Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng, việc nhập khẩu thực phẩm qua đường biển ngày càng tăng, đặt ra yêu cầu nghiêm ngặt về kiểm soát chất lượng và an toàn. An toàn thực phẩm không chỉ là vấn đề sức khỏe cộng đồng mà còn là rào cản kỹ thuật quan trọng trong thương mại quốc tế. Để hỗ trợ Quý doanh nghiệp nắm vững các quy định pháp luật và thực tiễn áp dụng, NPLaw xin trình bày bài viết chi tiết về quy trình và các vấn đề pháp lý liên quan đến Kiểm tra an toàn thực phẩm tại cảng.
Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng, việc nhập khẩu thực phẩm qua đường biển ngày càng tăng, đặt ra yêu cầu nghiêm ngặt về kiểm soát chất lượng và an toàn. An toàn thực phẩm không chỉ là vấn đề sức khỏe cộng đồng mà còn là rào cản kỹ thuật quan trọng trong thương mại quốc tế. Để hỗ trợ Quý doanh nghiệp nắm vững các quy định pháp luật và thực tiễn áp dụng, NPLaw xin trình bày bài viết chi tiết về quy trình và các vấn đề pháp lý liên quan đến Kiểm tra an toàn thực phẩm tại cảng.
I. Thực trạng liên quan đến kiểm tra an toàn thực phẩm tại cảng
Việt Nam, với đường bờ biển dài và hệ thống cảng biển phát triển, là cửa ngõ quan trọng cho hàng hóa nhập khẩu, bao gồm cả thực phẩm. Kiểm tra an toàn thực phẩm tại cảng đóng vai trò là "tuyến phòng thủ" đầu tiên và quan trọng nhất nhằm ngăn chặn thực phẩm không đảm bảo chất lượng, không rõ nguồn gốc, hoặc chứa các chất cấm/hàm lượng vượt quá giới hạn an toàn xâm nhập vào thị trường nội địa. Thực trạng cho thấy, mặc dù hệ thống pháp luật đã tương đối đầy đủ, việc thực thi kiểm tra an toàn thực phẩm tại cảng vẫn đối diện với nhiều thách thức.
Thứ nhất, là áp lực về khối lượng hàng hóa lớn và tốc độ thông quan, đòi hỏi cơ quan chuyên môn phải cân bằng giữa việc đảm bảo an toàn và tạo điều kiện thuận lợi cho thương mại.
Thứ hai, sự đa dạng về chủng loại thực phẩm, nguồn gốc xuất xứ, và các tiêu chuẩn kỹ thuật khác nhau giữa các quốc gia đòi hỏi năng lực kiểm nghiệm và thẩm định chuyên sâu.
Thứ ba, tình trạng vi phạm quy định về ghi nhãn, sử dụng phụ gia cấm, hoặc không công bố hợp quy/hợp chuẩn vẫn xảy ra, buộc cơ quan chức năng phải tăng cường giám sát và xử lý nghiêm. Việc này không chỉ gây tốn kém thời gian, chi phí cho doanh nghiệp mà còn tiềm ẩn nguy cơ ảnh hưởng đến sức khỏe người tiêu dùng.
Tóm lại, công tác kiểm tra an toàn thực phẩm tại cảng là một mắt xích không thể thiếu trong chuỗi quản lý an toàn thực phẩm, cần sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan quản lý và sự tuân thủ nghiêm ngặt từ phía doanh nghiệp.
II. Quy định của pháp luật liên quan đến kiểm tra an toàn thực phẩm tại cảng
Để hiểu rõ về quy trình và nghĩa vụ của doanh nghiệp khi nhập khẩu thực phẩm, cần phải nắm vững các quy định pháp luật cơ bản chi phối hoạt động Kiểm tra an toàn thực phẩm tại cảng.
1. Kiểm tra an toàn thực phẩm tại cảng là gì?
Kiểm tra an toàn thực phẩm tại cảng (hay còn gọi là kiểm tra nhà nước về an toàn thực phẩm đối với thực phẩm nhập khẩu) là hoạt động kiểm soát của cơ quan nhà nước có thẩm quyền nhằm xác định liệu lô hàng thực phẩm nhập khẩu có đáp ứng các quy chuẩn kỹ thuật quốc gia, quy định về an toàn thực phẩm của Việt Nam hay không, trước khi thực phẩm đó được phép đưa ra lưu thông trên thị trường.
Hàng hóa phải kiểm tra chất lượng, kiểm tra an toàn thực phẩm khi xuất nhập khẩu được quy định tại Khoản 21 Điều 1 Thông tư 39/2018/TT-BTC sửa đổi Thông tư 38/2015/TT-BTC quy định về thủ tục hải quan; kiểm tra, giám sát hải quan; thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu và quản lý thuế đối với hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu do Bộ trưởng Bộ Tài chính ban hành.
Theo điểm a khoản 2 Điều 19 Nghị định 15/2018/NĐ-CP quy định về trình tự kiểm tra thực phẩm nhập khẩu đối với trường hợp kiểm tra thông thường thì trước hoặc khi hàng về đến cửa khẩu, chủ hàng nộp hồ sơ đăng ký kiểm tra đến cơ quan kiểm tra nhà nước hoặc Cổng thông tin một cửa quốc gia phân hệ Bộ Y tế, Bộ Nông nghiệp và môi trường, Bộ Công Thương (nếu đã áp dụng).
2. Những loại thực phẩm nào bắt buộc phải trải qua kiểm tra an toàn thực phẩm tại cảng?
Theo Điều 13 Nghị định số 15/2018/NĐ-CP quy định các trường hợp được miễn kiểm tra nhà nước về an toàn thực phẩm nhập khẩu (trừ các trường hợp có cảnh báo về an toàn thực phẩm). Cụ thể như: Sản phẩm đã được cấp Giấy tiếp nhận đăng ký bản công bố sản phẩm; quà biếu, quà tặng trong định mức miễn thuế nhập khẩu theo quy định của pháp luật về thuế; sản phẩm nhập khẩu dùng cho cá nhân của đối tượng được hưởng quyền ưu đãi, miễn trừ ngoại giao; sản phẩm quá cảnh, chuyển khẩu, trung chuyển, tạm nhập, tái xuất, gửi kho ngoại quan.
Tùy vào từng trường hợp cụ thể, pháp luật quy định danh mục hàng hóa phải kiểm tra an toàn thực phẩm. Theo đó, các danh mục này bao gồm:
Danh mục các mặt hàng nhập khẩu phải thực hiện kiểm tra chuyên ngành thuộc phạm vi quản lý của Bộ Công Thương được quy định tại Phụ lục số 2 ban hành kèm theo Quyết định số 1182/QĐ-BCT năm 2021.
Bên cạnh đó, danh mục thực phẩm, phụ gia thực phẩm, cùng các dụng cụ, vật liệu bao gói và chứa đựng thực phẩm đã được xác định mã số hàng hóa theo Danh mục hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu Việt Nam nhằm phục vụ công tác kiểm tra nhà nước về an toàn thực phẩm đối với thực phẩm nhập khẩu, được ban hành kèm theo Thông tư số 28/2021/TT-BYT.
Danh mục sản phẩm hàng hóa được giao kiểm tra nhà nước về an toàn thực phẩm nhập khẩu được ban hành kèm Quyết định số 1059/QĐ-BYT.
3. Quy trình kiểm tra an toàn thực phẩm tại cảng bao gồm những bước nào?
Quy trình kiểm tra an toàn thực phẩm tại cảng được chia thành 3 hình thức quy định chi tiết tại Điều 19 Nghị định số 15/2018/NĐ-CP và các văn bản hướng dẫn của các Bộ. Cụ thể:
- Kiểm tra giảm:
Chủ hàng nộp hồ sơ theo quy định khi làm thủ tục hải quan. Cơ quan hải quan chọn ngẫu nhiên tối đa 5% số lô hàng trong năm để kiểm tra hồ sơ. Trong 03 ngày làm việc kể từ khi nhận đủ hồ sơ, cơ quan hải quan kiểm tra và thông quan hàng hóa.
- Kiểm tra thông thường:
Chủ hàng nộp hồ sơ đăng ký kiểm tra trước hoặc khi hàng về cửa khẩu. Trong 03 ngày làm việc, cơ quan kiểm tra nhà nước xem xét hồ sơ và ra thông báo đạt hoặc không đạt yêu cầu nhập khẩu. Kết quả đạt được nộp lại cho hải quan để thông quan.
- Kiểm tra chặt:
Áp dụng với hàng có nguy cơ cao. Trong 07 ngày làm việc, cơ quan kiểm tra tiến hành kiểm tra hồ sơ, lấy mẫu, kiểm nghiệm và thông báo kết quả.
Nếu hàng không đạt yêu cầu, cơ quan kiểm tra quyết định tái xuất, tiêu hủy hoặc xử lý theo quy định của Luật An toàn thực phẩm 2010.
Quy trình kiểm tra được thực hiện theo nguyên tắc phân loại rủi ro, đảm bảo an toàn cho người tiêu dùng nhưng vẫn tạo thuận lợi cho hoạt động nhập khẩu. Việc nắm rõ quy trình và chuẩn bị đầy đủ hồ sơ là yếu tố then chốt để đảm bảo việc thông quan nhanh chóng và hợp pháp.
III. Giải đáp các thắc mắc về kiểm tra an toàn thực phẩm tại cảng
Để giải quyết những băn khoăn thường gặp của doanh nghiệp trong quá trình thực hiện thủ tục, sau đây là những giải đáp dựa trên cơ sở pháp luật hiện hành.
1. Thực phẩm nhập khẩu không đạt tiêu chuẩn trong kiểm tra an toàn thực phẩm tại cảng sẽ bị xử lý ra sao?
Theo Điều 20 Nghị định số 15/2018/NĐ-CP, thực phẩm nhập khẩu không đạt yêu cầu về an toàn thực phẩm sẽ bị xử lý như sau:
Sau khi hoàn tất việc xử lý thực phẩm không đạt yêu cầu nhập khẩu theo quyết định của cơ quan kiểm tra nhà nước, chủ hàng phải báo cáo lại cho cơ quan kiểm tra và cơ quan tiếp nhận hồ sơ công bố, kèm theo một trong các giấy tờ sau:
- Chứng từ tái xuất, nếu hàng hóa được xuất trả ra nước ngoài;
- Biên bản tiêu hủy có xác nhận của cơ quan có thẩm quyền;
- Hợp đồng chuyển mục đích sử dụng giữa chủ hàng và bên mua hoặc bên nhận chuyển nhượng lô hàng (Bên nhận chuyển nhượng không được sử dụng hàng hóa không đạt yêu cầu làm thực phẩm).
Trong trường hợp đã áp dụng các biện pháp khắc phục lỗi của sản phẩm, lỗi ghi nhãn mà lô hàng, mặt hàng vẫn không đạt yêu cầu nhập khẩu thì phải áp dụng một trong các hình thức xử lý quy định tại các điểm c và d khoản 3 Điều 55 Luật an toàn thực phẩm.
2. Có trường hợp nào được miễn trừ kiểm tra an toàn thực phẩm tại cảng không?
Theo Điều 13 Nghị định 15/2018/NĐ-CP, một số trường hợp được miễn kiểm tra nhà nước về an toàn thực phẩm nhập khẩu (trừ khi có cảnh báo về an toàn thực phẩm) gồm: Các sản phẩm đã có Giấy tiếp nhận đăng ký bản công bố sản phẩm; quà biếu, quà tặng nằm trong định mức miễn thuế theo quy định pháp luật về thuế; hàng hóa phục vụ cá nhân của người được hưởng quyền ưu đãi, miễn trừ ngoại giao; cùng với sản phẩm quá cảnh, chuyển khẩu, trung chuyển, tạm nhập tái xuất hoặc gửi kho ngoại quan.
Ngoài ra, các mẫu phục vụ thử nghiệm hoặc nghiên cứu có số lượng phù hợp và được xác nhận đúng mục đích sử dụng; hàng hóa trưng bày tại hội chợ, triển lãm; nguyên liệu hoặc sản phẩm chỉ dùng cho sản xuất, gia công hàng xuất khẩu hoặc phục vụ nội bộ, không tiêu thụ trong nước; sản phẩm tạm nhập để bán tại cửa hàng miễn thuế; và hàng nhập khẩu phục vụ yêu cầu khẩn cấp theo chỉ đạo của Chính phủ hoặc Thủ tướng Chính phủ cũng thuộc diện miễn kiểm tra.
Tóm lại, các trường hợp trên được miễn kiểm tra an toàn thực phẩm nhập khẩu nhằm giảm thủ tục hành chính nhưng vẫn đảm bảo kiểm soát chặt các mặt hàng có nguy cơ mất an toàn.
3. Thời gian trả kết quả kiểm tra an toàn thực phẩm tại cảng trung bình là bao lâu?
Thời gian trả kết quả kiểm tra an toàn thực phẩm tại cảng phụ thuộc vào phương thức kiểm tra:
- Kiểm tra hồ sơ (Kiểm tra giảm và Thông thường): Theo khoản 1 và khoản 2 Nghị định 15/2018/NĐ-CP, cơ quan kiểm tra có trách nhiệm ra Thông báo kết quả trong vòng 03 ngày làm việc kể từ ngày nhận đủ hồ sơ hợp lệ.
- Kiểm tra chặt (có lấy mẫu kiểm nghiệm): Thời gian sẽ kéo dài hơn do phụ thuộc vào thời gian kiểm nghiệm tại phòng thí nghiệm. Cơ quan kiểm tra chỉ cấp Thông báo khi có kết quả kiểm nghiệm đạt yêu cầu. Thời gian kiểm nghiệm là 07 ngày làm việc, hoặc có thể lâu hơn tùy thuộc vào chỉ tiêu kiểm nghiệm quy định tại điểm b khoản 3 Điều 19 Nghị định 15/2018/NĐ-CP.
4. Doanh nghiệp có thể làm gì để đảm bảo lô hàng tuân thủ quy định khi kiểm tra an toàn thực phẩm tại cảng?
Doanh nghiệp cần chủ động thực hiện các biện pháp sau:
- Nghiên cứu kỹ pháp luật Việt Nam: Đảm bảo sản phẩm tuân thủ các Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia (QCVN) hoặc Tiêu chuẩn Việt Nam (TCVN) về các chỉ tiêu an toàn, phụ gia, dư lượng thuốc bảo vệ thực vật/kháng sinh, và ghi nhãn.
- Thực hiện tự công bố/đăng ký bản công bố sản phẩm: Đây là yêu cầu bắt buộc trước khi nhập khẩu.
- Lựa chọn nhà cung cấp uy tín: Yêu cầu nhà cung cấp nước ngoài cung cấp đầy đủ các giấy tờ pháp lý, Chứng thư phân tích (CA) và Chứng nhận lưu hành tự do (CFS) phù hợp.
- Áp dụng mã số truy xuất nguồn gốc (Traceability): Giúp việc quản lý và truy vết lô hàng dễ dàng hơn.
Doanh nghiệp cần chủ động trong mọi khâu từ sản xuất, kiểm nghiệm đến chuẩn bị hồ sơ pháp lý để đảm bảo lô hàng đáp ứng đầy đủ yêu cầu an toàn thực phẩm, tránh bị đình trệ, trả hàng hoặc xử phạt tại cảng.
5. Chi phí cho kiểm tra an toàn thực phẩm tại cảng do ai chịu trách nhiệm chi trả?
Chi phí cho kiểm tra an toàn thực phẩm tại cảng được xác định tùy theo từng trường hợp, cụ thể quy định tại Điều 48 Luật An toàn thực phẩm 2010:
- Trường hợp kiểm tra, thanh tra do cơ quan nhà nước quyết định: Cơ quan ra quyết định kiểm tra, thanh tra chịu trách nhiệm chi trả chi phí lấy mẫu và kiểm nghiệm.
- Nếu kết quả kiểm nghiệm cho thấy tổ chức, cá nhân vi phạm quy định về an toàn thực phẩm: Tổ chức, cá nhân đó phải hoàn trả chi phí cho cơ quan kiểm tra, thanh tra.
- Trường hợp doanh nghiệp tự yêu cầu kiểm nghiệm: Doanh nghiệp phải tự chi trả chi phí lấy mẫu và kiểm nghiệm.
Bên cạnh đó, căn cứ tại khoản 2 Điều 21 Nghị định 15/2018/NĐ-CP quy định về nghĩa vụ của chủ hàng, chủ hàng có quyền đề nghị cơ quan kiểm tra nhà nước xem xét lại kết quả kiểm tra, hoặc yêu cầu cơ quan tiếp nhận bản công bố sản phẩm lựa chọn cơ sở kiểm nghiệm được chỉ định để tiến hành kiểm tra lại kết quả kiểm nghiệm.
Nếu kết quả kiểm tra lại trùng với kết quả ban đầu, chủ hàng phải tự chịu chi phí kiểm tra lại. Ngược lại, nếu kết quả kiểm tra lại xác nhận thực phẩm đạt yêu cầu nhập khẩu, thì chủ hàng được hoàn trả chi phí kiểm tra lại đã nộp.
Vì vậy, doanh nghiệp nhập khẩu cần dự trù khoản chi phí này vào tổng chi phí lô hàng để tránh bị động.
IV. Dịch vụ tư vấn pháp lý liên quan đến kiểm tra an toàn thực phẩm tại cảng
Việc tuân thủ các quy định pháp luật về an toàn thực phẩm đối với hàng nhập khẩu là phức tạp, đòi hỏi sự am hiểu sâu sắc về cả luật pháp quốc gia và các tiêu chuẩn kỹ thuật quốc tế. Để giảm thiểu rủi ro pháp lý, tiết kiệm thời gian và chi phí thông quan, Quý doanh nghiệp có thể cân nhắc sử dụng dịch vụ tư vấn pháp lý chuyên sâu.
NPLaw cung cấp các dịch vụ tư vấn toàn diện, bao gồm:
- Tư vấn, hỗ trợ hoàn thiện hồ sơ Tự công bố/Đăng ký bản công bố sản phẩm.
- Tư vấn quy định về ghi nhãn hàng hóa nhập khẩu.
- Hỗ trợ chuẩn bị hồ sơ và thủ tục đăng ký kiểm tra nhà nước về an toàn thực phẩm tại cảng.
- Tư vấn xử lý vi phạm, xử lý các lô hàng bị cảnh báo, không đạt yêu cầu.
Tóm lại, với đội ngũ luật sư giàu kinh nghiệm trong lĩnh vực quản lý chất lượng và an toàn thực phẩm, NPLaw cam kết đồng hành cùng doanh nghiệp, đảm bảo quy trình nhập khẩu diễn ra suôn sẻ, hợp pháp, và hiệu quả nhất.
