Tư vấn giải quyết tranh chấp về di sản giữa các thành viên khác nhau trong gia đình

Bài viết giới thiệu, phân tích quy định pháp luật có liên quan và giải đáp các thắc mắc liên quan về thừa kế tài sản chung của hộ gia đình.

I. Thực trạng tranh chấp về di sản giữa các thành viên khác nhau trong gia đình trong giai đoạn hiện nay

Trong bối cảnh hiện nay, cùng với sự gia tăng về giá trị tài sản, đặc biệt là bất động sản, các vụ tranh chấp liên quan đến di sản thừa kế giữa các thành viên trong gia đình ngày càng diễn ra phổ biến và phức tạp. Tranh chấp thừa kế là một trong những loại tranh chấp dân sự chiếm tỷ lệ lớn, thường kéo dài qua nhiều năm, nhiều cấp xét xử.

Nguyên nhân:

• Người để lại di sản không lập di chúc hoặc di chúc lập không hợp pháp, dẫn đến mâu thuẫn trong xác định phần thừa kế.
• Giá trị di sản lớn (nhà đất, tài sản chung), nên dễ phát sinh xung đột lợi ích.
• Quan hệ gia đình phức tạp, nhiều thế hệ cùng tham gia thừa kế, dẫn đến khó phân chia công bằng.
• Tâm lý “con cả, con út”, “đóng góp nhiều – được hưởng nhiều” làm gia tăng tranh chấp.

Các tranh chấp này không chỉ làm mất đoàn kết trong gia đình, mà còn gây tốn kém chi phí, thời gian tố tụng và đôi khi tài sản bị thất thoát, xuống cấp trong thời gian tranh chấp.

II. Tranh chấp về di sản giữa các thành viên khác nhau trong gia đình là gì?

Để có thể tìm giải pháp xử lý phù hợp, trước hết cần hiểu rõ khái niệm và các tình huống thường gặp của tranh chấp di sản trong gia đình. Đây là bước nền tảng để nhận diện đúng bản chất vấn đề và áp dụng pháp luật hiệu quả.

1. Khái niệm về tranh chấp về di sản giữa các thành viên khác nhau trong gia đình

Tranh chấp về di sản giữa các thành viên trong gia đình là sự mâu thuẫn, bất đồng hoặc xung đột quyền lợi phát sinh khi chia tài sản mà người đã chết để lại. Các tranh chấp này thường gắn liền với quan hệ huyết thống, hôn nhân, nuôi dưỡng, nên ngoài yếu tố tài sản còn liên quan đến tình cảm, phong tục, tập quán.

2. Các trường hợp dẫn đến tranh chấp về di sản giữa các thành viên khác nhau trong gia đình

Các trường hợp dẫn đến tranh chấp về di sản giữa các thành viên khác nhau trong gia đình chủ yếu bao gồm: 

• Không có di chúc hoặc di chúc không hợp pháp, khiến việc xác định người thừa kế và phần được hưởng gặp khó khăn.
• Di chúc thiếu rõ ràng hoặc có nhiều cách hiểu khác nhau, gây ra bất đồng trong cách chia.
• Không thống nhất trong việc xác định di sản: ví dụ, tài sản đứng tên hộ gia đình, tài sản chung vợ chồng, tài sản riêng chưa chứng minh được.
• Khác biệt về quan điểm đóng góp và quyền lợi: con cả, con út, người đã chăm sóc cha mẹ thường cho rằng mình nên được hưởng nhiều hơn.
• Trường hợp thừa kế thế vị hoặc nhiều thế hệ cùng thừa kế, khiến phạm vi người được hưởng rất rộng và dễ phát sinh xung đột.

III. Quy định pháp luật liên quan đến tranh chấp về di sản giữa các thành viên khác nhau trong gia đình

Khi phát sinh tranh chấp di sản, việc giải quyết không chỉ dựa vào tình cảm gia đình mà còn phải tuân thủ theo các quy định pháp luật. Điều này giúp đảm bảo quyền lợi hợp pháp của các bên liên quan, hạn chế mâu thuẫn kéo dài và tạo sự công bằng, minh bạch trong phân chia di sản.

1. Quy định liên quan khi giải quyết tranh chấp về di sản giữa các thành viên khác nhau trong gia đình

Quy định liên quan khi giải quyết tranh chấp về di sản giữa các thành viên khác nhau trong gia đình chủ yếu được quy định như sau:

Bộ luật Dân sự 2015:

• Điều 609: Cá nhân có quyền để lại di sản cho người thừa kế theo di chúc hoặc theo pháp luật.
• Điều 650: Các trường hợp thừa kế theo pháp luật.
• Điều 651: Người thừa kế theo pháp luật (hàng thừa kế thứ nhất, thứ hai, thứ ba).
• Điều 659, 660: Nguyên tắc phân chia di sản theo di chúc, theo pháp luật.

Luật Hôn nhân và Gia đình 2014: Điều 33, Điều 43 quy định về tài sản chung, tài sản riêng của vợ chồng, làm cơ sở phân định di sản.

Luật Đất đai 2024: Điều 45 quy định quyền chuyển nhượng, thừa kế quyền sử dụng đất.

Bộ luật Tố tụng Dân sự 2015, sửa đổi năm 2025: Điều 26, Điều 35, Điều 37 quy định thẩm quyền giải quyết của Tòa án đối với tranh chấp thừa kế.

2. Ai có thẩm quyền giải quyết tranh chấp về di sản giữa các thành viên khác nhau trong gia đình

Theo quy định tại khoản 5 Điều 26 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, sửa đổi năm 2025, Tòa án là cơ quan có thẩm quyền giải quyết các tranh chấp về thừa kế. Việc phân định thẩm quyền của Tòa án đối với các vụ tranh chấp dựa trên thẩm quyền của tòa án theo cấp bao gồm:

Tòa án nhân dân cấp khu vực có thẩm quyền giải quyết sơ thẩm những tranh chấp sau đây:

• Tranh chấp dân sự, hôn nhân và gia đình quy định tại Điều 26 và Điều 28 của Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, trừ tranh chấp quy định tại khoản 7 Điều 26 của Bộ luật này;
• Tranh chấp về kinh doanh, thương mại quy định tại khoản 1 Điều 30 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015;
• Tranh chấp về lao động quy định tại Điều 32 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015.

Thẩm quyền của Tòa án nhân dân cấp tỉnh: 

• Tòa án nhân dân cấp tỉnh có thẩm quyền giải quyết những tranh chấp về dân sự, hôn nhân và gia đình, kinh doanh, thương mại, lao động trong đó có bao gồm những tranh chấp về thừa kế di sản.
• Bên cạnh đó, những vụ việc tranh chấp thừa kế di sản không thuộc thẩm quyền giải quyết của Tòa án nhân dân cấp khu vực thì Tòa án nhân dân cấp tỉnh sẽ trực tiếp giải quyết những tranh chấp đó.

Thẩm quyền của Tòa án theo lãnh thổ: Thẩm quyền giải quyết tranh chấp thừa kế của Tòa án theo lãnh thổ được xác định như sau:

• Tòa án nơi bị đơn cư trú làm việc, nếu bị đơn là cá nhân hoặc nơi bị đơn có trụ sở, nếu bị đơn là cơ quan, tổ chức có thẩm quyền giải quyết theo thủ tục sơ thẩm những tranh chấp thừa kế;
• Các đương sự có quyền tự thỏa thuận với nhau bằng văn bản yêu cầu Tòa án nơi cư trú, làm việc của nguyên đơn, nếu nguyên đơn là cá nhân hoặc nơi có trụ sở của nguyên đơn, nếu nguyên đơn là cơ quan, tổ chức.
• Đối với đối tượng là bất động sản thì chỉ Tòa án nơi có bất động sản có thẩm quyền giải quyết.

Lưu ý: Trong tranh chấp về thừa kế, theo quy định tại khoản 2 Điều 3 Nghị quyết 04/2017/NQ-HĐTP, tranh chấp về thừa kế thuộc loại tranh chấp khác liên quan đến quyền sử dụng đất, không thuộc trường hợp  tranh chấp ai là người có quyền sử dụng đất. Do vậy, với tranh chấp thừa kế thì thủ tục hòa giải tại Ủy ban nhân dân xã, phường, thị trấn nơi có đất tranh chấp không phải là điều kiện khởi kiện vụ án. Người khởi kiện tranh chấp thừa kế không cần phải trải qua bước hòa giải tại Ủy ban nhân dân xã để được Tòa án có thẩm quyền thụ lý đơn kiện theo quy định.

3. Hậu quả nếu tranh chấp về di sản giữa các thành viên khác nhau trong gia đình không thể xử lý?

Nếu tranh chấp về di sản giữa các thành viên khác nhau trong gia đình không thể xử lý có thể dẫn đến hậu quả như: 

• Điều 623 Bộ luật Dân sự 2015: Thời hiệu để người thừa kế yêu cầu chia di sản là 30 năm đối với bất động sản, 10 năm đối với động sản. Hết thời hạn này thì di sản thuộc quyền sở hữu của người đang quản lý.
• Việc tranh chấp kéo dài có thể dẫn đến tình trạng đồng sở hữu không phân định rõ ràng, gây khó khăn trong việc quản lý, chuyển nhượng, hoặc sử dụng tài sản theo đúng pháp luật.

IV. Giải đáp các thắc mắc liên quan tranh chấp về di sản giữa các thành viên khác nhau trong gia đình

Trong thực tiễn, khi xảy ra tranh chấp về di sản giữa các thành viên trong gia đình, nhiều vướng mắc pháp lý thường xuất hiện. Dưới đây là những thắc mắc phổ biến và hướng giải đáp dựa trên quy định pháp luật hiện hành.

1. Chứng cứ chủ yếu cần thu thập khi giải quyết tranh chấp về di sản giữa các thành viên khác nhau trong gia đình là gì?

Chứng cứ chủ yếu cần thu thập khi giải quyết tranh chấp về di sản giữa các thành viên khác nhau trong gia đình chủ yếu bao gồm: 

• Giấy chứng tử của người để lại di sản;
• Giấy tờ chứng minh quyền sở hữu tài sản (sổ đỏ, đăng ký xe, giấy tờ nhà…);
• Di chúc (nếu có), bao gồm cả bản di chúc viết tay, công chứng, hoặc các tài liệu thể hiện ý chí để lại tài sản;
• Giấy tờ chứng minh quan hệ thừa kế (giấy khai sinh, sổ hộ khẩu, giấy đăng ký kết hôn…);
• Chứng cứ về việc quản lý, sử dụng tài sản trước và sau khi mở thừa kế.

2. Trường hợp tranh chấp về di sản giữa các thành viên khác nhau trong gia đình khi di sản là bất động sản nhưng chưa có sổ đỏ xử lý thế nào?

Trường hợp tranh chấp khi di sản là bất động sản nhưng chưa có sổ đỏ, Tòa án vẫn có thể thụ lý giải quyết nếu có căn cứ chứng minh quyền sử dụng đất hợp pháp (giấy tờ theo Điều 137 Luật Đất đai 2024, giấy tờ mua bán, giao đất, kê khai, nộp thuế…). Nếu không có giấy tờ, Tòa án có thể đề nghị cơ quan Nhà nước có thẩm quyền xác minh nguồn gốc, quá trình sử dụng đất trước khi phân chia di sản.

3. Tranh chấp về di sản giữa các thành viên khác nhau trong gia đình khi tài sản chung và tài sản riêng bị lẫn lộn sẽ giải quyết thế nào?

Tranh chấp khi tài sản chung và tài sản riêng bị lẫn lộn thì trước hết, phải xác định rõ phần nào là tài sản riêng (ví dụ: tài sản có trước hôn nhân, được tặng cho, thừa kế riêng…). Nếu không tách bạch được, tài sản sẽ được coi là tài sản chung, chia theo quy định tại Điều 33 và Điều 43 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014, sau đó mới tiến hành chia thừa kế.

4. Nếu có người bán trái phép tài sản thuộc di sản, tranh chấp về di sản giữa các thành viên khác nhau trong gia đình sẽ xử lý ra sao?

Giao dịch chuyển nhượng có thể bị tuyên vô hiệu theo Điều 123, Điều 131 Bộ luật Dân sự 2015 vì vi phạm quyền định đoạt tài sản chung chưa được chia.

Người thừa kế khác có quyền yêu cầu Tòa án hủy hợp đồng và khôi phục quyền sở hữu di sản. Người bán trái phép phải hoàn trả lại đúng giá trị di sản và bồi thường thiệt hại (nếu có).

5. Khi di sản giữa các thành viên khác nhau trong gia đình là di chúc miệng thì sẽ xử lý ra sao nếu xảy ra tranh chấp?

Theo Điều 629 Bộ luật Dân sự 2015, di chúc miệng chỉ hợp pháp nếu được lập trong tình huống cấp bách, có ít nhất 2 người làm chứng, và trong 5 ngày phải được ghi chép lại và có công chứng/chứng thực. Nếu không đáp ứng điều kiện này, di chúc miệng không có giá trị pháp lý, di sản sẽ được chia theo pháp luật.

V. Bạn đang tìm một luật sư uy tín để giải quyết các vấn đề liên quan đến tranh chấp về di sản giữa các thành viên khác nhau trong gia đình

Trong những vụ việc tranh chấp di sản thường phức tạp và dễ phát sinh mâu thuẫn, việc tìm đến luật sư uy tín, giàu kinh nghiệm sẽ giúp bạn được tư vấn chính xác, bảo vệ quyền lợi hợp pháp và hạn chế rủi ro pháp lý.

Nếu bạn đang gặp khó khăn liên quan đến  tranh chấp về di sản giữa các thành viên khác nhau trong gia đình và cần tư vấn cụ thể, vui lòng liên hệ cho NPLaw để được đội ngũ chúng tôi trực tiếp tư vấn và hướng dẫn giải quyết.