Tư vấn pháp lý khi quyền thừa kế không được ghi nhận trong di chúc

Không ít trường hợp trong thực tế, người để lại di sản chỉ định một số người trong di chúc mà bỏ sót hoặc không ghi nhận quyền thừa kế của những người khác. Điều này khiến những người bị bỏ sót băn khoăn: liệu quyền lợi của mình có được pháp luật bảo vệ hay không? Trong những tình huống như vậy, việc tư vấn pháp lý đóng vai trò vô cùng quan trọng, giúp người thừa kế hiểu rõ quyền của mình, các bước cần thực hiện và cách thức giải quyết tranh chấp một cách đúng quy định. Bài viết dưới đây sẽ phân tích và đưa ra định hướng xử lý khi quyền thừa kế không được ghi nhận trong di chúc.

I. Sự ảnh hưởng của quyền thừa kế không được ghi nhận trong di chúc trong giai đoạn hiện nay

Khi một hoặc một số người có quyền thừa kế nhưng không được ghi nhận trong di chúc, điều này không chỉ ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi vật chất của họ mà còn để lại nhiều hệ quả xã hội và pháp lý đáng chú ý:

• Gia tăng nguy cơ tranh chấp thừa kế: Người bị bỏ sót trong di chúc thường cho rằng quyền lợi của mình bị xâm phạm, từ đó dẫn đến mâu thuẫn và khởi kiện ra Tòa án. Tranh chấp thừa kế chiếm tỷ lệ lớn trong các vụ án dân sự hiện nay, làm kéo dài quá trình phân chia di sản.
• Ảnh hưởng đến quan hệ gia đình, xã hội: Việc không ghi nhận quyền thừa kế có thể khiến các thành viên trong gia đình mất đi sự đoàn kết, tình cảm rạn nứt, thậm chí xảy ra bất hòa kéo dài. Đây là một trong những nguyên nhân phổ biến gây xung đột trong các mối quan hệ thân tộc.
• Phát sinh gánh nặng pháp lý cho cơ quan giải quyết: Khi có tranh chấp, cơ quan công chứng, UBND, và đặc biệt là Tòa án phải can thiệp để xác định lại hàng thừa kế, phạm vi di sản. Điều này làm tăng khối lượng công việc cho hệ thống tư pháp, kéo dài thời gian xử lý vụ việc.
• Hạn chế hiệu lực thực tế của di chúc: Dù pháp luật luôn ưu tiên tôn trọng ý chí của người để lại di sản, nhưng nếu di chúc bỏ sót người thừa kế theo quy định của Bộ luật Dân sự 2015 (Điều 644 về “người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc”), thì di chúc có thể bị hạn chế hiệu lực hoặc phải điều chỉnh khi thực hiện.
• Tác động tiêu cực đến an toàn pháp lý của giao dịch tài sản: Nếu di sản (như nhà đất) được phân chia theo di chúc không đầy đủ, việc sang tên, chuyển nhượng, hoặc định đoạt sau này dễ bị tranh chấp, gây rủi ro cho cả bên thứ ba tham gia giao dịch.

II. Tìm hiểu về quyền thừa kế không được ghi nhận trong di chúc

Để hiểu rõ hơn về vấn đề này, cần phân tích khái niệm và những trường hợp phổ biến khi quyền thừa kế của một số cá nhân không được thể hiện trong nội dung di chúc.

1. Khái niệm quyền thừa kế không được ghi nhận trong di chúc là gì?

Căn cứ Điều 624 Bộ luật Dân sự (BLDS) năm 2015 quy định thì di chúc là sự thể hiện ý chí của cá nhân nhằm chuyển tài sản của mình cho người khác sau khi chết.

Quyền thừa kế không được ghi nhận trong di chúc được hiểu là trường hợp một hoặc một số cá nhân có quyền hưởng di sản theo quy định pháp luật, nhưng lại không được người lập di chúc đề cập hoặc phân chia phần di sản cho họ. 

Theo Bộ luật Dân sự 2015, những cá nhân thuộc diện người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc (Điều 644) vẫn có thể được hưởng phần di sản nhất định, ngay cả khi di chúc không nhắc đến họ.

2. Quyền thừa kế không được ghi nhận trong di chúc có thể xảy ra trong những trường hợp nào?

Quyền thừa kế không được ghi nhận trong di chúc có thể xảy ra trong những trường hợp thực tế thường gặp gồm:

• Trường hợp bỏ sót người thừa kế theo pháp luật: Người lập di chúc không ghi nhận quyền lợi của vợ, chồng, con chưa thành niên, hoặc cha mẹ già yếu.
• Trường hợp di chúc chỉ ghi nhận một phần di sản: Ví dụ, người lập di chúc chỉ định đoạt nhà ở, nhưng không nhắc đến đất hoặc tài sản khác, khiến phần di sản này phải chia theo pháp luật.
• Trường hợp bị mất năng lực hành vi hoặc còn nhỏ tuổi: Con chưa thành niên, người con đã thành niên nhưng mất khả năng lao động, dù không được ghi trong di chúc, vẫn được hưởng thừa kế theo quy định.
• Trường hợp di chúc vô tình trái luật: Nếu di chúc phân chia toàn bộ di sản cho một cá nhân duy nhất, bỏ qua quyền lợi bắt buộc của những người được bảo vệ theo pháp luật, thì phần bỏ sót sẽ được pháp luật điều chỉnh.

III. Các quy định pháp luật có liên quan đến quyền thừa kế không được ghi nhận trong di chúc

Trong nhiều trường hợp, việc một số cá nhân có quyền thừa kế nhưng lại không được ghi nhận trong di chúc có thể dẫn đến tranh chấp, thậm chí kéo dài quá trình phân chia tài sản. Để bảo đảm công bằng, Bộ luật Dân sự 2015 đã đưa ra các quy định điều chỉnh rõ ràng.

1. Quyền thừa kế không được ghi nhận trong di chúc có thể ảnh hưởng đến phân chia tài sản như thế nào?

Theo Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015, những người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung của di chúc (gồm: con chưa thành niên, cha mẹ, vợ hoặc chồng của người để lại di sản, con đã thành niên nhưng mất khả năng lao động) vẫn được hưởng phần di sản bằng hai phần ba suất của một người thừa kế theo pháp luật.

Điều này có nghĩa là, ngay cả khi di chúc không ghi nhận, pháp luật vẫn bảo lưu quyền lợi tối thiểu cho những đối tượng đặc biệt được pháp luật bảo vệ.

Nếu di chúc phân chia toàn bộ tài sản cho người khác mà bỏ qua các đối tượng này, phần di sản liên quan sẽ phải được điều chỉnh lại để bảo đảm quyền thừa kế bắt buộc.

2. Quy trình giải quyết quyền thừa kế không được ghi nhận trong di chúc diễn ra như thế nào?

Khi phát sinh tranh chấp về quyền thừa kế không được ghi nhận trong di chúc, quy trình thường được thực hiện theo các bước:

• Thương lượng, hòa giải: Các bên thừa kế có thể tự thương lượng hoặc hòa giải tại cơ sở (tổ hòa giải ở địa phương).
• Yêu cầu công chứng hoặc Tòa án phân chia di sản: Người thừa kế bị bỏ sót có quyền nộp đơn yêu cầu công chứng phân chia di sản (nếu không có tranh chấp) hoặc khởi kiện tại Tòa án (nếu có tranh chấp).
• Tòa án thụ lý và xem xét: Tòa án sẽ xác định phần di sản được chia theo pháp luật cho những người không có tên trong di chúc nhưng thuộc diện thừa kế dựa vào Điều 650, 651 Bộ luật Dân sự 2015, 
• Ra bản án/quyết định: Kết quả phân chia tài sản sẽ được điều chỉnh lại để bảo đảm quyền lợi hợp pháp của các bên.

3. Có thể yêu cầu bồi thường nếu quyền thừa kế không được ghi nhận trong di chúc gây thiệt hại không?

Về nguyên tắc, việc không được ghi nhận trong di chúc không làm phát sinh trực tiếp trách nhiệm bồi thường, vì di chúc là sự định đoạt ý chí của cá nhân (Điều 609 Bộ luật Dân sự 2015).

Tuy nhiên, nếu trong quá trình phân chia di sản, một số người thừa kế cố tình che giấu, tẩu tán hoặc chiếm đoạt tài sản, gây thiệt hại cho người thừa kế khác, thì hành vi này có thể bị xử lý theo Điều 621 Bộ luật Dân sự 2015 (người thừa kế không có quyền hưởng di sản) hoặc phải bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng theo Điều 584 Bộ luật Dân sự 2015.

Trường hợp có dấu hiệu hình sự (ví dụ: giả mạo di chúc, lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản) thì còn có thể bị xử lý theo quy định của Bộ luật Hình sự.

VI. Các thắc mắc thường gặp liên quan đến quyền thừa kế không được ghi nhận trong di chúc

Trong thực tế, các tranh chấp phát sinh từ việc quyền thừa kế không được ghi nhận trong di chúc thường khá phức tạp. Người thừa kế thường đặt ra nhiều câu hỏi liên quan đến việc bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mình. Dưới đây là những thắc mắc thường gặp và phân tích cụ thể:

1. Quyền thừa kế không được ghi nhận trong di chúc có áp dụng nguyên tắc bình đẳng trong phân chia tài sản không?

Theo Điều 609 và Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015, nguyên tắc bình đẳng được áp dụng cho mọi người thừa kế theo pháp luật.

Do đó, người không được ghi nhận trong di chúc nhưng thuộc diện thừa kế theo pháp luật sẽ được chia tài sản ngang bằng với những người cùng hàng thừa kế (trừ trường hợp họ là người thừa kế bắt buộc, khi đó vẫn được hưởng phần di sản theo quy định tối thiểu).

2. Trường hợp di sản đã được chia xong, xử lý quyền thừa kế không được ghi nhận trong di chúc thế nào?

Nếu di sản đã được chia nhưng có căn cứ chứng minh có người thừa kế bị bỏ sót, thì người đó có quyền khởi kiện yêu cầu chia lại di sản theo Điều 659 Bộ luật Dân sự 2015.

Trong trường hợp tài sản đã được chuyển nhượng cho người thứ ba ngay tình, việc thu hồi có thể phức tạp hơn và phải áp dụng theo nguyên tắc bảo vệ giao dịch dân sự ngay tình (Điều 133 Bộ luật Dân sự 2015).

3. Quyền thừa kế không được ghi nhận trong di chúc có bị mất khi hết thời hiệu yêu cầu hay không?

Theo Điều 623 Bộ luật Dân sự 2015, thời hiệu khởi kiện về thừa kế là 30 năm đối với bất động sản và 10 năm đối với động sản, kể từ thời điểm mở thừa kế.

Nếu quá thời hạn này, người thừa kế không được ghi nhận trong di chúc sẽ mất quyền yêu cầu chia di sản, nhưng vẫn có thể khởi kiện để yêu cầu xác nhận quyền thừa kế hoặc bác bỏ quyền thừa kế của người khác.

4. Ai chịu nghĩa vụ chứng minh trong vụ án liên quan đến quyền thừa kế không được ghi nhận trong di chúc?

Theo nguyên tắc tại Điều 91 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, đương sự có yêu cầu Tòa án bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình phải thu thập, cung cấp, giao nộp cho Tòa án tài liệu, chứng cứ để chứng minh cho yêu cầu đó là có căn cứ và hợp pháp.

Như vậy, người cho rằng mình có quyền thừa kế nhưng không được ghi nhận trong di chúc phải cung cấp các chứng cứ chứng minh quan hệ thừa kế (giấy khai sinh, giấy đăng ký kết hôn, quyết định nuôi con nuôi, giấy tờ chứng minh mất khả năng lao động…).

5. Tranh chấp liên quan đến quyền thừa kế không được ghi nhận trong di chúc thường gặp những vướng mắc pháp lý nào?

Tranh chấp liên quan đến quyền thừa kế không được ghi nhận trong di chúc thường gặp những vướng mắc pháp lý phổ biến, như:

• Khó khăn trong việc chứng minh quan hệ thừa kế (đặc biệt trong trường hợp con nuôi, con ngoài giá thú).
• Xung đột giữa di chúc và thừa kế theo pháp luật, dẫn đến tranh chấp kéo dài.
• Vấn đề về tài sản đã chuyển nhượng cho bên thứ ba, khiến việc bảo vệ quyền lợi người thừa kế bị bỏ sót trở nên phức tạp.
• Thời hiệu khởi kiện đã hết, gây hạn chế quyền lợi của người thừa kế.

V. Bạn đang tìm một chuyên gia pháp lý uy tín để hỗ trợ vấn đề liên quan đến quyền thừa kế không được ghi nhận trong di chúc?

Nếu bạn hoặc người thân đang gặp tình huống quyền thừa kế không được ghi nhận trong di chúc và lo ngại bị xâm phạm quyền lợi hợp pháp, việc tìm đến luật sư chuyên về thừa kế là lựa chọn cần thiết. Luật sư sẽ:

• Phân tích, đánh giá tính hợp pháp của di chúc.
• Tư vấn về khả năng khởi kiện và thời hiệu khởi kiện.
• Đại diện bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của bạn trong quá trình hòa giải, công chứng hoặc tại Tòa án.

Quý Khách hàng còn nhu cầu tư vấn liên quan đến quyền thừa kế không được ghi nhận trong di chúc thì hãy liên hệ ngay cho NPLaw để được đội ngũ chúng tôi trực tiếp tư vấn và hướng dẫn giải quyết.