Hành vi thao túng giá cả trên thị trường bị xử lý như thế nào?

Trong bối cảnh thị trường ngày càng phức tạp và biến động, hành vi thao túng giá cả nổi lên như một vấn đề nhức nhối, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến sự công bằng, minh bạch và ổn định của nền kinh tế. Vậy, hành vi thao túng giá cả trên thị trường bị xử lý như thế nào? Bài viết dưới đây của NPLaw sẽ đi sâu phân tích các chế tài pháp lý đối với hành vi thao túng giá, từ đó giúp bạn đọc hiểu rõ hơn về khung pháp lý cũng như tầm quan trọng của việc duy trì một thị trường lành mạnh, cạnh tranh.

I. Thực trạng về thao túng giá cả trên thị trường

Hiện nay, hành vi thao túng giá cả trên nhiều thị trường xuất hiện khá phổ biến: từ chứng khoán, vàng, dầu mỏ cho đến tiền số. Ở Việt Nam, theo kết luận của Thanh tra Ngân hàng Nhà nước, nhiều đơn vị lớn như SJC, Doji, PNJ, Eximbank... đã vi phạm quy định giao dịch vàng, vi phạm phòng chống rửa tiền và làm giá bằng cách kinh doanh không thực tế, không rõ nguồn gốc. Trên thị trường quốc tế, như ở Hoa Kỳ, Ủy ban CFTC phạt nhiều tập đoàn năng lượng như TotalEnergies (48 triệu USD), Vitol (500 000 USD), Trafigura (55 triệu USD), Glencore (1,186 tỷ USD)… vì các hành vi thao túng giá xăng dầu, khí đốt trong các năm gần đây. Trên thị trường tiền số, những "cá voi" (whales) có thể bơm xả, tạo cầu ảo để đẩy giá lên rồi bán tháo – điển hình như chiến dịch của Saitama và ZM Quant, khiến SEC và FBI vào cuộc, cáo buộc tội thao túng và lừa đảo hàng chục triệu USD. Đồng thời, các kỹ thuật tinh vi như layering, spoofing, front-running và cross‑product/multi‑venue manipulation ngày càng tăng, buộc các cơ quan như SEC, FINRA (Mỹ), FCA (Anh) và EU MAR phải siết chặt luật pháp và giám sát.

Tóm lại, không chỉ ở Việt Nam mà trên toàn cầu, tình trạng thao túng giá đang diễn ra nghiêm trọng, với các hình thức từ vi phạm giao dịch vàng, biến động giá dầu qua báo giá thiếu minh bạch, đến các chiêu trò tinh vi trên thị trường chứng khoán và tiền điện tử. Đi kèm là những khoản phạt hàng trăm triệu đến hàng tỉ USD, cho thấy mức độ nghiêm trọng và quy mô của vấn đề này.

II. Quy định pháp luật về thao túng giá cả trên thị trường

1. Thế nào là thao túng giá cả trên thị trường? Những hành vi nào được coi là thao túng giá cả trên thị trường?

Thao túng giá cả trên thị trường là hành vi cố ý làm sai lệch cung – cầu hoặc tung thông tin giả mạo để thao túng giá, nhằm kiếm lợi bất chính và ảnh hưởng đến quyết định của nhà đầu tư. 

Hiện nay chưa có quy định cụ thể về hành vi được coi là thao túng giá cả thị trường. Tuy nhiên, thông qua quy định tại khoản 2 Điều 3 Nghị định 156/2020/NĐ-CP (hướng dẫn thi hành Luật Chứng khoán 2019), có thể nhận diện một số hành vi điển hình bị coi là thao túng giá trên thị trường chứng khoán, lĩnh vực thường xảy ra và dễ bị lợi dụng để thao túng cung – cầu. Cụ thể, những hành vi sau đây được xem là thao túng giá:

• Tự mình hoặc thông qua người khác sử dụng nhiều tài khoản để liên tục mua bán chứng khoán, nhằm tạo ra cảm giác thị trường đang có cung cầu sôi động, dù thực tế không có.
• Đặt lệnh mua và bán cùng một loại chứng khoán trong cùng một ngày, hoặc giao dịch qua lại giữa các thành viên trong nhóm mà không thực sự chuyển quyền sở hữu – mục đích là để tạo giá ảo hoặc làm giả nhu cầu thị trường.
• Mua hoặc bán một lượng lớn chứng khoán vào thời điểm mở cửa hoặc đóng cửa thị trường, nhằm điều khiển mức giá đầu hoặc cuối ngày – khiến người khác lầm tưởng đó là mức giá do thị trường tự nhiên tạo ra.
• Lôi kéo người khác liên tục đặt lệnh mua bán, tạo cảm giác thị trường sôi động bất thường, từ đó làm thay đổi mạnh về cung – cầu hoặc giá chứng khoán, khiến người đầu tư khác bị cuốn theo.
• Tung ra nhận định hoặc thông tin (trực tiếp hoặc gián tiếp qua báo chí, mạng xã hội…) về một loại chứng khoán hoặc công ty phát hành sau khi bản thân đã mua vào, nhằm khiến người khác mua theo và đẩy giá lên có lợi cho mình.
• Kết hợp giao dịch với việc lan truyền tin đồn thất thiệt hoặc thông tin sai lệch, khiến người khác hiểu sai về thị trường, từ đó thao túng giá.

Như vậy, các hành vi thao túng giá đều bao gồm tổ chức hoặc cá nhân cố ý tạo ra tình trạng cung, cầu giả tạo hoặc tung thông tin sai lệch để kiếm lợi cá nhân, gây thiệt hại cho nhà đầu tư và thị trường. Những hành vi này có thể bị xử phạt nặng theo luật chứng khoán, luật cạnh tranh hoặc những quy định của các cơ quan quản lý thị trường.

2. Trách nhiệm pháp lý của cá nhân, tổ chức khi thao túng giá cả trên thị trường?

Theo Điều 211 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017), các hành vi thao túng như tạo cung cầu giả tạo, điều khiển khối lượng giao dịch, tung tin sai lệch, giao dịch trước khách hàng… nếu đạt ngưỡng thu lợi bất chính từ 500 triệu đến dưới 1,5 tỷ đồng, hoặc gây thiệt hại cho nhà đầu tư từ 1 đến dưới 3 tỷ đồng, sẽ bị truy cứu hình sự với khung phạt như sau:

• Phạt tiền: từ 500 triệu đến 2 tỷ đồng;
• Hoặc phạt tù: từ 6 tháng đến 3 năm.

Nếu tình tiết tăng nặng như có tổ chức, thu lợi ≥ 1,5 tỷ, gây thiệt hại ≥ 3 tỷ, hoặc tái phạm mức phạt sẽ cao hơn: phạt tiền 2–4 tỷ đồng hoặc phạt tù 2–7 năm, kèm theo cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề 1–5 năm, hoặc các biện pháp bổ sung khác.

Pháp nhân thương mại (doanh nghiệp) nếu vi phạm hành vi tương tự cũng bị xử lý hình sự, với mức phạt tiền từ 2–5 tỷ (hành vi thường) hoặc 5–10 tỷ (tăng nặng); trong trường hợp đặc biệt, có thể bị đình chỉ hoạt động vĩnh viễn, cấm huy động vốn hoặc kinh doanh trong lĩnh vực nhất định .

Ngoài khung hình sự, các hình thức xử hành chính cũng rất nghiêm khắc theo Điều 36 Nghị định 156/2020/NĐ-CP (điều luật này đã được sửa đổi bởi khoản 30 Điều 1 Nghị định 128/2021/NĐ-CP):

• Phạt tiền lên đến 10 lần lợi ích bất hợp pháp;
• Buộc đình chỉ hoạt động dịch vụ chứng khoán (1–3 tháng);
• Tước chứng chỉ hành nghề (18–24 tháng);
• Buộc nộp lại toàn bộ lợi ích thu được.

Do đó, các chế tài xử lý không chỉ nhằm đền bù thiệt hại, đảm bảo công bằng và minh bạch cho thị trường mà còn răn đe mạnh mẽ nhằm ngăn chặn hành vi thao túng.

3. Thẩm quyền xử lý hành vi thao túng giá cả trên thị trường?

Ở Việt Nam, khi phát hiện hành vi thao túng giá dù là chứng khoán, vàng hay tài sản khác các cơ quan có trách nhiệm sẽ phối hợp để xử lý khẩn trương và nghiêm minh. Về mặt hành chính, Ủy ban Chứng khoán Nhà nước (UBCKNN) là đơn vị chủ chốt: thực hiện thanh tra, giám sát và áp dụng các chế tài theo Nghị định 156/2020/NĐ‑CP, như phạt tiền, đình chỉ giao dịch, tước quyền hành nghề hoặc chuyển hồ sơ sang cơ quan hình sự khi cần. 

Nếu hành vi đủ yếu tố cấu thành tội phạm theo quy định của Bộ luật Hình sự (ví dụ như thu lợi bất chính lớn), Bộ Công an sẽ tiến hành điều tra, khởi tố theo Điều 211 Bộ luật Hình sự 2015. Trong quá trình tố tụng hình sự, Viện kiểm sát nhân dân giữ vai trò kiểm sát hoạt động điều tra, phê chuẩn các quyết định tố tụng và truy tố bị can ra trước Tòa án. Cuối cùng, Tòa án nhân dân sẽ xem xét, xét xử công khai và đưa ra bản án phù hợp theo quy định pháp luật, đảm bảo tính răn đe và công bằng trong xử lý hành vi thao túng giá.

Riêng với thị trường vàng, Công điện 64/CĐ‑TTg (13/5/2025) do Thủ tướng phát hành đã giao rõ: Bộ Công an chủ trì phối hợp với Ngân hàng Nhà nước cùng các cơ quan liên quan để thanh tra, kiểm tra và xử lý nghiêm các hành vi đầu cơ, thao túng giá vàng. Đồng thời, các bộ, ngành và chính quyền địa phương cũng tham gia phối hợp, cung cấp thông tin và hỗ trợ giám sát theo thẩm quyền, nhằm tạo ra hệ thống giám sát liên kết, đủ mạnh để kịp thời xử lý mọi hành vi vi phạm.

Như vậy, các hành vi thao túng giá đều được kiểm soát chặt chẽ và xử lý nghiêm minh theo quy định pháp luật, với sự phối hợp đồng bộ của các cơ quan chức năng nhằm bảo vệ sự ổn định, minh bạch của thị trường và quyền lợi chính đáng của người dân.

III. Giải đáp một số câu hỏi thắc mắc về thao túng giá cả trên thị trường

1. Thao túng giá cả trên thị trường có phải chịu trách nhiệm hình sự không?

Hành vi thao túng giá cả trên thị trường có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự nếu đủ yếu tố cấu thành tội phạm theo quy định của Bộ luật Hình sự 2015. (Xem chi tiết tại mục II.2)

2. Làm thế nào để doanh nghiệp phân biệt giữa hành vi “định giá chiến lược” hợp pháp với hành vi “thao túng giá” trái luật?

Việc phân biệt giữa “định giá chiến lược” hợp pháp và “thao túng giá” trái luật đòi hỏi sự hiểu biết rõ ràng về cả mục đích kinh doanh lẫn quy định pháp lý. Dưới đây là cách doanh nghiệp có thể phân biệt hai hành vi này:

Do đó, chỉ khi tuân thủ luật và hành xử công bằng trên thị trường, doanh nghiệp mới có thể phát triển một cách lâu dài, bền vững và được xã hội tin tưởng.

3. Có cơ chế nào để doanh nghiệp tự bảo vệ trước hành vi thao túng giá từ đối thủ hoặc đối tác không lành mạnh không?

Doanh nghiệp muốn tự bảo vệ trước hành vi thao túng giá không minh bạch từ đối thủ hay đối tác, có thể áp dụng các biện pháp sau:

Từ ngày 1/7/2024, Luật Giá 2023 có hiệu lực với nhiều điểm mới giúp doanh nghiệp tự định giá, buộc minh bạch và xử lý nghiêm việc nâng giá, hạ giá giả tạo để thao túng thị trường. Kèm theo đó, cơ quan quản lý như Bộ Tài chính, Bộ Công Thương thông qua cơ chế cảnh báo sớm về phòng vệ thương mại, giám sát biến động giá và có thể phối hợp thanh tra khi có dấu hiệu không lành mạnh.

Bên cạnh giám sát bên ngoài, doanh nghiệp cũng cần đầu tư hệ thống nội bộ để theo dõi giá phát hiện sớm biến động bất thường và minh bạch trong kê khai giá, niêm yết công khai, công bố rõ cơ sở tính giá theo yêu cầu của Luật Giá. Nếu phát hiện hành vi thao túng, doanh nghiệp có thể:

• Khiếu nại hoặc khởi kiện dân sự để đòi bồi thường;
• Nhờ cơ quan điều tra xử lý hình sự khi đủ yếu tố cấu thành tội “thao túng giá”;
• Kêu gọi hiệp hội ngành nghề cùng hành động, vì vụ việc phòng vệ thương mại thường hiệu quả hơn khi doanh nghiệp liên kết tập thể;
• Sử dụng dịch vụ tư vấn pháp lý để đánh giá rủi ro và có hướng phản ứng phù hợp.

Tóm lại, doanh nghiệp cần kết hợp cơ chế pháp lý (Luật Giá + Điều kiện khởi kiện), giám sát chủ động, minh bạch thông tin, và liên kết theo ngành để tự vệ hiệu quả, hạn chế rủi ro khi có sự can thiệp giá từ bên ngoài.

IV. Dịch vụ tư vấn pháp lý về thao túng giá cả trên thị trường

Trên đây là những vấn đề pháp lý về thao túng giá cả trên thị trường mà NPLaw gửi đến Quý độc giả. Nếu Quý độc giả có bất kỳ vướng mắc nào liên quan cần giải đáp thêm, xin vui lòng liên hệ ngay với NPLaw.