Khi nền kinh tế càng phát triển, nhu cầu bảo vệ bản thân, tham gia bảo hiểm của người dân ngày càng gia tăng nhằm phòng ngừa rủi ro và ổn định tài chính. Song song với đó, tình trạng vi phạm các điều khoản trong hợp đồng bảo hiểm càng phổ biến, có thể xảy ra tranh chấp, gây tốn kém thời gian và chi phí.
Cho nên, việc hiểu rõ các điều khoản trong hợp đồng bảo hiểm từ quá trình giao kết đến ký kết hợp đồng là yếu tố quan trọng để bảo vệ quyền lợi, thực hiện đúng nghĩa vụ và tránh những chiêu trò vi phạm các điều khoản trong hợp đồng bảo hiểm.
I. Thực trạng liên quan đến vi phạm các điều khoản trong hợp đồng bảo hiểm
Trong bối cảnh thiên tai, dịch bệnh, đặc biệt là đại dịch Covid-19 và cơn bão Yagi vừa qua, bảo hiểm đã có những đóng góp quan trọng khi giảm thiểu thiệt hại cho người dân, giúp bình ổn kinh tế - xã hội.
Tuy nhiên, ngành bảo hiểm Việt Nam còn non trẻ và phát triển chưa cân xứng với kinh tế, xã hội. Mức độ hiểu biết của người dân về hợp đồng bảo hiểm còn hạn chế, nhiều doanh nghiệp lợi dụng điều này đưa ra những điều khoản không rõ ràng.
Dù hệ thống pháp luật về hoạt động bảo hiểm đã có sự chỉnh sửa, bổ sung cần thiết, nhưng vẫn có một số quy định chưa phù hợp và gây ảnh hưởng đến các bên khi tham gia hoạt động bảo hiểm.
II. Quy định của pháp luật liên quan đến vi phạm các điều khoản trong hợp đồng bảo hiểm
1. Vi phạm các điều khoản trong hợp đồng bảo hiểm là gì?
Theo Khoản 16 Điều 4 Luật Kinh doanh bảo hiểm 2022 định nghĩa hợp đồng bảo hiểm là sự thỏa thuận giữa bên mua bảo hiểm và doanh nghiệp bảo hiểm, chi nhánh doanh nghiệp bảo hiểm phi nhân thọ nước ngoài, tổ chức tương hỗ cung cấp bảo hiểm vi mô (có thể gọi chung là bên bán bảo hiểm).
Theo đó, bên mua bảo hiểm phải đóng phí bảo hiểm, còn bên bán bảo hiểm phải bồi thường, trả tiền bảo hiểm theo thỏa thuận trong hợp đồng.
Vậy vi phạm các điều khoản trong hợp đồng bảo hiểm là hành vi một bên không thực hiện hoặc thực hiện không đúng, không đầy đủ điều khoản đã thỏa thuận trong hợp đồng bảo hiểm.
2. Các trường hợp nào được xem là vi phạm các điều khoản trong hợp đồng bảo hiểm?
Trên thực tế, không ít trường hợp xảy ra tranh chấp do vi phạm các điều khoản trong hợp đồng bảo hiểm. Vì vậy, việc xác định trường hợp vi phạm các điều khoản trong hợp đồng bảo hiểm có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo vệ quyền lợi các bên và giải quyết tranh chấp. Dưới đây là một số trường hợp vi phạm phổ biến như sau:
- Bên mua bảo hiểm không đóng hoặc chậm đóng phí bảo hiểm trong thời hạn thỏa thuận hoặc sau thời gian gia hạn;
- Bên mua bảo hiểm cố tình trì hoãn nghĩa vụ thông báo xảy ra sự kiện bảo hiểm, gây khó khăn cho doanh nghiệp bảo hiểm khi xác minh sự kiện bảo hiểm;
- Doanh nghiệp bảo hiểm không chi trả khi có sự kiện bảo hiểm mà không có lý do chính đáng;
- Doanh nghiệp bảo hiểm cố tình che giấu một số điều khoản không rõ ràng trong hợp đồng để gây bất lợi cho bên mua.
3. Trách nhiệm bồi thường khi một bên vi phạm các điều khoản trong hợp đồng bảo hiểm được xác định như thế nào?
Theo Điều 303 Luật Thương mại 2005 quy định về cách xác định trách nhiệm bồi thường thiệt hại khi một bên vi phạm các điều khoản trong hợp đồng bảo hiểm dựa trên những yếu tố sau:
- Có hành vi vi phạm hợp đồng bảo hiểm;
- Có thiệt hại thực tế;
- Hành vi vi phạm hợp đồng bảo hiểm là nguyên nhân trực tiếp gây ra thiệt hại.
Vậy việc xác định đầy đủ các yếu tố này là cơ sở quan trọng để yêu cầu bên vi phạm bồi thường thiệt hại, có thể giải quyết tranh chấp hiệu quả khi có phát sinh.
4. Vi phạm các điều khoản trong hợp đồng bảo hiểm sẽ dẫn đến hậu quả pháp lý như thế nào?
Tùy vào tính chất và mức độ nghiêm trọng khi vi phạm điều khoản trong hợp đồng bảo hiểm mà dẫn đến nhiều hậu quả pháp lý khác nhau. Những hậu quả pháp lý mà bên vi phạm có thể phải chịu như:
- Đơn phương chấm dứt hợp đồng bảo hiểm theo Điều 26 Luật Kinh doanh bảo hiểm 2022;
- Hủy bỏ hợp đồng bảo hiểm theo Khoản 2, 3 Điều 22 Luật Kinh doanh bảo hiểm 2022;
- Hợp đồng bảo hiểm vô hiệu theo Điều 25 Luật Kinh doanh bảo hiểm 2022;
- Bồi thường thiệt hại phát sinh cho bên bị vi phạm theo Khoản 2, 3 Điều 22 Luật Kinh doanh bảo hiểm 2022;
- Xử phạt hành chính từ 60.000.000 đồng đến 100.000.000 đồng trong trường hợp không cung cấp đầy đủ tài liệu cho bên mua bảo hiểm trong quá trình giao kết hợp đồng; không giải thích rõ ràng, đầy đủ cho bên mua bảo hiểm về quyền lợi bảo hiểm, điều khoản loại trừ trách nhiệm bảo hiểm, quyền và nghĩa vụ khi giao kết hợp đồng theo Khoản 2 Điều 16 Nghị định 174/2024/NĐ-CP về hành vi vi phạm quy định về cung cấp sản phẩm bảo hiểm;
- Truy cứu trách nhiệm hình sự khi có hành vi thông đồng với người thụ hưởng để giải quyết bồi thường bảo hiểm; giả mạo tài liệu, cố ý làm sai lệch thông tin để bên bán bảo hiểm từ chối bồi thường hoặc để bên mua bảo hiểm được bồi thường bảo hiểm; tự gây thiệt hại về tài sản, sức khỏe để hưởng quyền lợi bảo hiểm theo Điều 213 Bộ luật Hình sự 2015 (được sửa đổi, bổ sung 2017) về tội gian lận trong kinh doanh bảo hiểm.
Vậy vi phạm các điều khoản trong hợp đồng bảo hiểm không chỉ ảnh hưởng đến quyền và lợi ích của các bên, mà còn kéo theo những hậu quả pháp lý nghiêm trọng.
III. Giải đáp các thắc mắc liên quan đến vi phạm các điều khoản trong hợp đồng bảo hiểm
1. Trong trường hợp vi phạm các điều khoản trong hợp đồng bảo hiểm, bên mua có được hoàn trả phí bảo hiểm không?
Bên mua bảo hiểm được hoàn trả phí bảo hiểm khi có cơ sở pháp lý rõ ràng và doanh nghiệp bảo hiểm có hành vi vi phạm các điều khoản trong hợp đồng bảo hiểm.
Nếu bên mua vi phạm các điều khoản trong hợp đồng bảo hiểm như không đóng phí bảo hiểm, gian lận để được hưởng quyền lợi bảo hiểm,... thì bên mua không được hoàn trả phí bảo hiểm, thậm chí có thể bồi thường hoặc xử phạt.
Như vậy, bên mua bảo hiểm cần cung cấp đầy đủ thông tin một cách trung thực, đọc kỹ điều khoản hợp đồng, thực hiện đúng nghĩa vụ trong hợp đồng, nhằm đảm bảo quyền và lợi ích của mình.
2. Vi phạm các điều khoản trong hợp đồng bảo hiểm có dẫn đến vô hiệu hợp đồng hay không?
Không phải mọi trường hợp vi phạm các điều khoản trong hợp đồng bảo hiểm đều dẫn đến vô hiệu, mà tùy vào mức độ của điều khoản bị vi phạm và quy định của pháp luật về hợp đồng.
Theo Điều 25 Luật Kinh doanh bảo hiểm 2022 quy định về những trường hợp hợp đồng bảo hiểm vô hiệu gồm:
- Bên mua bảo hiểm không có quyền lợi có thể được bảo hiểm tại thời điểm giao kết hợp đồng;
- Không có đối tượng bảo hiểm tại thời điểm giao kết hợp đồng bảo hiểm;
- Bên mua bảo hiểm biết sự kiện bảo hiểm xảy ra tại thời điểm giao kết hợp đồng bảo hiểm;
- Mục đích, nội dung hợp đồng bảo hiểm vi phạm điều cấm của luật, trái đạo đức xã hội;
- Bên bán bảo hiểm và bên mua bảo hiểm giao kết hợp đồng giả tạo;
- Bên mua bảo hiểm không có năng lực pháp luật dân sự, năng lực hành vi dân sự phù hợp với hợp đồng bảo hiểm;
- Hợp đồng bảo hiểm được giao kết có sự nhầm lẫn dẫn đến không thể đạt được mục đích của việc giao kết hợp đồng, trừ trường hợp có thể khắc phục ngay sự nhầm lẫn;
- Hợp đồng bảo hiểm được giao kết do bị lừa dối;
- Hợp đồng bảo hiểm được giao kết do bị đe dọa, cưỡng ép;
- Hợp đồng bảo hiểm không tuân thủ quy định về hình thức.
Bên cạnh đó, có thể xem xét hợp đồng bảo hiểm vô hiệu hay không dựa vào điều kiện có hiệu lực của hợp đồng theo Điều 117 Bộ luật Dân sự 2015, nếu hành vi vi phạm làm cho hợp đồng bảo hiểm không đáp ứng đủ điều kiện thì hợp đồng bảo hiểm vô hiệu.
Tuy nhiên, rất ít trường hợp vi phạm các điều khoản trong hợp đồng bảo hiểm dẫn đến vô hiệu hợp đồng, thông thường dẫn đến hậu quả pháp lý như trách nhiệm bồi thường thiệt hại, đơn phương chấm dứt hợp đồng,...
3. Cơ quan nào có thẩm quyền xử lý tranh chấp khi có vi phạm các điều khoản trong hợp đồng bảo hiểm?
Khi phát sinh tranh chấp do một bên vi phạm các điều khoản trong hợp đồng bảo hiểm, các bên có thể thương lượng với nhau để giải quyết. Theo Điều 32 Luật kinh doanh bảo hiểm 2022, trường hợp các bên không thương lượng được thì tranh chấp được giải quyết bằng phương thức sau:
- Hòa giải;
- Trọng tài;
- Tòa án.
Vì vậy, các bên cần nắm rõ cơ quan có thẩm quyền xử lý và thỏa thuận rõ ràng trong hợp đồng để bảo vệ quyền lợi của mình.
4. Có thể chấm dứt hợp đồng khi một bên vi phạm các điều khoản trong hợp đồng bảo hiểm không?
Việc chấm dứt hợp đồng bảo hiểm dựa theo mức độ nghiêm trọng, cơ sở pháp lý và điều kiện đã thỏa thuận trong hợp đồng. Theo Điều 422 Bộ luật Dân sự 2015 quy định về trường hợp chấm dứt hợp đồng, theo đó, trường hợp có thể chấm dứt hợp đồng bảo hiểm khi một bên vi phạm các điều khoản trong hợp đồng như sau:
- Theo thỏa thuận của các bên;
- Hủy bỏ hợp đồng bảo hiểm theo Khoản 2, 3 Điều 22 Luật Kinh doanh bảo hiểm 2022;
- Đơn phương chấm dứt hợp đồng bảo hiểm theo Điều 26 Luật Kinh doanh bảo hiểm 2022;
- Trường hợp khác do luật quy định;
Nếu hành vi vi phạm các điều khoản trong hợp đồng bảo hiểm của một bên không nghiêm trọng, không làm mất đi mục đích của hợp đồng, có sự khắc phục và được bên còn lại chấp nhận thì hợp đồng bảo hiểm không bị chấm dứt.
5. Hành vi vi phạm các điều khoản trong hợp đồng bảo hiểm có bị truy cứu trách nhiệm hình sự không?
Thông thường, một bên vi phạm các điều khoản trong hợp đồng bảo hiểm chủ yếu phát sinh trách nhiệm dân sự. Khi hành vi vi phạm có yếu tố gian lận theo Khoản 4 Điều 9 Luật Kinh doanh bảo hiểm 2022 sẽ bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo Điều 213 Bộ luật Hình sự 2015 (được sửa đổi, bổ sung 2017) về tội gian lận trong kinh doanh bảo hiểm.
Do đó, các bên tham gia hợp đồng bảo hiểm cần nghiêm túc tuân thủ các điều khoản trong hợp đồng và tránh các hành vi gian lận. Vì hậu quả không chỉ phải chịu trách nhiệm dân sự, mà còn đối mặt với nguy cơ bị xử phạt tiền, cải tạo không giam giữ hoặc phạt tù.
IV. Dịch vụ tư vấn pháp lý liên quan đến vi phạm các điều khoản trong hợp đồng bảo hiểm
Để bảo vệ quyền lợi hợp pháp và hạn chế rủi ro pháp lý trước các tranh chấp liên quan đến vi phạm điều khoản trong hợp đồng bảo hiểm, quý khách có thể lựa chọn dịch vụ pháp lý từ Công ty Luật TNHH Ngọc Phú, một trong những Công ty Luật uy tín hiện nay. Với đội ngũ chuyên viên và luật sư giàu kinh nghiệm trong lĩnh vực bảo hiểm, chúng tôi sẽ tư vấn, hỗ trợ giải quyết tranh chấp và đại diện tham gia tố tụng khi cần thiết.
