Hiểu đúng thực phẩm giả mạo trong nhập khẩu. Cùng NPLaw tìm hiểu cách nhận diện, biện pháp kiểm tra, mức phạt và bồi thường để bảo vệ doanh nghiệp và người tiêu dùng.
Thực phẩm giả mạo trong nhập khẩu đang là vấn nạn nhức nhối tại Việt Nam, gây thiệt hại nghiêm trọng đến sức khỏe và kinh tế. Nhằm cung cấp cái nhìn toàn diện và chuyên sâu về vấn đề này, NPLaw sẽ tập trung làm rõ thực trạng tinh vi của việc gian lận xuất xứ/chất lượng, phân tích hệ thống pháp luật hiện hành kiểm soát từ cửa khẩu đến thị trường, đồng thời giải đáp chi tiết các thắc mắc liên quan đến thực phẩm giả mạo trong nhập khẩu.
I. Thực trạng liên quan đến thực phẩm giả mạo trong nhập khẩu
Thực phẩm giả mạo, hàng nhái, hàng kém chất lượng, đặc biệt là các mặt hàng được gắn mác nhập khẩu, đang là vấn đề nhức nhối và diễn biến phức tạp tại Việt Nam, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe người tiêu dùng, làm suy giảm niềm tin xã hội và cản trở sự phát triển của nền kinh tế.
Tình trạng thực phẩm giả mạo (hàng nhái, kém chất lượng) được gắn mác nhập khẩu đang diễn biến hết sức phức tạp và tinh vi:
- Hình thức giả mạo tinh vi:
Giả mạo nguồn gốc xuất xứ: Phổ biến nhất là sản xuất trong nước hoặc nhập từ nguồn kém uy tín (ví dụ: Trung Quốc) rồi làm giả tem nhãn, hồ sơ để "hô biến" thành sản phẩm nhập khẩu từ các thị trường uy tín (Châu Âu, Mỹ).
Đa dạng mặt hàng: Từ lương thực thiết yếu (gạo, sữa) đến các mặt hàng có lợi nhuận cao (đặc biệt là thực phẩm chức năng), nơi các đối tượng chỉ nhập một phần nhỏ để làm vỏ bọc, còn lại tự sản xuất hàng giả quy mô lớn.
Giả mạo hồ sơ: Làm giả phiếu kiểm nghiệm, khai khống thành phần dinh dưỡng để hợp thức hóa sản phẩm kém chất lượng.
- Kênh phân phối rộng, khó kiểm soát:
Thương mại điện tử (TMĐT): Mạng xã hội và sàn TMĐT là kênh phân phối chính, giúp các đối tượng né tránh, gây khó khăn cho cơ quan chức năng (đặc biệt qua hình thức livestream).
Thị trường truyền thống: Thực phẩm giả vẫn len lỏi vào chợ, nhà thuốc tư nhân và các khu vực cung ứng lớn (bếp ăn tập thể, khu công nghiệp).
- Hậu quả nghiêm trọng:
Thiệt hại: Gây thiệt hại kinh tế, làm mất uy tín doanh nghiệp.
Sức khỏe: Ảnh hưởng trực tiếp và nghiêm trọng đến sức khỏe, thậm chí tính mạng người tiêu dùng.
- Quy mô lớn: Nhiều vụ việc lớn đã bị triệt phá, thu giữ số lượng hàng hóa khổng lồ (ví dụ: hơn 100 tấn thực phẩm chức năng giả mạo) với doanh thu lên tới hàng trăm tỷ đồng.
Tóm lại, thực trạng thực phẩm giả mạo trong nhập khẩu tại Việt Nam đang diễn biến phức tạp với thủ đoạn ngày càng tinh vi, quy mô lớn, tập trung vào các mặt hàng có giá trị cao và thiết yếu. Đây là thách thức lớn đối với công tác quản lý thị trường, an toàn thực phẩm và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.
II. Quy định của pháp luật liên quan đến thực phẩm giả mạo trong nhập khẩu
Việc kiểm soát và xử lý thực phẩm giả mạo trong nhập khẩu được điều chỉnh bởi một hệ thống pháp luật đa tầng, bao gồm luật chuyên ngành về an toàn thực phẩm, luật hải quan, và các chế tài xử phạt hành chính, hình sự, và bảo vệ người tiêu dùng.
1. Thực phẩm giả mạo trong nhập khẩu là gì?
Thực phẩm giả mạo trong nhập khẩu là mặt hàng thực phẩm có nguồn gốc nước ngoài được đưa vào Việt Nam mang các dấu hiệu giả mạo về bản chất/chất lượng hoặc nhãn hiệu/xuất xứ.
Thực phẩm được coi là giả mạo về bản chất khi thuộc một trong các trường hợp sau (theo điểm a, b khoản 7 Điều 3 Nghị định 98/2020/NĐ-CP):
- Hàng hóa có giá trị sử dụng, công dụng không đúng với nguồn gốc bản chất tự nhiên, tên gọi của hàng hóa; hàng hóa không có giá trị sử dụng, công dụng hoặc có giá trị sử dụng, công dụng không đúng so với giá trị sử dụng, công dụng đã công bố hoặc đăng ký.
- Hàng hóa có ít nhất một trong các chỉ tiêu chất lượng hoặc đặc tính kỹ thuật cơ bản hoặc định lượng chất chính tạo nên giá trị sử dụng, công dụng của hàng hóa chỉ đạt mức từ 70% trở xuống so với mức tối thiểu quy định tại quy chuẩn kỹ thuật hoặc tiêu chuẩn chất lượng đã đăng ký, công bố áp dụng hoặc ghi trên nhãn, bao bì hàng hóa.
Thực phẩm được coi là giả mạo về nhãn hiệu/xuất xứ khi thuộc một trong các trường hợp sau (theo điểm đ, e khoản 7 Điều 3 NĐ 98/2020/NĐ-CP):
- Hàng hóa có nhãn hàng hóa hoặc bao bì hàng hóa ghi chỉ dẫn giả mạo tên, địa chỉ tổ chức, cá nhân sản xuất hoặc nhập khẩu, phân phối hàng hóa; giả mạo mã số đăng ký lưu hành, mã số công bố, mã số mã vạch của hàng hóa hoặc giả mạo bao bì hàng hóa của tổ chức, cá nhân khác.
- Giả mạo về nguồn gốc, xuất xứ hàng hóa hoặc nơi sản xuất, đóng gói, lắp ráp hàng hóa.
Do đó, có thể kết luận rằng, thực phẩm giả mạo trong nhập khẩu là bất kỳ sản phẩm nào có nguồn gốc từ nước ngoài nhưng đã vi phạm nghiêm trọng quy định của pháp luật Việt Nam bằng cách lừa dối về chất lượng thực tế (công dụng kém hơn 70% mức cam kết) hoặc gian lận về danh tính, xuất xứ thông qua việc giả mạo nhãn mác và thông tin nguồn gốc, gây nhầm lẫn cho người tiêu dùng và làm sai lệch bản chất của hàng hóa.
2. Những loại thực phẩm nào thường bị làm giả khi nhập khẩu vào Việt Nam?
Thực phẩm giả mạo trong nhập khẩu thường tập trung vào các nhóm hàng mang lại lợi nhuận cao hoặc dễ gian lận về xuất xứ/chất lượng, gây rủi ro lớn cho người tiêu dùng:
- Thực phẩm bảo vệ sức khỏe/thực phẩm chức năng (TPCN): Đây là nhóm có rủi ro cao nhất. Hành vi phổ biến là giả mạo xuất xứ (dán mác "nhập khẩu Âu, Mỹ" cho hàng sản xuất trong nước hoặc có nguồn gốc Trung Quốc) và làm giả hồ sơ để thổi phồng công dụng, trục lợi từ nhu cầu tiêu dùng lớn.
- Sản phẩm từ động vật (Thịt, Thủy sản Đông lạnh): Thường bị giả mạo nhãn hiệu, xuất xứ (ví dụ: "thịt trâu hóa thịt bò") hoặc vi phạm nghiêm trọng về chất lượng như rã đông – tái cấp đông để thay đổi thời hạn sử dụng.
- Lương thực, thực phẩm thiết yếu: Gồm các mặt hàng tiêu dùng nhanh như sữa bột, dầu ăn, bánh kẹo. Các đối tượng thường làm giả nhãn hiệu nổi tiếng, hoặc dùng nguyên liệu kém chất lượng (ví dụ: dầu ăn dùng cho chăn nuôi) để chế biến thành thực phẩm cho người.
- Gia vị, phụ gia thực phẩm: Rủi ro nằm ở việc giả mạo thành phần hoặc sử dụng các chất phụ gia không đúng công bố, tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn thực phẩm.
Các lô hàng giả mạo này thường lợi dụng kẽ hở trong khâu tự công bố, ghi nhãn tiếng Việt theo Nghị định 15/2018/NĐ-CP để vượt qua sự kiểm soát của cơ quan chức năng.
3. Quy định pháp luật hiện hành xử lý thế nào đối với trường hợp nhập khẩu thực phẩm giả mạo trong nhập khẩu?
Việc xử lý thực phẩm giả mạo trong nhập khẩu được thực hiện qua một quy trình kiểm soát chặt chẽ, từ cửa khẩu đến khi áp dụng các chế tài nghiêm khắc về hành chính và hình sự.
- Kiểm soát tại cửa khẩu và thông quan:
Thực phẩm nhập khẩu thuộc diện kiểm tra nhà nước về An toàn Thực phẩm (ATTP). Cơ quan Hải quan thực hiện phân luồng và kiểm tra thực tế dựa trên nguyên tắc quản lý rủi ro. Nếu phát hiện nghi vấn hàng giả, giả mạo xuất xứ hoặc không đạt ATTP, lô hàng sẽ bị dừng thông quan, lấy mẫu kiểm nghiệm và chuyển giao cho các cơ quan chuyên ngành hoặc cơ quan điều tra để xử lý.
- Chế tài Xử lý Vi phạm:
Pháp luật áp dụng cả biện pháp hành chính và hình sự:
- Chế tài hành chính: Nghị định 98/2020/NĐ-CP quy định phạt tiền, tịch thu tang vật, buộc tiêu hủy hàng hóa gây hại, buộc thu hồi sản phẩm và nộp lại lợi bất hợp pháp thu được từ hành vi kinh doanh hàng giả.
- Chế tài hình sự: Nếu hành vi đủ nghiêm trọng, các đối tượng bị truy cứu trách nhiệm theo Điều 193 Bộ luật Hình sự 2015 được sửa đổi bởi điểm a, điểm b khoản 43 Điều 1 Luật sửa đổi Bộ luật Hình sự 2017 về tội sản xuất buôn bán hàng giả là lương thực thực phẩm. Khung hình phạt cơ bản là phạt tù từ 02 đến 05 năm, và có thể tăng nặng lên đến 20 năm tù hoặc tù chung thân đối với các trường hợp đặc biệt nghiêm trọng (quy mô lớn, gây chết người).
- Bảo vệ người tiêu dùng: Ngoài ra, Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 2023 tăng cường trách nhiệm của doanh nghiệp và trao thêm công cụ để người tiêu dùng khiếu nại, khởi kiện đòi bồi thường khi mua phải sản phẩm giả mạo hoặc không an toàn.
Tóm lại, việc kiểm soát và xử lý thực phẩm giả mạo trong nhập khẩu tại Việt Nam là một quy trình đa tầng, qua đó thể hiện cam kết mạnh mẽ của Nhà nước trong việc bảo vệ sức khỏe cộng đồng và an ninh thương mại.
III. Giải đáp các thắc mắc về thực phẩm giả mạo trong nhập khẩu
Sau khi làm rõ về thực trạng phức tạp và khung pháp lý, phần này sẽ tập trung giải đáp những phát sinh từ chính sự tinh vi của hành vi gian lận và tính nghiêm trọng của các chế tài.
Sau đây, NPLaw sẽ làm rõ trách nhiệm của nhà nhập khẩu tại cửa khẩu, cơ chế bảo vệ và bồi thường cho người tiêu dùng, cũng như làm rõ mức độ xử lý của pháp luật đối với các hành vi giả mạo thực phẩm trong nhập khẩu.
1. Các biện pháp kiểm tra nào thường được áp dụng để phát hiện thực phẩm giả mạo trong nhập khẩu?
Các biện pháp kiểm tra để phát hiện thực phẩm giả mạo trong nhập khẩu được thực hiện theo quy trình kiểm soát chặt chẽ, từ cửa khẩu đến thị trường, dựa trên các căn cứ pháp lý sau:
- Kiểm soát tại cửa khẩu
Cơ quan chuyên ngành sẽ áp dụng một trong ba phương thức kiểm tra—kiểm tra giảm, thông thường, hoặc kiểm tra chặt—dựa trên tiêu chí và hồ sơ đăng ký tương ứng, được quy định chi tiết tại Điều 17 và Điều 18 Nghị định số 15/2018/NĐ-CP. Lô hàng đạt yêu cầu sẽ được thông quan theo Điều 19 Nghị định số 15/2018/NĐ-CP. Ngược lại, lô hàng không đạt sẽ bị xử lý theo Điều 20 Nghị định số 15/2018/NĐ-CP, bao gồm các biện pháp khắc phục như tái xuất hoặc tiêu hủy.
- Công tác kiểm tra của Hải quan
Cơ quan Hải quan thực hiện chức năng kiểm soát theo Luật Hải quan 2014, với trọng tâm là quản lý rủi ro (Điều 17 Luật Hải quan 2014). Hải quan tiến hành kiểm tra hồ sơ hải quan (Điều 32 Luật Hải quan 2014) và kiểm tra thực tế hàng hóa (Điều 33 Luật Hải quan 2014) dựa trên các căn cứ rủi ro. Thời hạn hoàn thành kiểm tra hồ sơ và thực tế cũng được quy định cụ thể tại Điều 23 Luật Hải quan 2014.
Đáng chú ý, Điều 27 Luật Hải quan 2014 quy định việc kiểm tra và xác minh xuất xứ khi có nghi ngờ, và hải quan có quyền lấy mẫu để phục vụ công tác phân tích, giám định nhằm xác định hành vi gian lận.
Việc kiểm soát thực phẩm giả mạo nhập khẩu là một quy trình pháp lý đa chiều, bắt đầu bằng kiểm tra chuyên ngành tại cửa khẩu và kiểm tra hải quan dựa trên nguyên tắc quản lý rủi ro. Mọi hành vi vi phạm đều bị xử lý nghiêm khắc bằng chế tài hành chính như phạt tiền và buộc tiêu hủy/tái xuất, hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự đối với các trường hợp có mức độ và hậu quả nghiêm trọng.
2. Người tiêu dùng có quyền khiếu nại như thế nào nếu mua phải thực phẩm giả mạo trong nhập khẩu?
Quyền khiếu nại của người tiêu dùng khi mua phải thực phẩm giả mạo trong nhập khẩu được quy định rõ ràng trong Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 2023 (LBVQLNTD 2023):
Người tiêu dùng có quyền khiếu nại, tố cáo, hoặc khởi kiện trực tiếp để yêu cầu bồi thường thiệt hại khi sản phẩm không an toàn hoặc không đúng cam kết (khoản 5 và khoản 7 Điều 4 LBVQLNTD 2023). Người tiêu dùng có thể chọn thương lượng với doanh nghiệp; theo Điều 57 LBVQLNTD 2023, doanh nghiệp có nghĩa vụ phải tiếp nhận và phản hồi kết quả thương lượng trong vòng 07 ngày làm việc.
Nếu thương lượng không thành, người tiêu dùng có thể yêu cầu giải quyết tranh chấp thông qua hòa giải, trọng tài, hoặc Tòa án (Điều 54 LBVQLNTD 2023). Đáng chú ý, tại Trọng tài và Tòa án, người tiêu dùng không phải chứng minh lỗi của bên kinh doanh, mà doanh nghiệp phải chứng minh mình không có lỗi gây ra thiệt hại (Điều 69 LBVQLNTD 2023). Hơn nữa, người tiêu dùng còn được miễn nộp tiền tạm ứng án phí khi khởi kiện tại Tòa án (Điều 71 LBVQLNTD 2023).
Cuối cùng, doanh nghiệp nhập khẩu/phân phối có trách nhiệm phải thu hồi sản phẩm có khuyết tật và bồi thường thiệt hại một cách liên đới, ngay cả khi không biết hoặc không có lỗi (Điều 32, Điều 34 LBVQLNTD 2023). Để bảo vệ quyền lợi, người tiêu dùng cần giữ lại hóa đơn và các bằng chứng liên quan.
Như vậy, pháp luật Việt Nam, đặc biệt là Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 2023, trang bị cho người tiêu dùng đầy đủ quyền khiếu nại khi mua phải thực phẩm giả mạo trong nhập khẩu.
3. Hành vi buôn bán thực phẩm giả mạo trong nhập khẩu có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự không?
Khẳng định là có. Hành vi buôn bán thực phẩm giả mạo trong nhập khẩu, nếu đủ yếu tố cấu thành tội phạm, sẽ bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo Điều 193 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi 2017).
Mức phạt được quy định rất nghiêm khắc, bao gồm:
- Khung hình phạt cơ bản: Phạt tù từ 02 năm đến 05 năm.
- Khung hình phạt tăng nặng: Tùy thuộc vào quy mô, tính chất (như có tổ chức, buôn bán qua biên giới), hậu quả (gây thương tích, gây chết người), mức phạt có thể tăng lên đến 12 năm, 20 năm tù hoặc thậm chí là tù chung thân trong trường hợp đặc biệt nghiêm trọng.
Ngoài hình phạt tù, người phạm tội còn có thể phải chịu các hình phạt bổ sung như phạt tiền, cấm đảm nhiệm chức vụ hoặc cấm hành nghề kinh doanh trong một thời hạn nhất định. Điều này thể hiện sự nghiêm minh của pháp luật Việt Nam trong việc bảo vệ an toàn thực phẩm và sức khỏe cộng đồng.
4. Doanh nghiệp bị phát hiện nhập khẩu thực phẩm giả mạo có bị cấm kinh doanh vĩnh viễn không?
Hành vi buôn bán thực phẩm giả mạo trong nhập khẩu sẽ bị áp dụng các hình thức xử phạt bổ sung và biện pháp khắc phục hậu quả theo Điều 4 Nghị định số 98/2020/NĐ-CP (đã được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định 17/2022/NĐ-CP và Nghị định 24/2025/NĐ-CP): doanh nghiệp vi phạm có thể bị áp dụng các hình thức xử phạt bổ sung như tước quyền sử dụng giấy phép hoặc đình chỉ hoạt động có thời hạn (tối đa 24 tháng), cùng với việc tịch thu tang vật (hàng giả) và phương tiện vi phạm.
Quan trọng hơn, pháp luật áp dụng các biện pháp khắc phục hậu quả nhằm loại trừ sản phẩm nguy hại, bao gồm buộc tiêu hủy tang vật gây hại cho sức khỏe và buộc tái xuất hoặc đưa ra khỏi lãnh thổ Việt Nam đối với hàng giả nhập khẩu. Ngoài ra, doanh nghiệp còn bị buộc nộp lại số lợi bất hợp pháp có được từ hành vi vi phạm. Mặc dù hình phạt hành chính không bao gồm "cấm kinh doanh vĩnh viễn," các chế tài như tước giấy phép có thời hạn hoặc hình phạt bổ sung cấm kinh doanh trong hình sự (Điều 193 BLHS 2015 sửa đổi, bổ sung một số điều theo Luật số 12/2017/QH14, Luật số 59/2024/QH15 và Luật số 86/2025/QH15) đã đủ để gây ra rủi ro mất thị trường dài hạn cho doanh nghiệp vi phạm.
5. Người tiêu dùng có được bồi thường nếu mua phải thực phẩm giả mạo trong nhập khẩu không
Có. Người tiêu dùng hoàn toàn có quyền yêu cầu bồi thường thiệt hại khi mua phải thực phẩm giả mạo trong nhập khẩu, căn cứ vào LBVQLNTD 2023 và các quy định pháp luật liên quan:
- Căn cứ yêu cầu bồi thường: Căn cứ khoản 4 Điều 5 LBVQLNTD 2023 người tiêu dùng có quyền yêu cầu bồi thường thiệt hại khi hàng hóa không an toàn, không đúng tiêu chuẩn, hoặc thông tin về sản phẩm không đầy đủ, không chính xác, gian dối, gây thiệt hại về sức khỏe, tính mạng hoặc tài sản
- Trách nhiệm của doanh nghiệp: Tổ chức, cá nhân kinh doanh (nhà nhập khẩu, phân phối) phải chịu trách nhiệm dân sự tương ứng đối với thiệt hại gây ra. Theo Điều 34 LBVQLNTD 2023, trách nhiệm bồi thường thiệt hại do sản phẩm có khuyết tật (như thực phẩm giả mạo) là trách nhiệm liên đới, áp dụng đối với cả nhà sản xuất và nhà nhập khẩu.
Tóm lại, LBVQLNTD 2023 đã củng cố vững chắc quyền của người tiêu dùng trong việc yêu cầu bồi thường thiệt hại khi mua phải thực phẩm giả mạo trong nhập khẩu, đồng thời thiết lập trách nhiệm liên đới rõ ràng giữa nhà nhập khẩu và các bên liên quan, đảm bảo rằng người tiêu dùng được bảo vệ toàn diện trước các rủi ro về sức khỏe và tài sản do sản phẩm không an toàn, kém chất lượng gây ra.
IV. Dịch vụ tư vấn pháp lý liên quan đến thực phẩm giả mạo trong nhập khẩu
NPLaw cung cấp dịch vụ tư vấn pháp lý chuyên biệt, đồng hành cùng doanh nghiệp và người tiêu dùng giải quyết các rắc rối liên quan đến thực phẩm giả mạo trong nhập khẩu một cách hiệu quả và kịp thời.
- Đối với doanh nghiệp:
Chúng tôi hỗ trợ kiểm soát rủi ro từ khâu đầu tiên. Đồng thời tư vấn toàn bộ quy trình khắc phục hậu quả, từ thu hồi, tiêu hủy đến xử lý các chế tài hành chính và bảo vệ doanh nghiệp trước nguy cơ bị truy cứu trách nhiệm hình sự.
- Đối với người tiêu dùng:
NPLaw giúp người tiêu dùng định lượng yêu cầu bồi thường, đại diện thực hiện các bước khiếu nại, thương lượng và tiến hành khởi kiện theo LBVQLNTD 2023. Chúng tôi đảm bảo mọi quyền lợi của khách hàng được bảo vệ, tận dụng tối đa các quy định mới về trách nhiệm bồi thường liên đới của nhà nhập khẩu.
Liên hệ NPLaw để nhận được sự hỗ trợ pháp lý chuyên nghiệp, bảo vệ lợi ích hợp pháp của bạn.
