thay thế, bổ sung), đồng thời báo cho nơi lưu giữ bản gốc biết

Như vậy, những quy định này đảm bảo người lập có toàn quyền quyết định đối với tài sản của mình, đồng thời giúp bảo vệ quyền lợi của tất cả các bên liên quan.

3. Cách giải quyết khi xảy ra hủy bỏ di chúc không phù hợp

Khi phát hiện việc hủy bỏ di chúc không phù hợp, các bên nên thực hiện theo trình tự sau:

• Hòa giải tại cấp xã/phường: Mặc dù pháp luật không bắt buộc, nhưng nên thực hiện hòa giải tại UBND cấp xã/phường để cố gắng tìm hiểu, trao đổi và thỏa thuận hòa bình trước khi đưa tranh chấp ra Tòa.
• Chuẩn bị hồ sơ khởi kiện: Gồm đơn khởi kiện, bản sao di chúc (nếu có), giấy chứng tử, giấy tờ chứng minh quyền thừa kế, cũng như tài liệu và chứng cứ về việc di chúc lập không đúng quy định (như thiếu người làm chứng, không công chứng…).
• Nộp đơn và thụ lý tại Tòa án: Nộp hồ sơ tại TAND cấp huyện nơi có bất động sản hoặc nơi bị đơn cư trú; Tòa thụ lý, yêu cầu nộp án phí và tiến hành xử lý vụ án.
• Hòa giải trước phiên tòa: Tòa sẽ tổ chức hòa giải lần cuối; nếu thành, Tòa án sẽ ra quyết định công nhận sự thỏa thuận giữa các bên; nếu không, Tòa án sẽ tiến hành xét xử dựa trên chứng cứ và quy định pháp luật.
• Xét xử và thi hành án: Tòa ra phán quyết cuối cùng – tuyên bản di chúc vô hiệu toàn bộ hoặc vô hiệu một phần, đồng thời phân chia di sản theo di chúc còn hiệu lực hoặc theo pháp luật khi không còn di chúc hợp lệ. Bên không tự nguyện thi hành có thể bị cưỡng chế thi hành án.
• Tư vấn từ Luật sư: Luật sư giúp soạn hồ sơ, thu thập chứng cứ, bảo vệ quyền lợi tại phiên tòa, đồng thời hỗ trợ hòa giải và theo sát quá trình thi hành án.

Tóm lại, khi phát hiện di chúc bị hủy không đúng quy định, các bên liên quan cần bình tĩnh, tuân thủ đúng trình tự hòa giải, khởi kiện, xét xử và thi hành án theo pháp luật, đồng thời nên tham khảo ý kiến luật sư để bảo vệ quyền lợi hợp pháp một cách hiệu quả nhất.

III. Quy định pháp luật liên quan đến hủy bỏ di chúc không phù hợp

1. Quy định liên quan khi giải quyết hủy bỏ di chúc không phù hợp

Khi xảy ra việc hủy bỏ di chúc không phù hợp, các điều luật quan trọng cần lưu ý gồm:

• Theo Điều 640 Bộ luật Dân sự 2015, chỉ người lập di chúc còn sống, minh mẫn mới có quyền sửa đổi, bổ sung, thay thế hoặc hủy bỏ di chúc của mình bất kỳ lúc nào.
• Pháp luật công nhận hai hình thức hủy: minh thị (công khai tuyên bố hoặc tiêu hủy di chúc) và mặc nhiên (do thực hiện giao dịch với tài sản đã di chúc) .
• Riêng di chúc miệng lập trong tình huống nguy cấp sẽ tự động hết hiệu lực sau 03 tháng, nếu người lập vẫn còn sống và minh mẫn nhưng không làm thủ tục công chứng hoặc viết thành văn bản.
• Khi phát sinh tranh chấp, Tòa án nhân dân là cơ quan giải quyết theo thẩm quyền dân sự, dựa trên các quy định tại Bộ luật Tố tụng Dân sự 2015.

Vì vậy, việc nắm vững các quy định này đảm bảo quá trình giải quyết hủy bỏ di chúc rõ ràng, minh bạch và đúng pháp luật, bảo vệ quyền lợi của cả người lập và người thừa hưởng.

2. Ai có quyền yêu cầu hủy bỏ di chúc không phù hợp?

Khi cho rằng việc hủy bỏ di chúc không phù hợp, những đối tượng sau đây có quyền được đưa ra Tòa án yêu cầu tuyên hủy di chúc:

• Người lập di chúc: Theo Điều 640 Bộ luật Dân sự 2015, chỉ người lập di chúc khi còn sống và minh mẫn mới có quyền sửa đổi, bổ sung, thay thế hoặc hủy bỏ di chúc của mình bất cứ lúc nào. Nếu bản di chúc đã được công chứng, người lập có thể đến công chứng viên để thực hiện thủ tục và phải thông báo nơi lưu giữ bản gốc.
• Người thừa kế, người được hưởng lợi hoặc bên có quyền lợi hợp pháp từ di chúc: Theo Điều 68 Bộ luật Tố tụng Dân sự 2015, những người có quyền lợi hoặc nghĩa vụ liên quan (như người thừa kế được nêu tên trong di chúc, chủ nợ, đồng sở hữu tài sản…) có thể chủ động đề nghị hoặc được Tòa án đưa vào tố tụng. Họ có quyền khởi kiện hoặc tham gia tố tụng để yêu cầu tuyên di chúc vô hiệu nếu cho rằng di chúc không hợp lệ.

Do đó, việc xác định đúng đối tượng có quyền yêu cầu đảm bảo quá trình giải quyết diễn ra minh bạch, công bằng và đúng theo quy định của pháp luật.

3. Những điều kiện nào cần phải có để hủy bỏ di chúc không phù hợp?

Khi tranh chấp diễn ra, để yêu cầu tòa tuyên hủy bỏ di chúc không phù hợp, cần đáp ứng đồng thời các điều kiện và có các căn cứ sau:

• Người lập di chúc không minh mẫn hoặc bị ép buộc: Di chúc có thể bị vô hiệu nếu người lập vào thời điểm lập di chúc không sáng suốt, bị lừa dối, đe dọa hoặc cưỡng ép.
• Hình thức di chúc không đúng quy định:
  • Di chúc miệng không có ít nhất 2 người làm chứng đủ điều kiện;
  • Di chúc bằng văn bản không công chứng/chứng thực trong trường hợp luật quy định bắt buộc.
• Nội dung di chúc trái pháp luật hoặc đạo đức xã hội: Ví dụ chia tài sản không theo phần di sản bắt buộc, hoặc giao tài sản là tài sản không tồn tại…
• Di chúc bị hủy bỏ một phần hoặc toàn bộ do:
  • Người lập tự hủy bỏ minh thị (công khai tuyên bố hoặc tiêu hủy văn bản);
  • Hủy bỏ ngầm khi người đó giao dịch (bán, tặng tài sản đã ghi trong di chúc);
  • Thay thế bằng bản di chúc mới, bản cũ tự mất hiệu lực.
• Tài sản hoặc bên thừa kế không còn tồn tại: Nếu người được hưởng quyền hoặc tài sản thừa kế không còn tồn tại vào thời điểm mở thừa kế, phần di chúc liên quan sẽ bị vô hiệu tương ứng

Tóm lại, những điều kiện này đảm bảo chỉ có di chúc hợp pháp, minh bạch và đúng luật mới được thực hiện.

IV. Giải đáp các thắc mắc liên quan hủy bỏ di chúc không phù hợp

1. Nếu di chúc không phù hợp bị hủy bỏ, quyền thừa kế của các bên sẽ được xử lý như thế nào?

Khi di chúc bị xem là vô hiệu (do không hợp pháp) hoặc không còn giá trị, phần lớn di sản sẽ được xử lý theo pháp luật thừa kế, không theo ý chí cá nhân lập di chúc. Cụ thể theo Điều 650 Bộ luật Dân sự 2015, các tình huống bao gồm: không có di chúc, di chúc không hợp lệ, người thừa kế theo di chúc chết trước hoặc cùng lúc với người lập di chúc, người thừa kế không đủ điều kiện hoặc từ chối nhận di sản.

Sau đó, di sản được chia theo thứ tự ưu tiên các hàng thừa kế (Điều 651 Bộ luật Dân sự 2015):

• Hàng thứ nhất: Vợ, chồng, cha mẹ, con.
• Nếu không còn người ở hàng này, chuyển sang hàng thứ hai: ông, bà nội – ngoại, anh chị em, cháu ruột… rồi đến hàng thứ ba, và cứ tiếp tục như vậy. Những người cùng hàng được chia đều, trừ khi có người bị truất quyền hoặc từ chối.

Do đó, khi di chúc bị hủy hoặc vô hiệu, toàn bộ di sản hoặc phần “lỗi” của di chúc sẽ chuyển sang chia theo pháp luật. Việc chia ưu tiên theo hàng thừa kế; những người cùng hàng chia đều; còn nhóm được bảo vệ (vợ, chồng, cha mẹ, con) luôn được ít nhất 2/3 suất thừa kế pháp luật.

2. Nếu có nhiều bản di chúc, bản nào sẽ được coi là hợp lệ sau khi hủy bỏ di chúc không phù hợp?

Khi có nhiều bản di chúc liên quan đến cùng một tài sản, chỉ bản di chúc sau cùng (mới nhất) được coi là hợp pháp và có hiệu lực, bản cũ sẽ tự động bị hủy bỏ, theo quy định trong Bộ luật Dân sự 2015:

• Theo Điều 640, người lập di chúc có thể thay thế di chúc cũ bằng di chúc mới, và khi đó bản cũ bị hủy bỏ.
• Khoản 5, Điều 643 khẳng định: "Khi một người để lại nhiều bản di chúc đối với một tài sản thì chỉ bản di chúc sau cùng có hiệu lực."

Tóm lại, nếu lập nhiều bản di chúc cho cùng tài sản, chỉ bản mới nhất là hợp lệ; những bản cũ sẽ tự động mất hiệu lực.

3. Có thể hủy bỏ di chúc không phù hợp bằng hình thức nào?

Khi muốn hủy bỏ di chúc không phù hợp, pháp luật Việt Nam quy định ba hình thức chính:

• Hủy bỏ minh thị (công khai): Người lập di chúc tự công bố bằng văn bản rằng di chúc trước đây không còn hiệu lực, hoặc trực tiếp tiêu hủy di chúc (xé, đốt…). Nếu di chúc đã được công chứng, người lập có thể yêu cầu bất cứ công chứng viên nào lập thủ tục hủy bỏ và phải thông báo cho nơi giữ bản gốc.
• Hủy bỏ ngầm (mặc nhiên): Di chúc “tự mất hiệu lực” nếu người lập thực hiện giao dịch khác với tài sản đã ghi trong di chúc — chẳng hạn bán, tặng, thế chấp. Khi đó, di chúc trở nên vô hiệu vì tài sản không còn để phân chia sau khi người lập qua đời.
• Thay thế bằng di chúc mới: Nếu người lập viết một bản di chúc mới (miệng hoặc văn bản), bản cũ sẽ tự động bị hủy bỏ. Di chúc mới sẽ có hiệu lực khi nó đủ thủ tục và phù hợp quy định

Như vậy, ba hình thức này thể hiện quyền tự quyết của người lập với di sản, đồng thời bảo đảm quy trình minh bạch, phù hợp với pháp luật dân sự và công chứng hiện hành.

4. Nếu một di chúc bị hủy bỏ nhưng không có di chúc mới được lập, tài sản sẽ được phân chia ra sao?

Khi một di chúc bị hủy bỏ nhưng không có di chúc mới được lập, toàn bộ tài sản của người mất sẽ được phân chia theo pháp luật theo quy định tại Điều 650 Bộ luật Dân sự 2015, đảm bảo mọi quyền lợi và tuân thủ quy định hiện hành.

5. Nếu di chúc đã được công chứng nhưng sau đó phát hiện không phù hợp, có thể hủy không?

Người lập di chúc hoàn toàn có quyền hủy bỏ di chúc đã được công chứng, nếu phát hiện di chúc không phù hợp hay không còn đúng ý chí của mình. Theo Điều 640 Bộ luật Dân sự 2015, người lập di chúc còn sống và minh mẫn có quyền sửa đổi, bổ sung, thay thế hoặc hủy bỏ di chúc bất cứ lúc nào, dù đã công chứng trước đó.

Do đó, dù đã công chứng, di chúc vẫn có thể bị hủy bỏ nếu không phù hợp với ý muốn của người lập miễn là được thực hiện đúng quy định pháp luật và qua thủ tục công chứng hợp lệ.

V. Tại sao nên tìm luật sư tư vấn liên quan đến hủy bỏ di chúc không phù hợp

Việc tham khảo ý kiến của luật sư giàu kinh nghiệm sẽ giúp Quý khách được hướng dẫn cụ thể về quy trình, hồ sơ, cũng như cách bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình. Luật sư sẽ hỗ trợ soạn thảo, hủy bỏ hoặc thay thế di chúc một cách hợp pháp, đảm bảo không bị vô hiệu hoặc gây tranh cãi về sau.

Trên đây là những chia sẻ pháp lý liên quan đến việc hủy bỏ di chúc không phù hợp mà NPLaw gửi đến Quý độc giả. Nếu Quý độc giả còn bất kỳ vướng mắc nào cần được tư vấn thêm, xin vui lòng liên hệ ngay với NPLaw.