Xuất khẩu thực phẩm không đạt tiêu chuẩn & bị trả về? NPLaw phân tích quy định pháp luật, hình thức xử phạt và hướng dẫn doanh nghiệp xử lý khủng hoảng, phòng ngừa rủi ro.
Trong bài viết này, NPLaw giúp doanh nghiệp nhìn rõ bức tranh pháp lý – từ điều kiện ATTP, chất lượng sản phẩm, thủ tục hải quan đến cơ chế xử phạt và thu hồi giấy chứng nhận – để xử lý nhanh, đúng luật và phòng ngừa tái diễn khi phát sinh tình huống xuất khẩu thực phẩm không đạt tiêu chuẩn
I. Thực trạng liên quan đến xuất khẩu thực phẩm không đạt tiêu chuẩn
Tình trạng xuất khẩu thực phẩm không đạt tiêu chuẩn của nước nhập khẩu đang là một vấn đề đáng báo động tại Việt Nam. Nhiều lô hàng liên tục bị cảnh báo hoặc trả về, gây thiệt hại nghiêm trọng cho doanh nghiệp.
Thực tế này được thể hiện rõ qua số liệu của Liên minh châu Âu (EU): chỉ trong hai tháng đầu năm 2025, sản phẩm của Việt Nam đã chiếm đến 50% số cảnh báo của hệ thống RASFF đối với mặt hàng thực phẩm mới, cho thấy mức độ rủi ro tức thời rất cao.
Trước nguy cơ mất thị trường xuất khẩu tỷ USD, Chính phủ đã yêu cầu siết chặt kiểm soát trên toàn bộ chuỗi cung ứng. Việc tuân thủ các tiêu chuẩn quốc tế, từ nguyên liệu, điều kiện sản xuất, truy xuất nguồn gốc đến thủ tục thông quan, đang được giám sát chặt chẽ.
Khi một lô hàng bị từ chối, doanh nghiệp phải đối mặt với gánh nặng thủ tục hải quan phức tạp để tái nhập hàng trả lại. Các phương án xử lý sau đó như tiêu thụ nội địa, tiêu hủy hay tái chế để tái xuất đều làm phát sinh chi phí lớn và đòi hỏi sự giám sát của cơ quan chức năng, đặt doanh nghiệp vào tình thế khó khăn.
II. Quy định của pháp luật liên quan đến xuất khẩu thực phẩm không đạt tiêu chuẩn
Để kiểm soát chất lượng và bảo vệ uy tín của hàng hóa Việt Nam trên trường quốc tế, hệ thống pháp luật đã thiết lập một hành lang pháp lý chặt chẽ đối với việc xuất khẩu thực phẩm không đạt tiêu chuẩn.
1. Xuất khẩu thực phẩm không đạt tiêu chuẩn là gì?
Về mặt pháp lý, khái niệm xuất khẩu thực phẩm không đạt tiêu chuẩn được định hình bởi một hệ thống quy định chặt chẽ. Theo Điều 10 Luật An toàn thực phẩm 2010 sửa đổi bổ sung Luật số 28/2018/QH14 ( LATTP 2010 bổ sung 2018), tiêu chuẩn là việc phải đáp ứng các quy chuẩn kỹ thuật và giới hạn an toàn.
Như vậy, xuất khẩu thực phẩm không đạt tiêu chuẩn là tình trạng hàng hóa không phù hợp với tiêu chuẩn chất lượng đã công bố hoặc không đáp ứng quy chuẩn kỹ thuật và yêu cầu an toàn của thị trường nhập khẩu. Các vi phạm phổ biến bao gồm dư lượng hóa chất, vi sinh vật vượt ngưỡng, ghi nhãn sai quy định, hoặc không đảm bảo điều kiện bảo quản.
2. Doanh nghiệp phải làm gì khi phát hiện thực phẩm xuất khẩu không đạt tiêu chuẩn?
Khi phát hiện hoặc nhận được cảnh báo về một lô hàng xuất khẩu thực phẩm không đạt tiêu chuẩn tại thị trường nhập khẩu, doanh nghiệp cần kiểm soát tình hình và quy trình xử lý theo 1 quy trình bài bản để giảm thiểu thiệt hại và duy trì uy tín.
Bước đầu tiên và quan trọng nhất là phải kích hoạt ngay lập tức quy trình truy xuất nguồn gốc. Doanh nghiệp cần nhanh chóng phong tỏa lô hàng bị cảnh báo cùng các lô hàng liên quan có chung nguồn gốc hoặc hồ sơ sản xuất. Đồng thời, phải tiến hành rà soát toàn diện chuỗi cung ứng, bao gồm việc kiểm tra lại nhà cung cấp nguyên liệu, đánh giá điều kiện sản xuất, và xem xét lại các hệ thống quản lý chất lượng như HACCP, GMP, SSOP.
Song song đó, doanh nghiệp cần chủ động phối hợp chặt chẽ với đối tác nhập khẩu. Việc trao đổi minh bạch và kịp thời sẽ giúp hai bên thống nhất phương án xử lý hiệu quả nhất, chẳng hạn như chế biến lại hoặc điều chỉnh ghi nhãn (nếu pháp luật nước sở tại cho phép), hoặc quyết định trả hàng về Việt Nam hay tiến hành tiêu hủy tại chỗ.
Trong trường hợp lô hàng bị trả về Việt Nam, doanh nghiệp phải thực hiện thủ tục tái nhập hàng trả lại thông qua Cổng Dịch vụ công Quốc gia hoặc trực tiếp tại Chi cục Hải quan.
Cần lưu ý rằng, nếu đáp ứng đủ các điều kiện theo quy định, doanh nghiệp có thể được miễn thuế nhập khẩu cho lô hàng tái nhập này.
Cuối cùng, việc báo cáo với cơ quan quản lý chuyên ngành và khắc phục triệt để nguyên nhân gốc rễ của việc xuất khẩu thực phẩm không đạt tiêu chuẩn là bắt buộc. Doanh nghiệp cần xác định rõ vấn đề (dư lượng hóa chất, vi sinh vật, sai sót ghi nhãn...) và thực hiện các hành động khắc phục, phòng ngừa để tránh tái diễn vi phạm. Vì các hệ thống cảnh báo quốc tế như RASFF của EU hay FDA của Mỹ đều có khả năng truy xuất đến từng cơ sở sản xuất, việc cung cấp bằng chứng về sự cải thiện là yếu tố then chốt để phục hồi uy tín và giữ vững vị thế trên thị trường quốc tế.
3. Hình thức xử phạt đối với doanh nghiệp khi xuất khẩu thực phẩm không đạt tiêu chuẩn
Khi xuất khẩu thực phẩm không đạt tiêu chuẩn, doanh nghiệp không chỉ đối mặt với thiệt hại về kinh tế và uy tín mà còn phải chịu các chế tài pháp lý nghiêm khắc. Các hình thức xử phạt được quy định trong nhiều văn bản pháp luật khác nhau, tạo thành một cơ chế xử lý đa tầng, từ xử phạt hành chính về an toàn thực phẩm, các biện pháp kiểm soát về chất lượng, cho đến xử lý các sai phạm về thủ tục.
- Xử phạt hành chính về An toàn thực phẩm (ATTP)
Đây là hình thức xử phạt trực tiếp và phổ biến nhất, được quy định cụ thể tại Điều 19 Nghị định 115/2018/NĐ-CP (được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định 124/2021/NĐ-CP). Theo đó, nếu vi phạm quy định về điều kiện bảo đảm an toàn thực phẩm đối với thực phẩm xuất khẩu sẽ bị phạt ít nhất là 30.000.000 đồng và cao nhất là 100.000.000 đồng (hành vi vi phạm này chỉ áp dụng đối với tổ chức).
Tuy nhiên, việc nộp phạt không phải là tất cả. Song song với phạt tiền, doanh nghiệp còn bị áp dụng các biện pháp khắc phục hậu quả nghiêm khắc, tùy thuộc vào tính chất và mức độ của vi phạm.
Các vi phạm điển hình có thể dẫn đến các mức phạt này bao gồm: sử dụng phụ gia cấm hoặc vượt quá giới hạn cho phép, không cảnh báo về chất gây dị ứng trên nhãn, hoặc sản xuất trong điều kiện vệ sinh không đảm bảo.
- Các biện pháp kiểm soát về chất lượng hàng hóa
Ngoài việc bị xử phạt về ATTP, doanh nghiệp còn phải đối mặt với các biện pháp quản lý hành chính theo Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa và Nghị định 132/2008. Đây là các biện pháp mang tính kỹ thuật và quản lý, nhằm ngăn chặn vi phạm tái diễn.
Khi một lô hàng xuất khẩu bị phát hiện không đảm bảo chất lượng, cơ quan kiểm tra có thẩm quyền sẽ tăng cường các hoạt động giám sát và kiểm tra đối với doanh nghiệp đó. Cụ thể, họ có thể áp dụng các biện pháp xử lý ngay tại khâu sản xuất, từ việc yêu cầu khắc phục, sửa chữa quy trình, cho đến các biện pháp mạnh hơn như đình chỉ tạm thời hoạt động sản xuất của dây chuyền liên quan.
- Xử phạt các vi phạm về thủ tục kiểm tra nhà nước
Ngay cả trong quá trình xử lý lô hàng bị trả về, doanh nghiệp cũng có thể bị xử phạt nếu không tuân thủ đúng các quy định về thủ tục. Nghị định 15/2018/NĐ-CP và các văn bản chuyên ngành liên quan quy định rõ về quy trình kiểm tra nhà nước đối với hàng hóa xuất nhập khẩu.
Nếu doanh nghiệp không thực hiện hoặc không đáp ứng đúng các yêu cầu kiểm tra khi tái nhập hàng, ví dụ như không đăng ký kiểm tra đúng hạn, không cung cấp đủ hồ sơ, thì hành vi này sẽ bị coi là một vi phạm hành chính riêng biệt và sẽ bị xử phạt theo quy định. Do đó, việc tuân thủ nghiêm ngặt quy trình và chuẩn bị đầy đủ hồ sơ là điều kiện tiên quyết để tránh phát sinh thêm các rắc rối pháp lý trong giai đoạn vốn đã khó khăn này.
- Xử lý hình sự
Căn cứ điều 317 BLHS 2015 ( sửa dổi bổ sung 2017, 2025), nếu doanh nghiệp xuất khẩu sử dụng các chất cấm hoặc không được phép trong sản xuất, chế biến thực phẩm; sử dụng thực phẩm không đảm bảo vệ sinh an toàn; nhập khẩu, cung cấp thực phẩm có sử dụng các chất cấm; sản xuất, chế biến, lưu thông thực phẩm gây ngộ độc nghiêm trọng hoặc gây hại đến sức khỏe của con người sẽ cấu thành tội vi phạm quy định về an toàn thực phẩm. Trong trường hợp này, doanh nghiệp vi phạm sẽ bị truy cứu trách nhiệm hình sự đối với các hành vi vi phạm an toàn thực phẩm theo quy định tại điều 317 BLHS 2015 với hình phạt tù tối đa 20 năm.
Tóm lại, hệ thống pháp luật Việt Nam áp dụng một cơ chế xử phạt đa tầng và rất nghiêm khắc đối với doanh nghiệp xuất khẩu thực phẩm không đạt tiêu chuẩn. Doanh nghiệp vi phạm không chỉ đối mặt với các khoản phạt tài chính nặng, mà còn phải gánh chịu các biện pháp khắc phục hậu quả như buộc thu hồi, tiêu hủy sản phẩm.
III. Giải đáp các thắc mắc về xuất khẩu thực phẩm không đạt tiêu chuẩn
Bên cạnh việc nắm vững các quy định pháp lý, doanh nghiệp trong ngành thực phẩm thường đối mặt với nhiều câu hỏi thực tiễn khi xử lý các sự cố liên quan đến chất lượng hàng xuất khẩu. Dưới đây là những thắc mắc thường gặp nhất về xuất khẩu thực phẩm không đạt tiêu chuẩn.
1. Nguyên nhân phổ biến dẫn đến xuất khẩu thực phẩm không đạt tiêu chuẩn
Trên thực tế, các nguyên nhân dẫn đến xuất khẩu thực phẩm không đạt tiêu chuẩn thường xuất phát từ việc không tuân thủ các quy định cốt lõi về an toàn thực phẩm, dù là vô tình hay hữu ý.
Một trong những rào cản lớn nhất và thường gặp nhất là tình trạng sản phẩm chứa dư lượng hóa chất, như thuốc bảo vệ thực vật hoặc kim loại nặng, vượt quá giới hạn tối đa cho phép của nước nhập khẩu. Vấn đề này vi phạm trực tiếp yêu cầu nền tảng tại khoản 1 Điều 10 của LATTP 2010 bổ sung 2018, vốn quy định rằng mọi thực phẩm phải tuân thủ nghiêm ngặt các giới hạn về dư lượng và tác nhân gây ô nhiễm. Tương tự, việc sản phẩm bị nhiễm các vi sinh vật gây bệnh như Salmonella hay E. coli cũng là một lỗi nghiêm trọng, đi ngược lại yêu cầu về giới hạn vi sinh vật được nêu rõ trong cùng điều luật.
Như vậy, có thể thấy các nguyên nhân phổ biến không phải là những lỗi kỹ thuật đơn thuần, mà đều là sự không tuân thủ các điều khoản pháp lý cụ thể, từ thành phần sản phẩm, thông tin ghi nhãn cho đến toàn bộ quy trình sản xuất và truy xuất.
2. Trách nhiệm pháp lý của cá nhân liên quan đến xuất khẩu thực phẩm không đạt tiêu chuẩn là gì?
Bên cạnh trách nhiệm của pháp nhân, cá nhân có liên quan (người quản lý, người trực tiếp thực hiện hành vi vi phạm) đến việc xuất khẩu thực phẩm không đạt tiêu chuẩn vẫn phải chịu xử lý độc lập.
Về xử phạt hành chính, mức phạt tiền áp dụng cho cá nhân bằng một nửa mức phạt đối với tổ chức theo Điều 3 khoản 2 Nghị định 115/2018/NĐ-CP (được làm rõ cùng mức trần tại khoản 1 của điều này) và các nội dung sửa đổi, bổ sung tại Nghị định 124/2021/NĐ-CP. Nếu hành vi gây thiệt hại cho đối tác hoặc người tiêu dùng, cá nhân có thể phát sinh trách nhiệm bồi thường dân sự theo Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa 2007 — cụ thể Điều 61 (trách nhiệm bồi thường), Điều 62 (các trường hợp loại trừ) và Điều 63 (trách nhiệm của tổ chức đánh giá sự phù hợp khi cung cấp kết quả sai).
Trường hợp vi phạm có tính chất, mức độ nghiêm trọng đe dọa sức khỏe cộng đồng (ví dụ gây ngộ độc, hậu quả lớn), cơ quan tố tụng có thể xem xét trách nhiệm hình sự theo Điều 317 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi 2017, 2025) về tội vi phạm quy định về an toàn thực phẩm.
Như vậy, cá nhân có liên quan (người quản lý, người trực tiếp vi phạm) đến hành vi xuất khẩu thực phẩm không đạt tiêu chuẩn phải chịu trách nhiệm pháp lý độc lập bên cạnh trách nhiệm của pháp nhân.
3. Doanh nghiệp có thể bị thu hồi giấy phép xuất khẩu nếu xuất khẩu thực phẩm không đạt tiêu chuẩn không?
Pháp luật không có giấy phép xuất khẩu chung cho mọi mặt hàng thực phẩm; nhưng với cơ chế thu hồi giấy chứng nhận xuất khẩu theo Thông tư 08/2025/TT-BYT và tước/đình chỉ theo quy định xử phạt ATTP, doanh nghiệp có thể mất quyền đủ điều kiện xuất khẩu cho tới khi hoàn tất khắc phục và được cơ quan có thẩm quyền cấp lại/khôi phục hiệu lực.
Theo Điều 6 Thông tư 08/2025/TT-BYT, giấy chứng nhận đối với thực phẩm xuất khẩu có thể bị thu hồi khi phát hiện hồ sơ cấp có giấy tờ giả mạo/không đúng quy định; khi lô hàng được cấp giấy chứng nhận nhưng mặt hàng không phù hợp tiêu chuẩn, quy chuẩn đã công bố áp dụng; khi cơ sở sản xuất bị thu hồi Giấy chứng nhận cơ sở đủ điều kiện ATTP (hoặc tương đương); hoặc khi giấy chứng nhận đã cấp không đúng thẩm quyền. Điều này đồng nghĩa, lô hàng/cơ sở mất cơ sở pháp lý để tiếp tục sử dụng giấy chứng nhận cho mục đích xuất khẩu cho đến khi được khắc phục và cấp lại.
Theo pháp luật xử phạt ATTP, ngoài việc bị thu hồi giấy chứng nhận nêu trên, doanh nghiệp vi phạm nghiêm trọng/lặp lại còn có thể bị áp dụng hình thức xử phạt bổ sung như tước quyền sử dụng Giấy chứng nhận cơ sở đủ điều kiện ATTP có thời hạn hoặc đình chỉ hoạt động, kéo theo hệ quả thực tế là không còn đủ điều kiện để được cấp giấy chứng nhận xuất khẩu cho lô/cơ sở trong thời gian bị áp dụng biện pháp.
4. Việc xuất khẩu thực phẩm không đạt tiêu chuẩn ảnh hưởng thế nào đến thương hiệu và uy tín doanh nghiệp?
Việc xuất khẩu thực phẩm không đạt tiêu chuẩn gây ra một chuỗi hậu quả nghiêm trọng, ảnh hưởng từ tài chính trước mắt đến uy tín lâu dài của doanh nghiệp.
Trước hết, doanh nghiệp ngay lập tức phải chịu các thiệt hại tài chính trực tiếp như chi phí vận chuyển hai chiều, tiêu hủy hàng hóa và các khoản phạt hợp đồng. Nghiêm trọng hơn, việc bị cảnh báo công khai trên các hệ thống quốc tế sẽ khiến doanh nghiệp bị gắn cờ rủi ro. Các nhà nhập khẩu sẽ siết chặt kiểm soát, yêu cầu kiểm tra từng lô hàng, làm tăng vọt chi phí tuân thủ và bào mòn nghiêm trọng lợi nhuận.
Về dài hạn, rủi ro lớn nhất là khủng hoảng thương hiệu và nguy cơ mất thị trường. Doanh nghiệp có thể bị loại khỏi danh sách nhà cung cấp, khiến việc tìm kiếm đối tác mới trở nên vô cùng khó khăn. Vị thế của công ty bị hạ từ nhà cung cấp đáng tin cậy xuống thành nhà cung cấp cần giám sát, làm mất đi mọi lợi thế đàm phán. Uy tín sụt giảm còn ảnh hưởng tiêu cực đến việc tiếp cận vốn và làm xói mòn niềm tin của người tiêu dùng.
Để giảm thiểu thiệt hại, doanh nghiệp cần hành động một cách minh bạch và quyết liệt khi xuất khẩu thực phẩm không đạt tiêu chuẩn. Việc công khai phạm vi sự cố, trình bày một kế hoạch hành động khắc phục rõ ràng và chứng minh được năng lực ngăn ngừa tái diễn là những bước đi cần thiết để phục hồi các đơn hàng và củng cố lại uy tín một cách bền vững.
5. Khi thực phẩm bị phát hiện không đạt tiêu chuẩn, doanh nghiệp có được phép tái xuất khẩu không?
Có. Theo Điều 47, Điều 48 Nghị định 08/2015/NĐ-CP và Điều 33, Điều 34 Nghị định 134/2016/NĐ-CP: doanh nghiệp được phép tái xuất sau khi tái nhập hợp lệ lô hàng bị đối tác trả lại.
Cụ thể, doanh nghiệp làm thủ tục tái nhập hàng trả lại, nộp đủ hồ sơ theo quy định; sau khi xử lý phù hợp (tái chế/ghi nhãn lại nếu pháp luật cho phép), có thể tái xuất trả lại hoặc tái xuất sang nước thứ ba/khu phi thuế quan.
Lưu ý tuân thủ thời hạn xử lý sau tái nhập; nếu không đáp ứng, hàng phải tiêu thụ nội địa hoặc tiêu hủy theo hướng dẫn của hải quan.
IV. Dịch vụ tư vấn pháp lý liên quan đến xuất khẩu thực phẩm không đạt tiêu chuẩn
Đối mặt với một lô hàng bị từ chối khi xuất khẩu thực phẩm không đạt tiêu chuẩn không chỉ là một rủi ro kinh doanh mà còn là một bài toán pháp lý phức tạp, đòi hỏi sự am hiểu sâu sắc cả về quy định trong nước và thông lệ quốc tế.
Nhận thức được những thách thức này, NPLaw cung cấp dịch vụ tư vấn pháp lý chuyên sâu, được thiết kế để đồng hành và bảo vệ quyền lợi tối đa cho các doanh nghiệp xuất khẩu thực phẩm.
Với đội ngũ luật sư và chuyên gia có kinh nghiệm dày dặn trong lĩnh vực an toàn thực phẩm, thương mại quốc tế và giải quyết tranh chấp, chúng tôi không chỉ đưa ra giải pháp khi sự cố đã xảy ra mà còn xây dựng một hàng rào pháp lý vững chắc để phòng ngừa rủi ro cho doanh nghiệp của bạn.
Đừng để một sự cố về chất lượng làm gián đoạn hoạt động kinh doanh và ảnh hưởng đến uy tín mà bạn đã dày công xây dựng. Hãy liên hệ với NPLaw ngay hôm nay để được tư vấn và hỗ trợ kịp thời.
