Trong bối cảnh thương mại toàn cầu ngày càng khắt khe về tiêu chuẩn hàng hóa, thực phẩm xuất khẩu của Việt Nam phải đáp ứng hàng loạt các yêu cầu về an toàn và chất lượng từ các thị trường nhập khẩu. Việc đạt được các chứng nhận chất lượng không chỉ là điều kiện bắt buộc mà còn là lợi thế cạnh tranh. Nhằm giúp Quý doanh nghiệp có cái nhìn toàn diện và tuân thủ đúng pháp luật, NPLaw xin trình bày chi tiết về các quy định và thủ tục liên quan đến Yêu cầu chứng nhận chất lượng cho thực phẩm xuất khẩu.
Trong bối cảnh thương mại toàn cầu ngày càng khắt khe về tiêu chuẩn hàng hóa, thực phẩm xuất khẩu của Việt Nam phải đáp ứng hàng loạt các yêu cầu về an toàn và chất lượng từ các thị trường nhập khẩu. Việc đạt được các chứng nhận chất lượng không chỉ là điều kiện bắt buộc mà còn là lợi thế cạnh tranh. Nhằm giúp Quý doanh nghiệp có cái nhìn toàn diện và tuân thủ đúng pháp luật, NPLaw xin trình bày chi tiết về các quy định và thủ tục liên quan đến Yêu cầu chứng nhận chất lượng cho thực phẩm xuất khẩu.
I. Thực trạng liên quan đến yêu cầu chứng nhận chất lượng cho thực phẩm xuất khẩu
Thực phẩm là một trong những mặt hàng xuất khẩu chủ lực của Việt Nam, mang lại nguồn thu ngoại tệ lớn. Tuy nhiên, việc xuất khẩu thực phẩm luôn đối diện với rào cản kỹ thuật và các tiêu chuẩn khắt khe về an toàn thực phẩm, kiểm dịch động thực vật (SPS) của nước nhập khẩu. Thực trạng cho thấy, yêu cầu chứng nhận chất lượng cho thực phẩm xuất khẩu ngày càng đa dạng và phức tạp, không chỉ giới hạn ở các chứng nhận cơ bản của Việt Nam mà còn bao gồm các chứng nhận quốc tế hoặc chứng nhận chuyên biệt của thị trường đích (ví dụ: FDA của Mỹ, Halal, Kosher, GlobalGAP, ASC, BRC,...).
Nhiều trường hợp, lô hàng bị trả về hoặc bị đình chỉ thông quan do không đáp ứng đúng Yêu cầu chứng nhận chất lượng cho thực phẩm xuất khẩu, đặc biệt là về dư lượng hóa chất, kháng sinh, hoặc vi sinh vật. Điều này buộc các doanh nghiệp Việt Nam phải đầu tư nâng cấp công nghệ sản xuất, xây dựng hệ thống quản lý chất lượng theo tiêu chuẩn quốc tế và chủ động xin cấp các loại giấy phép, chứng nhận cần thiết. Pháp luật Việt Nam cũng đã thiết lập khung pháp lý để hỗ trợ và quản lý chất lượng thực phẩm xuất khẩu, nhưng việc áp dụng thực tế vẫn đòi hỏi sự linh hoạt và hiểu biết sâu sắc về luật pháp của cả Việt Nam và nước nhập khẩu.
Tóm lại, việc chủ động đáp ứng và hoàn thiện hồ sơ về Yêu cầu chứng nhận chất lượng cho thực phẩm xuất khẩu là yếu tố then chốt quyết định sự thành công và bền vững của doanh nghiệp trên thị trường quốc tế.
II. Quy định của pháp luật liên quan đến yêu cầu chứng nhận chất lượng cho thực phẩm xuất khẩu
Pháp luật Việt Nam đã có những quy định nhằm quản lý chất lượng thực phẩm sản xuất để xuất khẩu, đồng thời hỗ trợ doanh nghiệp tuân thủ yêu cầu của nước ngoài.
1. Yêu cầu chứng nhận chất lượng cho thực phẩm xuất khẩu là gì?
Yêu cầu chứng nhận chất lượng cho thực phẩm xuất khẩu là là nghĩa vụ hoặc điều kiện để một lô hàng xuất khẩu được cấp giấy chứng nhận (như chứng nhận y tế, giấy chứng nhận khác theo yêu cầu nước nhập khẩu) về an toàn thực phẩm. Chúng tập hợp các tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật mà thực phẩm phải đáp ứng (chứng nhận hợp chuẩn, hợp quy, chứng thư kiểm dịch, chứng nhận an toàn thực phẩm,...) để được phép thông quan và lưu hành tại thị trường nước ngoài.
Theo khoản 1 Điều 3 Thông tư 08/2025/TT-BYT Giấy chứng nhận (Giấy chứng nhận y tế hoặc Giấy chứng nhận khác có liên quan trong trường hợp có yêu cầu của nước nhập khẩu) được cấp cho sản phẩm thực phẩm, phụ gia thực phẩm, chất hỗ trợ chế biến; dụng cụ, vật liệu bao gói, chứa đựng thực phẩm khi tổ chức, cá nhân có yêu cầu.
Quan trọng nhất, các chứng nhận này phải phù hợp với yêu cầu cụ thể mà cơ quan có thẩm quyền của nước nhập khẩu đưa ra.
2. Những trường hợp nào bắt buộc phải có yêu cầu chứng nhận chất lượng cho thực phẩm xuất khẩu?
Việc bắt buộc có chứng nhận chất lượng thường xuất phát từ:
- Theo yêu cầu của nước nhập khẩu: Đây là trường hợp phổ biến và quan trọng nhất. Nhiều quốc gia có các quy định riêng về tiêu chuẩn chất lượng và an toàn thực phẩm đối với hàng hóa nhập khẩu. Do đó, các doanh nghiệp xuất khẩu cần tìm hiểu kỹ các quy định của nước nhập khẩu để chuẩn bị các loại giấy tờ chứng nhận cần thiết, ví dụ như: Giấy chứng nhận y tế (Health Certificate - HC); Các loại giấy chứng nhận khác: Tùy thuộc vào yêu cầu cụ thể của từng quốc gia, có thể bao gồm các chứng nhận về hệ thống quản lý chất lượng (ISO 22000, HACCP, GMP), chứng nhận sản phẩm (organic, halal, kosher), hoặc các giấy phép/chứng nhận đặc thù khác.
- Quy định của Việt Nam đối với một số loại thực phẩm: Mặc dù Thông tư 08/2025/TT-BYT quy định về cấp giấy chứng nhận cho thực phẩm xuất khẩu khi có yêu cầu của tổ chức, cá nhân hoặc nước nhập khẩu, nhưng đối với một số loại thực phẩm có thể có các quy định riêng của Việt Nam về việc bắt buộc phải có các chứng nhận nhất định trước khi xuất khẩu. Điều này thường liên quan đến các mặt hàng có nguy cơ cao hoặc theo các hiệp định thương mại quốc tế mà Việt Nam tham gia.
- Theo yêu cầu của hợp đồng thương mại: Ngay cả khi nước nhập khẩu không có quy định bắt buộc, các điều khoản trong hợp đồng mua bán quốc tế có thể yêu cầu bên bán phải cung cấp các chứng nhận chất lượng. Việc này nhằm đảm bảo quyền lợi và sự minh bạch cho cả hai bên, cũng như khẳng định chất lượng sản phẩm của nhà xuất khẩu.
Việc xin chứng nhận chất lượng không áp dụng cho mọi lô hàng, nhưng là yêu cầu bắt buộc trong các trường hợp có quy định hoặc yêu cầu từ nước nhập khẩu. Do đó, doanh nghiệp cần chủ động nắm rõ quy định để tránh chậm trễ hoặc bị từ chối xuất khẩu.
3. Hồ sơ, thủ tục yêu cầu cấp giấy chứng nhận chất lượng cho thực phẩm xuất khẩu
Các bước và giấy tờ được quy định cụ thể tại Điều 4 và Điều 5 của Thông tư 08/2025/TT-BYT:
Hồ sơ đề nghị cấp giấy chứng nhận gồm:
- Đơn đề nghị cấp giấy theo mẫu (Phụ lục của thông tư);
- Giấy chứng nhận cơ sở đủ điều kiện an toàn thực phẩm hoặc các chứng nhận: GMP, HACCP, ISO 22000, IFS, BRC, FSSC 22000 hoặc tương đương còn hiệu lực;
- Phiếu kết quả kiểm nghiệm lô hàng xuất khẩu do phòng kiểm nghiệm được chỉ định hoặc công nhận phù hợp ISO 17025; đạt tiêu chuẩn kỹ thuật tương ứng hoặc tiêu chuẩn áp dụng;
- Xác nhận đã đóng phí thẩm định cấp giấy chứng nhận.
Trình tự, thủ tục:
- Doanh nghiệp xuất khẩu hoặc cơ sở sản xuất xin cấp giấy chứng nhận nộp hồ sơ tới Bộ Y tế (Cục An toàn thực phẩm) qua hệ thống dịch vụ công trực tuyến, nộp trực tiếp hoặc qua đường bưu điện.
- Cơ quan có thẩm quyền kiểm tra hồ sơ trong không quá 5 ngày làm việc kể từ khi nhận hồ sơ hợp lệ; nếu yêu cầu sửa đổi, bổ sung, phải có văn bản nêu rõ lý do và căn cứ pháp lý.
- Nếu hồ sơ bổ sung, từ khi nhận hồ sơ sửa đổi, bổ sung, phải trả lời trong 5 ngày làm việc.
- Nếu không sửa đổi bổ sung trong 90 ngày kể từ công văn yêu cầu thì hồ sơ hết giá trị.
Vì vậy, doanh nghiệp cần chuẩn bị đầy đủ và chính xác để tránh bị trả hồ sơ hoặc chậm cấp giấy chứng nhận.
III. Giải đáp các thắc mắc về yêu cầu chứng nhận chất lượng cho thực phẩm xuất khẩu
Để giúp doanh nghiệp giải quyết các vấn đề thường gặp trong quá trình thực hiện Yêu cầu chứng nhận chất lượng cho thực phẩm xuất khẩu, sau đây là các giải đáp pháp lý.
1. Có thể xin cấp lại chứng nhận chất lượng cho thực phẩm xuất khẩu khi bị mất hay hết hạn không?
Chứng nhận chất lượng cho thực phẩm xuất khẩu bị mất hoặc hết hạn thì có thể xin cấp lại. Nếu lô hàng cần chứng nhận nhưng giấy chứng nhận trước đó bị mất hoặc hết hạn, doanh nghiệp có thể nộp đơn đề nghị cấp lại giấy chứng nhận mới theo quy trình nêu trong Điều 4 Thông tư 08/2025/TT-BYT.
Bên cạnh đó, theo khoản 2 Điều 12 Nghị định 17/2020/NĐ-CP cũng quy định về hồ sơ cấp lại Giấy chứng nhận đủ điều kiện an toàn thực phẩm, bao gồm cả trường hợp cấp lại do bị mất hoặc bị hỏng.
Kết luận lại, việc cấp lại là có thể, miễn là doanh nghiệp đáp ứng điều kiện và nộp đúng thủ tục.
2. Khi doanh nghiệp không có chứng nhận chất lượng cho thực phẩm xuất khẩu, lô hàng sẽ bị xử lý ra sao?
Nếu thiếu các chứng nhận theo yêu cầu chứng nhận chất lượng cho thực phẩm xuất khẩu (đặc biệt là các chứng thư bắt buộc như HC, Chứng thư kiểm dịch), lô hàng sẽ được xử lý theo khoản 3 Điều 55 Luật An toàn thực phẩm 2010:
- Yêu cầu khắc phục lỗi nếu vi phạm có thể sửa chữa, bổ sung hồ sơ chứng nhận hoặc ghi nhãn.
- Buộc chuyển mục đích sử dụng, không được dùng làm thực phẩm xuất khẩu.
- Buộc tái xuất về nước sản xuất hoặc tiêu hủy nếu sản phẩm không đạt yêu cầu an toàn.
- Doanh nghiệp phải chịu toàn bộ chi phí cho việc thu hồi, xử lý hoặc tiêu hủy lô hàng.
Bên cạnh đó tại khoản 4 Điều này cũng nhấn mạnh nghĩa vụ của tổ chức, cá nhân sản xuất, kinh doanh thực phẩm xuất khẩu không có chứng nhận chất lượng phải có trách nhiệm công bố thông tin về sản phẩm bị thu hồi và chịu trách nhiệm thu hồi, xử lý thực phẩm đó và chịu mọi chi phí trong thời hạn quy định. Nếu không thực hiện đúng thì sẽ bị cưỡng chế thu hồi theo quy định của pháp luật.
Kết luận lại, thiếu chứng nhận chất lượng có thể khiến lô hàng không được thông quan hoặc bị từ chối xuất khẩu, gây ảnh hưởng đến hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp.
3. Yêu cầu chứng nhận chất lượng cho thực phẩm xuất khẩu có khác nhau giữa thị trường nội địa và thị trường nước ngoài không?
Yêu cầu chứng nhận chất lượng cho thực phẩm xuất khẩu có sự khác biệt rất lớn giữa thị trường nội địa và thị trường nước ngoài.
Trên thị trường nội địa, doanh nghiệp chủ yếu cần làm công bố sản phẩm, công bố chất lượng theo Điều 4 và Điều 6 của Nghị định 15/2018/NĐ-CP. Còn khi xuất khẩu, ngoài việc đáp ứng quy định nội địa, doanh nghiệp còn phải đáp ứng yêu cầu của bên nhập khẩu, có thể yêu cầu giấy chứng nhận an toàn, giấy chứng nhận y tế (Health Certificate) hoặc giấy chứng nhận lưu hành tự do (CFS). Do đó, tiêu chuẩn xuất khẩu thường cao hơn hoặc khác biệt so với thị trường nội địa.
Tuy nhiên, nếu bên nhập khẩu không yêu cầu giấy, thì doanh nghiệp có thể xuất khẩu mà không cần giấy chứng nhận - miễn là đáp ứng tiêu chuẩn kỹ thuật, quy chuẩn và kiểm tra nhập khẩu (nếu có).
Tại Điều 41 Luật An toàn thực phẩm 2010 quy định rõ điều kiện bảo đảm an toàn đối với thực phẩm xuất khẩu phải đáp ứng các điều kiện bảo đảm an toàn thực phẩm của Việt Nam, phù hợp với quy định về an toàn thực phẩm của nước nhập khẩu theo hợp đồng hoặc điều ước quốc tế, thỏa thuận quốc tế thừa nhận lẫn nhau về kết quả đánh giá sự phù hợp với quốc gia, vùng lãnh thổ có liên quan.
4. Yêu cầu chứng nhận chất lượng cho thực phẩm xuất khẩu có áp dụng cho thực phẩm nhập khẩu tái xuất không?
Về nguyên tắc, thực phẩm nhập khẩu để tái xuất (chuyển khẩu, quá cảnh) thường được miễn kiểm tra nhà nước về an toàn thực phẩm tại khâu nhập khẩu (theo khoản 4 Điều 13 Nghị định 15/2018/NĐ-CP). Tuy nhiên, khi tái xuất, lô hàng vẫn phải tuân thủ yêu cầu chứng nhận chất lượng cho thực phẩm xuất khẩu do nước đích (nước tái xuất đến) quy định. Do đó, doanh nghiệp vẫn phải xin các loại chứng thư cần thiết (HC, Chứng thư kiểm dịch,...) từ cơ quan có thẩm quyền của Việt Nam trước khi hàng rời cảng.
5. Những rủi ro pháp lý nếu không tuân thủ yêu cầu chứng nhận chất lượng cho thực phẩm xuất khẩu là gì?
Các rủi ro pháp lý nếu không tuân thủ yêu cầu chứng nhận chất lượng cho thực phẩm xuất khẩu bao gồm:
- Bị xử phạt hành chính: Vi phạm quy định về xuất khẩu có thể bị xử phạt hành chính theo các quy định tại Mục 3 Chương 2 Nghị định 115/2018/NĐ-CP (về an toàn thực phẩm).
- Bị từ chối nhập khẩu và tịch thu hàng hóa: Đây là rủi ro trực tiếp và phổ biến nhất. Trong một số trường hợp, hàng hóa có thể bị tịch thu, tiêu hủy hoặc phải tái xuất trở lại Việt Nam. Điều này gây thiệt hại lớn về chi phí vận chuyển, lưu kho, chi phí hàng hóa và chi phí xử lý thủ tục.
- Rơi vào tranh chấp thương mại hoặc bị kiện vi phạm hợp đồng do không đáp ứng yêu cầu giấy chứng nhận;
- Ảnh hưởng đến uy tín, danh tiếng doanh nghiệp, có thể bị cảnh báo hoặc cấm nhập khẩu tại thị trường đó;
Vì vậy, tuân thủ yêu cầu chứng nhận chất lượng cho thực phẩm xuất khẩu là yếu tố sống còn đối với hoạt động kinh doanh quốc tế.
IV. Dịch vụ tư vấn pháp lý liên quan đến yêu cầu chứng nhận chất lượng cho thực phẩm xuất khẩu
Do tính chất phức tạp và đa dạng của các quy định kỹ thuật từ nhiều thị trường khác nhau, việc đảm bảo tuân thủ Yêu cầu chứng nhận chất lượng cho thực phẩm xuất khẩu là thách thức lớn đối với doanh nghiệp.
NPLaw cung cấp dịch vụ tư vấn pháp lý chuyên sâu nhằm hỗ trợ Quý doanh nghiệp:
- Đánh giá và so sánh tiêu chuẩn Việt Nam với tiêu chuẩn của nước nhập khẩu (EU, Mỹ, Nhật Bản, Trung Quốc, v.v.).
- Tư vấn, hỗ trợ lập hồ sơ xin cấp các loại chứng thư xuất khẩu bắt buộc như Giấy chứng nhận y tế (Health Certificate), Chứng thư kiểm dịch.
- Tư vấn xây dựng hệ thống quản lý chất lượng đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế (HACCP, ISO 22000).
- Hỗ trợ xử lý các vấn đề pháp lý khi lô hàng bị cảnh báo, bị giữ lại hoặc buộc tái xuất tại cảng nước ngoài.
Tóm lại, với sự am hiểu sâu rộng về luật pháp quốc tế và trong nước, NPLaw cam kết giúp doanh nghiệp thực hiện các Yêu cầu chứng nhận chất lượng cho thực phẩm xuất khẩu một cách nhanh chóng, chính xác và hiệu quả nhất.
