Tư vấn giải quyết tranh chấp liên quan đến di sản

Trong bối cảnh xã hội ngày càng phát triển, các quan hệ dân sự, đặc biệt là quan hệ thừa kế tài sản, ngày càng trở nên đa dạng và phức tạp. Không ít trường hợp, sau khi một người qua đời, việc phân chia di sản không diễn ra suôn sẻ do phát sinh mâu thuẫn giữa những người thừa kế hoặc có tranh chấp liên quan đến quyền sở hữu, sử dụng tài sản để lại. Bài viết sau đây NPLaw sẽ tư vấn giải quyết tranh chấp liên quan đến di sản cho quý khách hàng tham khảo.

I. Thực trạng tranh chấp liên quan đến di sản trong giai đoạn hiện nay

Hiện nay, tranh chấp liên quan đến di sản thừa kế đang diễn ra ngày càng phổ biến và có xu hướng gia tăng cả về số lượng lẫn mức độ phức tạp, đặc biệt tại các đô thị lớn và khu vực có giá trị nhà đất cao. Một số biểu hiện rõ rệt của thực trạng này gồm:

• Gia tăng tranh chấp về quyền thừa kế nhà đất: Phần lớn các vụ tranh chấp liên quan đến bất động sản, do tài sản này thường có giá trị lớn và chưa được xác lập quyền sở hữu rõ ràng. Nhiều trường hợp người để lại di sản không có di chúc hoặc di chúc không hợp lệ, dẫn đến mâu thuẫn gay gắt giữa các hàng thừa kế.
• Mâu thuẫn trong nội bộ gia đình, dòng tộc: Tranh chấp giữa anh em ruột, con riêng – con chung, vợ trước – vợ sau… là nguyên nhân chính khiến việc chia di sản trở thành vấn đề nhạy cảm và kéo dài. Nhiều vụ việc kéo dài hàng chục năm, gây chia rẽ nghiêm trọng trong quan hệ huyết thống.
• Thiếu hiểu biết pháp luật và chuẩn bị pháp lý từ người để lại di sản: Nhiều người không lập di chúc hoặc lập di chúc nhưng không hợp pháp (vi phạm điều kiện về chủ thể, hình thức, nội dung). Người dân còn thiếu thông tin pháp luật về quyền thừa kế, thủ tục khai nhận di sản, định đoạt tài sản…, dẫn đến việc xử lý sau khi qua đời gặp nhiều vướng mắc.
• Các thủ đoạn gian dối trong việc chiếm đoạt di sản: Một số trường hợp bị làm giả di chúc, ép người cao tuổi ký văn bản sang tên nhà đất. Có tình trạng người đang quản lý di sản không trung thực, tự ý sử dụng hoặc chuyển nhượng tài sản, gây thiệt hại cho những người thừa kế hợp pháp khác.
• Quá trình giải quyết tranh chấp còn kéo dài, phức tạp: Việc xác minh nguồn gốc tài sản, quan hệ thừa kế, di chúc, công chứng, thời hiệu khởi kiện… thường mất nhiều thời gian. Cơ quan giải quyết như Tòa án phải xử lý nhiều vụ việc chồng chéo, dẫn đến quá tải và kéo dài thời gian giải quyết.

II. Tranh chấp liên quan đến di sản là gì?

1. Khái niệm về tranh chấp liên quan đến di sản

Di sản thừa kế là tài sản của người chết để lại cho người con sống. Di sản bao gồm tài sản riêng của người chết, phần tài sản của người chết trong tài sản chung với người khác. Di sản thừa kế có thể là hiện vật, tiền, giấy tờ trị giá được thành tiền, quyền tài sản thuộc sở hữu của người để lại di sản.

Thừa kế di sản thừa kế là quyền lợi hợp pháp của người thừa kế (thừa kế theo di chúc hoặc theo pháp luật). Tuy nhiên trong nhiều trường hợp việc phân chia di sản nảy sinh mâu thuẫn giữa những người có quyền lợi và nghĩa vụ liên quan đến việc phân chia di sản dẫn đến tranh chấp.

Theo quy định của pháp luật, tranh chấp liên quan di sản bao gồm tranh chấp buộc người thừa kế thực hiện nghĩa vụ về tài sản do người chết để lại, thanh toán các khoản chi từ di sản hoặc theo yêu cầu chia di sản thừa kế (theo di chúc hoặc theo pháp luật), xác nhận quyền thừa kế của mình hoặc bác bỏ  quyền thừa kế của người khác.

2. Các trường hợp dẫn đến tranh chấp liên quan đến di sản

Tranh chấp về di sản phát sinh từ nhiều nguyên nhân khác nhau, trong đó phổ biến nhất là:

• Người chết không để lại di chúc hoặc di chúc không hợp lệ: Không có di chúc khiến việc phân chia di sản phải tuân theo quy định pháp luật về thừa kế theo pháp luật, dễ dẫn đến bất đồng giữa các hàng thừa kế. Di chúc không hợp lệ do người lập không minh mẫn, không đúng hình thức, có yếu tố gian dối, cưỡng ép...
• Mâu thuẫn giữa các đồng thừa kế: Tranh cãi về tỉ lệ chia di sản, quyền ưu tiên sử dụng tài sản, đặc biệt với tài sản chung là nhà đất. Có sự phân biệt đối xử giữa con chung – con riêng, vợ chính – vợ sau hoặc tranh cãi về việc “có công nuôi dưỡng” người để lại di sản.
• Tranh chấp về tài sản có phải là di sản hay không: Nhiều người cho rằng tài sản đang tranh chấp không phải của người chết để lại, mà là tài sản chung hoặc đã được tặng, cho, chuyển nhượng từ trước.
• Tranh chấp do người đang quản lý di sản không trung thực: Người quản lý di sản có thể tự ý sử dụng, chiếm giữ hoặc định đoạt trái phép tài sản, gây thiệt hại cho các thừa kế còn lại.
• Mâu thuẫn trong việc thực hiện nghĩa vụ tài chính đối với di sản: Di sản để lại có nợ, nghĩa vụ tài sản, tranh chấp đất đai, nghĩa vụ thuế… khiến người thừa kế không thống nhất cách xử lý, phát sinh tranh chấp.

3. Cách giải quyết khi xảy ra tranh chấp liên quan đến di sản

Khi xảy ra tranh chấp về di sản, các bên có thể lựa chọn những cách thức sau để giải quyết:

• Hòa giải giữa các đồng thừa kế: Khuyến khích giải pháp hòa giải trong nội bộ gia đình, dòng họ với sự hỗ trợ của người trung lập (trưởng tộc, người có uy tín hoặc luật sư). Đây là cách giảm chi phí, tiết kiệm thời gian, giữ gìn mối quan hệ thân tộc.
• Yêu cầu cơ quan có thẩm quyền giải quyết: Nếu hòa giải không thành, người có quyền và lợi ích bị xâm phạm có thể: Nộp đơn khởi kiện tại Tòa án nhân dân có thẩm quyền, theo Bộ luật Tố tụng Dân sự 2015. Theo khoản 5 Điều 26 Bộ luật Tố tụng Dân sự 2015, tranh chấp về thừa kế tài sản là tranh chấp về dân sự thuộc thẩm quyền giải quyết của Tòa án. 

III. Quy định pháp luật liên quan đến tranh chấp liên quan đến di sản

1. Quy định liên quan giải quyết tranh chấp liên quan đến di sản

Việc giải quyết tranh chấp di sản thừa kế được điều chỉnh bởi một số văn bản pháp luật cơ bản, bao gồm:

• Bộ luật Dân sự 2015: quy định chi tiết về thừa kế theo di chúc và theo pháp luật, xác định hàng thừa kế, quyền hưởng di sản, phân chia di sản, các trường hợp bị truất quyền thừa kế…
• Bộ luật Tố tụng Dân sự 2015: Quy định trình tự, thủ tục khởi kiện, thụ lý và xét xử các vụ án dân sự về tranh chấp thừa kế.
• Luật Đất đai 2024 và Luật Nhà ở 2024: Quy định về quyền sử dụng đất, quyền sở hữu nhà ở trong khối tài sản thừa kế. Yêu cầu đăng ký biến động khi thực hiện chuyển nhượng quyền sử dụng đất do thừa kế.

2. Ai có thẩm quyền giải quyết tranh chấp liên quan đến di sản

Theo quy định tại Điều 35, Điều 37 BLTTDS năm 2015, Tòa án nhân dân cấp huyện có thẩm quyền giải quyết tranh chấp về chia di sản thừa kế nếu tranh chấp đó không có đương sự hoặc tài sản ở nước ngoài, không cần phải thực hiện ủy thác tư pháp; Tòa án nhân dân cấp tỉnh có thẩm quyền giải quyết tranh chấp chia di sản thừa kế nếu tranh chấp đó có đương sự hoặc tài sản ở nước ngoài hoặc cần phải thực hiện ủy thác tư pháp; giải quyết tranh chấp về quyền sử dụng đất thuộc thẩm quyền của Tòa án cấp huyện nhưng Tòa án cấp tỉnh lấy lên để giải quyết.

Về nội dung này, cần lưu ý, tranh chấp chia di sản thừa kế là bất động sản (theo Điều 39 BLTTDS năm 2015) thì Tòa án nơi có bất động sản giải quyết và không phải tiến hành hòa giải tại Ủy ban nhân dân xã, phường, thị trấn nơi có đất tranh chấp nhưng vẫn phải thực hiện thủ tục hòa giải theo quy định của BLTTDS.

3. Hậu quả nếu tranh chấp liên quan đến di sản không thể xử lý?

Nếu tranh chấp di sản không được giải quyết triệt để hoặc kéo dài, có thể dẫn đến những hậu quả đáng tiếc như:

• Tài sản bị xuống cấp hoặc mất giá trị sử dụng do không có người quản lý thống nhất, không thể khai thác hợp pháp.
• Mất đoàn kết trong gia đình, dòng họ, dẫn đến rạn nứt quan hệ huyết thống và xung đột lâu dài.
• Hết thời hiệu khởi kiện, dẫn đến mất quyền yêu cầu chia di sản theo quy định pháp luật (quá 10 năm kể từ thời điểm mở thừa kế).
• Bị chiếm đoạt tài sản bởi bên thứ ba nếu không có biện pháp ngăn chặn kịp thời (ví dụ: sang tên sổ đỏ, bán tài sản).
• Trong trường hợp có yếu tố hình sự (làm giả di chúc, lừa đảo thừa kế...), tranh chấp có thể chuyển thành vụ án hình sự, gây hậu quả nghiêm trọng về mặt pháp lý.

IV. Giải đáp các thắc mắc liên quan tranh chấp liên quan đến di sản

1. Những căn cứ nào có thể dẫn đến tranh chấp liên quan đến di sản giữa các bên thừa kế?

Một số căn cứ phổ biến dẫn đến tranh chấp giữa các bên thừa kế gồm:

• Không có di chúc hoặc di chúc không rõ ràng, không hợp lệ (vi phạm về hình thức, nội dung hoặc bị nghi ngờ là bị cưỡng ép, giả mạo).
• Mâu thuẫn về mối quan hệ thừa kế, ví dụ tranh cãi ai là người có quyền thừa kế (con nuôi, con riêng, vợ sau…).
• Không thống nhất giá trị, hiện trạng hoặc phạm vi di sản, đặc biệt là bất động sản.
• Tranh chấp về nghĩa vụ tài sản do người chết để lại (nợ nần, nghĩa vụ tài chính với Nhà nước).
• Người quản lý di sản có hành vi chiếm đoạt, không minh bạch, không công khai thông tin cho các thừa kế khác.

2. Tòa án có phải là cơ quan duy nhất giải quyết tranh chấp liên quan đến di sản không?

Tòa án là cơ quan có thẩm quyền giải quyết cuối cùng nếu các bên không tự thỏa thuận được. Tuy nhiên, trước khi khởi kiện ra Tòa, các bên có thể:

• Tự thỏa thuận phân chia di sản bằng văn bản có công chứng.
• Yêu cầu tổ chức hòa giải tại Ủy ban nhân dân cấp xã/phường.
• Nhờ sự hỗ trợ của luật sư, trung tâm tư vấn pháp luật hoặc hòa giải viên cộng đồng để đạt được thỏa thuận ngoài tố tụng.

3. Nếu di sản chưa được phân chia, liệu có thể xảy ra tranh chấp liên quan đến di sản hay không?

Tranh chấp vẫn có thể phát sinh dù di sản chưa được phân chia, điển hình trong các trường hợp:

• Người quản lý tài sản tự ý định đoạt (bán, cho thuê, chuyển nhượng…).
• Một số người thừa kế cho rằng mình bị bỏ sót hoặc bị phân chia không công bằng.
• Di sản bị người khác chiếm giữ trái pháp luật.
• Có tranh cãi về giá trị di sản, thời điểm mở thừa kế, nghĩa vụ tài chính đi kèm…

4. Có các biện pháp nào để giảm thiểu tranh chấp liên quan đến di sản trước khi phân chia?

Để hạn chế phát sinh tranh chấp về di sản, người để lại tài sản và các bên thừa kế nên thực hiện các biện pháp sau:

• Lập di chúc hợp pháp: rõ ràng, đầy đủ, tuân thủ quy định về hình thức và nội dung.
• Công khai thông tin về tài sản và thừa kế khi còn sống, để các thành viên trong gia đình nắm rõ.
• Thực hiện phân chia di sản trước khi qua đời (bằng hình thức tặng cho hoặc phân chia tài sản cụ thể).
• Lập văn bản thỏa thuận phân chia di sản có công chứng sau khi người chết qua đời, nếu không có tranh chấp.
• Tham khảo ý kiến luật sư để đảm bảo quy trình hợp pháp và công bằng.

5. Làm thế nào để chứng minh quyền thừa kế hợp pháp trong trường hợp tranh chấp liên quan đến di sản?

Để chứng minh quyền thừa kế hợp pháp, người thừa kế cần chuẩn bị các tài liệu sau:

• Giấy chứng tử của người để lại di sản.
• Giấy tờ xác nhận mối quan hệ thừa kế (giấy khai sinh, hộ khẩu, giấy đăng ký kết hôn…).
• Di chúc hợp lệ (nếu có).
• Giấy tờ chứng minh quyền sở hữu tài sản của người chết (sổ đỏ, giấy tờ nhà, giấy tờ xe…).
• Biên bản khai nhận di sản, văn bản phân chia di sản hoặc quyết định của Tòa án (nếu có).
• Chứng cứ về việc đã thực hiện nghĩa vụ chăm sóc, quản lý, đóng góp tài sản nếu muốn yêu cầu phân chia nhiều hơn (trong giới hạn pháp luật cho phép).

V. Tại sao nên tìm luật sư tư vấn liên quan đến tranh chấp liên quan đến di sản

Việc tìm luật sư tư vấn khi có tranh chấp về di sản giúp đảm bảo quyền lợi hợp pháp, xác định rõ quy định pháp luật, hướng dẫn thu thập chứng cứ, lựa chọn phương án giải quyết hiệu quả và hạn chế rủi ro về pháp lý, tài sản cũng như mâu thuẫn giữa các bên thừa kế.

Quý Khách hàng còn nhu cầu tư vấn liên quan đến tranh chấp liên quan đến di sản thì hãy liên hệ ngay cho NPLaw để được đội ngũ chúng tôi trực tiếp tư vấn và hướng dẫn giải quyết.