Cùng NPLaw giải đáp pháp lý khi người lao động mất việc

Tình trạng người lao động mất việc đang diễn ra ngày càng phổ biến, gây ra nhiều khó khăn và thách thức cho cả người lao động và xã hội. Để giúp người lao động hiểu rõ quyền lợi của mình và có các giải pháp ứng phó phù hợp, NPLaw cung cấp bài viết này với mục tiêu phân tích thực trạng người lao động mất việc hiện nay, làm rõ các quy định pháp luật liên quan, các trường hợp chấm dứt hợp đồng lao động, chế độ trợ cấp và các quyền lợi khác của người lao động mất việc giúp người lao động mất việc giải pháp bảo vệ quyền lợi hợp pháp, được hưởng các chế độ hỗ trợ theo quy định của pháp luật, đồng thời giúp doanh nghiệp tuân thủ quy định và giảm thiểu tranh chấp lao động.

I. Thực trạng người lao động mất việc hiện nay

Trong bối cảnh kinh tế toàn cầu và Việt Nam đang chịu nhiều biến động, tình trạng người lao động mất việc đang trở thành vấn đề đáng lo ngại. Các yếu tố như suy thoái kinh tế, chuyển đổi công nghệ, tự động hóa, và tái cấu trúc doanh nghiệp đã dẫn đến việc cắt giảm lao động ở nhiều ngành nghề, đặc biệt trong các lĩnh vực như sản xuất, dệt may, công nghệ thông tin, và xây dựng.

Theo thống kê từ Tổng cục Thống kê Việt Nam, tỷ lệ thất nghiệp trong khu vực đô thị năm 2024 dao động từ 2,5% đến 3%, với hàng trăm ngàn lao động bị mất việc do doanh nghiệp thu hẹp quy mô hoặc phá sản. Do đó, người lao động mất việc phải đối mặt với nhiều khó khăn:

Tài chính: Mất thu nhập ổn định, khó khăn trong chi trả sinh hoạt phí.
Tâm lý: Căng thẳng, mất tự tin, và lo lắng về tương lai nghề nghiệp.
Cơ hội việc làm: Khó tìm việc mới, đặc biệt đối với lao động lớn tuổi hoặc lao động phổ thông.

Tình trạng này không chỉ ảnh hưởng đến cá nhân người lao động mà còn tác động đến gia đình, xã hội, và nền kinh tế nói chung, đòi hỏi các chính sách hỗ trợ kịp thời từ Nhà nước và doanh nghiệp.

II. Quy định pháp luật liên quan đến người lao động mất việc

1. Các trường hợp chấm dứt hợp đồng lao động?

Việc chấm dứt hợp đồng lao động được quy định tại Điều 34 Bộ luật Lao động 2019, bao gồm các trường hợp sau:

Hết hạn hợp đồng lao động, trừ trường hợp quy định tại khoản 4 Điều 177 của Bộ luật này (liên quan đến người lao động là thành viên ban lãnh đạo của tổ chức đại diện người lao động).
Đã hoàn thành công việc theo hợp đồng lao động.
Hai bên thỏa thuận chấm dứt hợp đồng lao động.
Người lao động bị kết án phạt tù nhưng không được hưởng án treo hoặc không thuộc trường hợp được trả tự do theo quy định tại khoản 5 Điều 328 của Bộ luật Tố tụng hình sự, tử hình hoặc bị cấm làm công việc ghi trong hợp đồng lao động theo bản án, quyết định của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật.
Người lao động là người nước ngoài làm việc tại Việt Nam bị trục xuất theo bản án, quyết định của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật, quyết định của cơ quan nhà nước có thẩm quyền.
Người lao động chết; bị Tòa án tuyên bố mất năng lực hành vi dân sự, mất tích hoặc đã chết.
Người sử dụng lao động là cá nhân chết; bị Tòa án tuyên bố mất năng lực hành vi dân sự, mất tích hoặc đã chết. Người sử dụng lao động không phải là cá nhân chấm dứt hoạt động hoặc bị cơ quan chuyên môn về đăng ký kinh doanh thuộc Ủy ban nhân dân cấp tỉnh ra thông báo không có người đại diện theo pháp luật, người được ủy quyền thực hiện quyền và nghĩa vụ của người đại diện theo pháp luật.
Người lao động bị xử lý kỷ luật sa thải.
Người lao động đơn phương chấm dứt hợp đồng lao động theo quy định tại Điều 35 của Bộ luật này (phải tuân thủ thời hạn báo trước).
Người sử dụng lao động đơn phương chấm dứt hợp đồng lao động theo quy định tại Điều 36 của Bộ luật này (phải có lý do chính đáng và tuân thủ thời hạn báo trước).
Người sử dụng lao động cho người lao động thôi việc theo quy định tại Điều 42 và Điều 43 của Bộ luật này (thay đổi cơ cấu, công nghệ hoặc vì lý do kinh tế).
Giấy phép lao động hết hiệu lực đối với người lao động là người nước ngoài làm việc tại Việt Nam theo quy định tại Điều 156 của Bộ luật này.
Trường hợp thỏa thuận nội dung thử việc ghi trong hợp đồng lao động mà thử việc không đạt yêu cầu hoặc một bên hủy bỏ thỏa thuận thử việc.

2. Trợ cấp đối với người lao động mất việc được quy định như thế nào?

Khi hợp đồng lao động chấm dứt theo một số trường hợp nhất định, người lao động mất việc có thể được hưởng trợ cấp mất việc làm. Theo Điều 47 Bộ luật Lao động 2019, các trường hợp và điều kiện để được hưởng trợ cấp này, bao gồm:

Điều kiện hưởng: Người lao động phải đã làm việc thường xuyên cho người sử dụng lao động từ đủ 12 tháng trở lên và bị mất việc làm do người sử dụng lao động đơn phương chấm dứt hợp đồng lao động hợp pháp (trừ trường hợp người lao động đơn phương chấm dứt hợp đồng trái pháp luật), hoặc do doanh nghiệp thay đổi cơ cấu, công nghệ hoặc vì lý do kinh tế.
Các trường hợp không được hưởng: Người lao động sẽ không được hưởng trợ cấp mất việc làm nếu tự ý bỏ việc hoặc đã đủ điều kiện hưởng lương hưu theo quy định của pháp luật về bảo hiểm xã hội.
Mức trợ cấp: Mức trợ cấp được tính dựa trên thời gian làm việc thực tế, cứ mỗi năm làm việc được trợ cấp 01 tháng tiền lương, nhưng ít nhất bằng 02 tháng tiền lương.

3. Cơ sở tính trợ cấp đối với người lao động mất việc?

Để tính trợ cấp mất việc làm một cách chính xác, cần căn cứ vào các yếu tố sau theo quy định tại Điều 47 Bộ luật Lao động 2019 và hướng dẫn chi tiết tại Điều 8 Nghị định 145/2020/NĐ-CP:

Tiền lương: Tiền lương để tính trợ cấp mất việc làm là tiền lương bình quân của 06 tháng liền kề theo hợp đồng lao động trước khi người lao động mất việc. Tiền lương tháng bao gồm mức lương, phụ cấp lương và các khoản bổ sung khác (nếu có).
Thời gian làm việc: Thời gian làm việc để tính trợ cấp mất việc làm là tổng thời gian người lao động đã làm việc thực tế cho người sử dụng lao động theo hợp đồng lao động, trừ đi thời gian người lao động đã tham gia bảo hiểm thất nghiệp và thời gian làm việc đã được người sử dụng lao động chi trả trợ cấp thôi việc, trợ cấp mất việc làm. Thời gian làm việc để tính trợ cấp mất việc làm của người lao động được tính theo năm (đủ 12 tháng); trường hợp có tháng lẻ ít hơn hoặc bằng 06 tháng được tính bằng 1/2 năm, trên 06 tháng được tính bằng 01 năm làm việc.

III. Giải đáp thắc mắc liên quan đến người lao động mất việc

1. Tiền lương tính trợ cấp mất việc đối với người lao động mất việc được quy định như thế nào?

Theo Điều 47 Bộ luật Lao động 2019 và hướng dẫn chi tiết tại khoản 5 Điều 8 Nghị định 145/2020/NĐ-CP, tiền lương để tính trợ cấp mất việc làm là tiền lương bình quân của 06 tháng liền kề theo hợp đồng lao động trước khi người lao động thôi việc, mất việc làm.

Trong trường hợp người lao động làm việc cho người sử dụng lao động theo nhiều hợp đồng lao động kế tiếp nhau, tiền lương tính trợ cấp mất việc làm là tiền lương bình quân của 06 tháng liền kề theo hợp đồng lao động trước khi chấm dứt hợp đồng lao động cuối cùng. Trường hợp hợp đồng lao động cuối cùng bị tuyên bố vô hiệu (ví dụ vì có nội dung tiền lương thấp hơn mức lương tối thiểu vùng), tiền lương làm căn cứ tính trợ cấp mất việc làm do hai bên thỏa thuận nhưng không thấp hơn mức lương tối thiểu vùng hoặc mức lương ghi trong thỏa ước lao động tập thể (nếu có).

2. Thời gian tính trợ cấp mất việc đối với người lao động mất việc được quy định như thế nào?

Thời gian làm việc để tính trợ cấp mất việc làm được quy định tại Điều 8 Nghị định 145/2020/NĐ-CP và được tính như sau: Tổng thời gian người lao động đã làm việc thực tế cho người sử dụng lao động trừ đi thời gian người lao động đã tham gia bảo hiểm thất nghiệp và thời gian làm việc đã được người sử dụng lao động chi trả trợ cấp thôi việc, trợ cấp mất việc làm.

Các loại thời gian được tính vào tổng thời gian làm việc thực tế bao gồm: thời gian làm việc chính thức, thời gian thử việc, thời gian được cử đi học, thời gian nghỉ ốm đau, thai sản, thời gian nghỉ để điều trị tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, thời gian nghỉ để thực hiện nghĩa vụ công dân, thời gian ngừng việc không do lỗi của người lao động, thời gian nghỉ hằng tuần, nghỉ lễ, tết, thời gian thực hiện nhiệm vụ của tổ chức đại diện người lao động, và thời gian bị tạm đình chỉ công việc.

Thời gian làm việc để tính trợ cấp mất việc làm của người lao động được tính theo năm (đủ 12 tháng); trường hợp có tháng lẻ ít hơn hoặc bằng 06 tháng được tính bằng 1/2 năm, trên 06 tháng được tính bằng 01 năm làm việc.

3. Người sử dụng lao động có phải trả trợ cấp mất việc cho người lao động mất việc khi đã tham gia bảo hiểm thất nghiệp không?

Việc người sử dụng lao động tham gia bảo hiểm thất nghiệp (BHTN) cho người lao động là một nghĩa vụ bắt buộc theo quy định của pháp luật về bảo hiểm thất nghiệp. Tuy nhiên, việc tham gia BHTN không thay thế cho nghĩa vụ trả trợ cấp mất việc làm của người sử dụng lao động. Do đó, nếu người lao động đáp ứng đủ điều kiện hưởng trợ cấp mất việc làm theo quy định tại Điều 47 Bộ luật Lao động 2019, thì người sử dụng lao động vẫn phải trả trợ cấp mất việc làm cho người lao động, đồng thời người lao động vẫn được hưởng các chế độ BHTN theo quy định.

IV. Dịch vụ tư vấn liên quan đến người lao động mất việc

NPLaw cung cấp dịch vụ tư vấn pháp lý chuyên sâu liên quan đến người lao động mất việc, giúp:

Người lao động:
- Tư vấn về quyền lợi khi bị mất việc làm (trợ cấp mất việc làm, trợ cấp thôi việc, bảo hiểm thất nghiệp…).
- Hỗ trợ soạn thảo đơn khiếu nại, tố cáo hành vi vi phạm pháp luật của người sử dụng lao động.
- Đại diện người lao động tham gia giải quyết tranh chấp lao động tại cơ quan hòa giải, trọng tài hoặc tòa án.
Người sử dụng lao động:
- Tư vấn về quy trình chấm dứt hợp đồng lao động đúng pháp luật, tránh phát sinh tranh chấp.
- Soạn thảo các văn bản liên quan đến chấm dứt hợp đồng lao động (quyết định thôi việc, thông báo chấm dứt hợp đồng…).
- Đại diện doanh nghiệp giải quyết tranh chấp lao động một cách hiệu quả và giảm thiểu thiệt hại.