Hậu quả pháp lý khi bán thực phẩm hết hạn sử dụng

An toàn vệ sinh thực phẩm luôn là mối quan tâm hàng đầu của xã hội và là trách nhiệm pháp lý nghiêm ngặt đối với mọi doanh nghiệp kinh doanh. Một trong những vi phạm phổ biến và nghiêm trọng nhất là việc kinh doanh, sử dụng sản phẩm thực phẩm hết hạn sử dụng. Tại NPLaw, chúng tôi nhận thấy các doanh nghiệp cần hiểu rõ các quy định pháp luật liên quan để tránh những rủi ro pháp lý nặng nề. Bài viết này sẽ đi sâu vào thực trạng, các quy định pháp luật và các trách nhiệm liên quan đến vấn đề này.

I. Thực trạng liên quan đến thực phẩm hết hạn sử dụng

Tình trạng kinh doanh và tiêu thụ thực phẩm hết hạn sử dụng vẫn diễn ra phức tạp trên thị trường, từ các cửa hàng nhỏ lẻ đến các chuỗi cung ứng lớn. Thực phẩm hết hạn không chỉ gây nguy hại trực tiếp đến sức khỏe người tiêu dùng, dẫn đến ngộ độc, mà còn phá vỡ lòng tin của người tiêu dùng đối với doanh nghiệp và gây ảnh hưởng xấu đến trật tự quản lý thị trường.

Thực trạng này xuất phát từ nhiều nguyên nhân: sự thiếu hiểu biết của người bán về quy định pháp luật, việc quản lý kho hàng lỏng lẻo, hoặc nghiêm trọng hơn là hành vi cố tình thay đổi, tẩy xóa hạn sử dụng để trục lợi. Các cơ quan chức năng thường xuyên phải thực hiện các đợt kiểm tra, thu hồi, và xử phạt vi phạm hành chính đối với các trường hợp kinh doanh thực phẩm hết hạn sử dụng. Việc này đòi hỏi các chế tài nghiêm khắc hơn, đồng thời nâng cao trách nhiệm của doanh nghiệp và ý thức của người tiêu dùng.

Tóm lại, việc kiểm soát thực phẩm hết hạn sử dụng là một thách thức lớn, đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa doanh nghiệp và cơ quan quản lý.

II. Quy định của pháp luật liên quan đến thực phẩm hết hạn sử dụng

Để đảm bảo an toàn cho người tiêu dùng, pháp luật Việt Nam có những quy định rất rõ ràng và nghiêm ngặt đối với thực phẩm hết hạn sử dụng.

1. Thực phẩm hết hạn sử dụng là gì?

Thực phẩm hết hạn sử dụng là những sản phẩm thực phẩm đã qua thời hạn sử dụng được ghi trên nhãn hàng hóa và không còn được đảm bảo về chất lượng, an toàn theo tiêu chuẩn đã công bố.

Theo Khoản 19, Điều 2, Luật An toàn thực phẩm 2010, thời hạn sử dụng (hoặc hạn dùng) được định nghĩa là "khoảng thời gian mà thực phẩm vẫn giữ được giá trị dinh dưỡng và bảo đảm an toàn trong điều kiện bảo quản được ghi trên nhãn theo hướng dẫn của nhà sản xuất". Khi thời hạn này kết thúc, thực phẩm được coi là không an toàn để tiêu thụ.

2. Làm thế nào để nhận biết sản phẩm là thực phẩm hết hạn sử dụng?

Việc nhận biết thực phẩm hết hạn sử dụng chủ yếu dựa vào thông tin ghi nhãn sản phẩm. Theo Nghị định 43/2017/NĐ-CP về nhãn hàng hóa (được sửa đổi, bổ sung), trên nhãn thực phẩm bắt buộc phải ghi thời hạn sử dụng (hạn dùng, hạn sử dụng) bằng chữ hoặc số.

Thời hạn sử dụng phải được thể hiện rõ ràng, dễ đọc bằng một trong các cụm từ: “Hạn sử dụng”, “HSD”, “Sử dụng đến ngày” hoặc “Sử dụng tốt nhất trước ngày”. Sau ngày/thời điểm này, sản phẩm được xác định là thực phẩm hết hạn sử dụng và không được phép lưu thông, bày bán.

3. Hàng hóa thực phẩm hết hạn sử dụng có thể bị thu hồi và tiêu hủy như thế nào?

Việc thu hồi và tiêu hủy thực phẩm hết hạn sử dụng được quy định chặt chẽ nhằm bảo vệ người tiêu dùng và môi trường.

Theo điểm h khoản 2 Điều 7  Luật An toàn thực phẩm 2010, tổ chức, cá nhân sản xuất thực phẩm có nghĩa vụ thu hồi, xử lý thực phẩm quá thời hạn sử dụng, không bảo đảm an toàn. Trong trường hợp xử lý bằng hình thức tiêu hủy thì việc tiêu hủy thực phẩm phải tuân theo quy định của pháp luật về bảo vệ môi trường, quy định khác của pháp luật có liên quan và phải chịu toàn bộ chi phí cho việc tiêu hủy đó.

Việc thu hồi và tiêu hủy thực phẩm hết hạn sử dụng là một quy trình pháp lý quan trọng, được quy định chặt chẽ nhằm bảo vệ sức khỏe cộng đồng và môi trường. Theo Điều 2 Thông tư 173/2013/TT-BTC, các loại hàng hóa, vật phẩm dễ bị hư hỏng, bao gồm thực phẩm tươi sống, thực phẩm chế biến sẵn có hạn sử dụng còn dưới 30 ngày, và các loại thuốc có hạn sử dụng dưới 60 ngày, sẽ thuộc diện cần được xử lý đặc biệt. Khi thực phẩm đã hết hạn sử dụng, chúng không còn giá trị lưu thông và cần được tiêu hủy theo quy định.

III. Giải đáp các thắc mắc về thực phẩm hết hạn sử dụng

Đây là những giải đáp pháp lý quan trọng giúp doanh nghiệp và người tiêu dùng hiểu rõ hơn về trách nhiệm và quyền lợi liên quan đến thực phẩm hết hạn sử dụng.

1. Người bán có trách nhiệm gì khi phát hiện sản phẩm là thực phẩm hết hạn sử dụng?

Khi người bán phát hiện sản phẩm mình đang kinh doanh là thực phẩm hết hạn sử dụng, họ không chỉ có trách nhiệm pháp lý mà còn phải đảm bảo tuân thủ nghiêm ngặt các quy định của pháp luật Việt Nam. Hành vi mua bán, trao đổi, tiếp thị sản phẩm, hàng hóa đã hết hạn sử dụng bị nghiêm cấm theo khoản 4 Điều 8 Luật Chất lượng sản phẩm hàng hóa 2007. Do đó, người bán có những trách nhiệm cụ thể sau:

Thứ nhất, người bán phải ngừng ngay lập tức mọi hoạt động kinh doanh, lưu thông, giới thiệu hoặc tiếp thị đối với lô thực phẩm hết hạn này. Đồng thời, họ cần thu hồi toàn bộ số hàng hóa này khỏi kệ hàng, kho chứa và nếu đã bán ra thị trường thì phải cố gắng thu hồi lại từ người tiêu dùng.

Thứ hai, thực phẩm hết hạn sử dụng phải được tiêu hủy theo đúng quy trình pháp luật nhằm đảm bảo an toàn cho sức khỏe cộng đồng và môi trường. Việc tiêu hủy này cần được thực hiện có chứng kiến và lập biên bản theo quy định. Theo điểm b và điểm c khoản 2.1 Điều 4 Thông tư 96/2015/TT-BTC, các chi phí phát sinh từ việc tiêu hủy hàng hóa hết hạn sử dụng có thể được tính vào chi phí được trừ khi xác định thu nhập chịu thuế, miễn là doanh nghiệp có đầy đủ hồ sơ bao gồm biên bản kiểm kê, quyết định cho phép hủy, và biên bản tiêu hủy có chữ ký của các bên liên quan.

Cuối cùng, nếu người bán cố tình vi phạm, tiếp tục kinh doanh thực phẩm hết hạn, họ sẽ phải đối mặt với xử phạt vi phạm hành chính theo Điều 17 Nghị định 98/2020/NĐ-CP. Mức phạt tiền có thể dao động từ 300.000 đồng đến 50.000.000 đồng (đối với cá nhân) hoặc gấp đôi (đối với tổ chức), tùy thuộc vào giá trị hàng hóa vi phạm. 

2. Doanh nghiệp có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự nếu cố tình bán thực phẩm hết hạn sử dụng không?

Nếu hành vi bán thực phẩm hết hạn sử dụng gây hậu quả nghiêm trọng, doanh nghiệp hoặc người chịu trách nhiệm có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo Điều 317 Bộ luật Hình sự 2015 (được sửa đổi, bổ sung 2017) về Tội vi phạm quy định về an toàn thực phẩm.

Hành vi được coi là cấu thành tội phạm có thể là: sử dụng thực phẩm hết hạn sử dụng để chế biến, kinh doanh thực phẩm; hoặc cố ý bán thực phẩm không an toàn (bao gồm cả thực phẩm hết hạn) mà gây ra ngộ độc ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe, dẫn đến thương tật cho nhiều người, hoặc chết người. Mức hình phạt có thể là phạt tiền, phạt tù, hoặc phạt bổ sung (cấm kinh doanh).

3. Người tiêu dùng phát hiện thực phẩm hết hạn sử dụng có được hoàn tiền hoặc đổi sản phẩm không?

Theo khoản 5 Điều 4 Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 2023, người tiêu dùng có quyền được cung cấp thực phẩm an toàn và có quyền yêu cầu đổi hàng hóa, bồi thường thiệt hại khi hàng hóa không đúng tiêu chuẩn, chất lượng (bao gồm cả việc hết hạn sử dụng). Việc hoàn tiền hoặc đổi sản phẩm là trách nhiệm của người bán theo nguyên tắc bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và giải quyết tranh chấp dân sự.

4. Nếu phát hiện thực phẩm hết hạn sử dụng tại kho, doanh nghiệp có được bán cho mục đích phi thực phẩm (ví dụ làm phân bón) không?

Việc phát hiện thực phẩm hết hạn sử dụng trong kho đặt ra câu hỏi liệu chúng có thể được bán hoặc sử dụng cho các mục đích phi thực phẩm như làm phân bón hay không. Tuy nhiên, pháp luật Việt Nam có những quy định rất rõ ràng về vấn đề này, ưu tiên sự an toàn và ngăn chặn rủi ro. Theo khoản 4 Điều 8 Luật Chất lượng sản phẩm hàng hóa 2007, mọi hành vi mua bán, trao đổi, tiếp thị sản phẩm, hàng hóa đã hết hạn sử dụng đều bị nghiêm cấm. Điều này có nghĩa là doanh nghiệp không được phép tự ý bán thực phẩm hết hạn sử dụng ra thị trường dưới bất kỳ hình thức nào, kể cả cho mục đích phi thực phẩm như làm phân bón, cho các cá nhân hoặc đơn vị khác mà không tuân thủ quy trình pháp lý.

Mặc dù thực phẩm hết hạn có thể có giá trị cho các mục đích khác, việc chuyển đổi mục đích sử dụng này phải tuân thủ các quy định nghiêm ngặt. Quy trình ưu tiên và phổ biến nhất đối với thực phẩm hết hạn là tiêu hủy. Theo Điều 3 Thông tư 173/2013/TT-BTC, hàng hóa, vật phẩm dễ bị hư hỏng, không còn giá trị sử dụng sẽ bị tiêu hủy. 

5. Cơ quan quản lý có quyền đình chỉ kinh doanh nếu doanh nghiệp thường xuyên bán thực phẩm hết hạn sử dụng không?

Việc thường xuyên bán thực phẩm hết hạn sử dụng thể hiện hành vi vi phạm nghiêm trọng và tái phạm nhiều lần quy định về an toàn thực phẩm. Theo Nghị định 115/2018/NĐ-CP, ngoài việc phạt tiền, cơ quan quản lý có quyền áp dụng hình thức phạt bổ sung là đình chỉ một phần hoặc toàn bộ hoạt động sản xuất, kinh doanh trong một thời hạn nhất định đối với cơ sở vi phạm, nhằm ngăn chặn hành vi tiếp tục gây hại cho cộng đồng.

Vì vậy, doanh nghiệp cần tuân thủ tuyệt đối quy định về hạn sử dụng để tránh bị xử phạt nặng và đình chỉ kinh doanh.

IV. Dịch vụ tư vấn pháp lý liên quan đến thực phẩm hết hạn sử dụng

Để hỗ trợ doanh nghiệp thực hiện đúng và đủ các quy định pháp luật về an toàn thực phẩm, đặc biệt là việc xử lý thực phẩm hết hạn sử dụng, NPLaw cung cấp các dịch vụ pháp lý chuyên sâu:

• Hỗ trợ xây dựng quy trình kiểm soát chất lượng, quản lý kho hàng, và quy trình xử lý thực phẩm hết hạn để đảm bảo tuân thủ Luật An toàn thực phẩm 2010 và các nghị định liên quan.
• Hỗ trợ doanh nghiệp làm việc với cơ quan chức năng khi bị kiểm tra, xử phạt liên quan đến việc kinh doanh thực phẩm hết hạn sử dụng.
• Đại diện doanh nghiệp giải quyết khiếu nại, bồi thường thiệt hại cho người tiêu dùng hoặc tham gia tố tụng nếu bị truy cứu trách nhiệm hình sự.