Hướng xử lý khi bán cổ phần không tuân thủ quy trình

Trên thực tế, nhiều tranh chấp nội bộ công ty cổ phần xuất phát từ hành vi bán cổ phần không tuân thủ quy trình, đặc biệt là không thực hiện đúng thủ tục chào bán, chuyển nhượng cổ phần theo quy định của Luật Doanh nghiệp và Điều lệ công ty.

I. Rủi ro pháp lý phổ biến liên quan đến bán cổ phần không tuân thủ quy trình

Trong hoạt động của công ty cổ phần, việc chuyển nhượng hoặc chào bán cổ phần phải tuân thủ chặt chẽ các quy định của Luật Doanh nghiệp 2020, sửa đổi năm 2025, Điều lệ công ty và các nghị quyết có liên quan. Tuy nhiên, trên thực tế, không ít trường hợp bán cổ phần không tuân thủ quy trình như không thực hiện quyền ưu tiên mua của cổ đông hiện hữu, không có nghị quyết hợp lệ của Đại hội đồng cổ đông hoặc Hội đồng quản trị, hoặc không cập nhật sổ đăng ký cổ đông theo quy định. 

Những vi phạm này tiềm ẩn nhiều rủi ro pháp lý nghiêm trọng, có thể kể đến như sau:

• Rủi ro giao dịch bán cổ phần bị tuyên vô hiệu: Việc bán cổ phần không tuân thủ trình tự, thủ tục theo quy định của pháp luật và Điều lệ công ty có thể dẫn đến giao dịch chuyển nhượng bị Tòa án tuyên vô hiệu do vi phạm điều cấm của luật hoặc vi phạm điều kiện có hiệu lực của giao dịch dân sự. Hệ quả pháp lý là các bên phải hoàn trả cho nhau những gì đã nhận và bồi thường thiệt hại (nếu có), gây ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi của bên mua và bên bán.
• Rủi ro phát sinh tranh chấp nội bộ công ty: Hành vi bán cổ phần không đúng quy trình thường xâm phạm quyền và lợi ích hợp pháp của các cổ đông khác, đặc biệt là quyền ưu tiên mua cổ phần hoặc quyền biểu quyết trong công ty. Điều này dễ dẫn đến tranh chấp giữa các cổ đông với nhau hoặc giữa cổ đông với công ty, làm mất ổn định cơ cấu sở hữu và ảnh hưởng đến hoạt động quản trị, điều hành doanh nghiệp.
• Rủi ro trách nhiệm pháp lý của người quản lý doanh nghiệp: Người quản lý công ty (thành viên Hội đồng quản trị, Giám đốc/Tổng giám đốc) nếu quyết định hoặc cho phép bán cổ phần không tuân thủ quy trình có thể phải chịu trách nhiệm cá nhân, bao gồm trách nhiệm bồi thường thiệt hại cho công ty hoặc cổ đông, thậm chí bị xử phạt vi phạm hành chính theo quy định của pháp luật.
• Rủi ro ảnh hưởng đến hiệu lực các quyết định quản trị công ty: Việc thay đổi cơ cấu cổ đông trên cơ sở bán cổ phần không hợp lệ có thể kéo theo hệ quả là các nghị quyết của Đại hội đồng cổ đông hoặc Hội đồng quản trị được thông qua với sự tham gia biểu quyết của cổ đông không hợp pháp có nguy cơ bị hủy bỏ, làm gián đoạn hoạt động của công ty.

Từ những phân tích trên có thể thấy, hành vi bán cổ phần không tuân thủ quy trình không chỉ làm phát sinh các rủi ro pháp lý riêng lẻ mà còn có khả năng gây ra những hệ quả dây chuyền, ảnh hưởng nghiêm trọng đến sự ổn định nội bộ, hiệu quả quản trị và sự phát triển bền vững của công ty cổ phần.

II. Tìm hiểu về bán cổ phần không tuân thủ quy trình

Để nhận diện đầy đủ các rủi ro pháp lý và hệ quả phát sinh, trước hết cần làm rõ bản chất của hành vi bán cổ phần không tuân thủ quy trình trong bối cảnh doanh nghiệp. Việc hiểu đúng khái niệm, dấu hiệu nhận biết cũng như những tác động tiêu cực của hành vi này không chỉ có ý nghĩa về mặt lý luận mà còn giúp doanh nghiệp chủ động phòng ngừa, hạn chế tranh chấp trong thực tiễn quản trị công ty cổ phần.

1. Bán cổ phần không tuân thủ quy trình có nghĩa là gì trong bối cảnh doanh nghiệp?

Trong bối cảnh doanh nghiệp, bán cổ phần không tuân thủ quy trình được hiểu là việc chào bán, chuyển nhượng hoặc phân phối cổ phần mà không thực hiện đúng trình tự, thủ tục theo quy định của Luật Doanh nghiệp 2020, sửa đổi năm 2025, Điều lệ công ty và các nghị quyết có liên quan. 

Các hành vi này có thể bao gồm việc không đảm bảo quyền ưu tiên mua cổ phần của cổ đông hiện hữu, không có nghị quyết hợp lệ của Đại hội đồng cổ đông hoặc Hội đồng quản trị, hoặc không thực hiện thủ tục cập nhật thay đổi cổ đông theo quy định pháp luật. Hành vi này làm cho giao dịch bán cổ phần tiềm ẩn nguy cơ không hợp pháp hoặc không có hiệu lực đầy đủ về mặt pháp lý.

2. Những dấu hiệu nào cho thấy có khả năng xảy ra bán cổ phần không tuân thủ quy trình?

Một số dấu hiệu phổ biến cho thấy có khả năng xảy ra bán cổ phần không tuân thủ quy trình bao gồm: việc chuyển nhượng cổ phần được thực hiện nhanh chóng, thiếu hồ sơ pháp lý kèm theo; không có biên bản họp, nghị quyết của cơ quan có thẩm quyền trong công ty; cổ đông hiện hữu không được thông báo hoặc không được tạo điều kiện thực hiện quyền ưu tiên mua; sổ đăng ký cổ đông không được cập nhật kịp thời hoặc không phản ánh đúng tình trạng sở hữu cổ phần. 

Những dấu hiệu này cho thấy quy trình nội bộ của công ty có thể đã bị bỏ qua hoặc thực hiện không đầy đủ.

3. Việc bán cổ phần không tuân thủ quy trình có thể ảnh hưởng đến uy tín của công ty ra sao?

Việc bán cổ phần không tuân thủ quy trình không chỉ gây ra rủi ro pháp lý mà còn ảnh hưởng tiêu cực đến uy tín và hình ảnh của công ty trên thị trường. 

Khi xảy ra tranh chấp cổ đông hoặc khi giao dịch bị cơ quan có thẩm quyền xem xét, hủy bỏ, công ty có thể bị đánh giá là thiếu minh bạch, quản trị yếu kém. Điều này làm giảm niềm tin của nhà đầu tư, đối tác và tổ chức tín dụng, từ đó ảnh hưởng đến khả năng huy động vốn và phát triển bền vững của doanh nghiệp.

4. Tại sao việc bán cổ phần không tuân thủ quy trình lại gây rủi ro cho doanh nghiệp?

Việc bán cổ phần không tuân thủ quy trình gây rủi ro cho doanh nghiệp bởi nó làm xáo trộn cơ cấu cổ đông và quyền kiểm soát công ty, đồng thời có thể dẫn đến việc phát sinh các nghĩa vụ pháp lý ngoài dự kiến. 

Doanh nghiệp có thể phải đối mặt với tranh chấp kéo dài, chi phí pháp lý lớn, trách nhiệm bồi thường thiệt hại, thậm chí bị xử phạt vi phạm hành chính. Về lâu dài, những rủi ro này ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả hoạt động, sự ổn định và chiến lược phát triển của công ty cổ phần.

III. Các quy định pháp luật có liên quan đến bán cổ phần không tuân thủ quy trình

Bên cạnh việc nhận diện rủi ro trong thực tiễn, việc nghiên cứu các quy định pháp luật điều chỉnh hoạt động chào bán và chuyển nhượng cổ phần có ý nghĩa quan trọng trong việc xác định tính hợp pháp của giao dịch cũng như hậu quả pháp lý phát sinh khi bán cổ phần không tuân thủ quy trình. 

1. Quy định pháp luật nào ảnh hưởng đến việc bán cổ phần không tuân thủ quy trình?

Hoạt động bán cổ phần của công ty cổ phần chịu sự điều chỉnh trực tiếp của Luật Doanh nghiệp 2020 (sửa đổi, bổ sung năm 2025) như:

Khoản 2 Điều 123 quy định chào bán cổ phần có thể thực hiện theo các hình thức sau đây:

• Chào bán cổ phần cho cổ đông hiện hữu;
• Chào bán cổ phần riêng lẻ;
• Chào bán cổ phần ra công chúng.

Khoản 4 Điều 123 quy định thủ tục đến việc bán cổ phần: Công ty thực hiện đăng ký thay đổi vốn điều lệ trong thời hạn 10 ngày kể từ ngày hoàn thành đợt bán cổ phần.

Điều 126 quy định về thẩm quyền quyết định bán cổ phần: Hội đồng quản trị quyết định thời điểm, phương thức và giá bán cổ phần. Giá bán cổ phần không được thấp hơn giá thị trường tại thời điểm bán hoặc giá trị được ghi trong sổ sách của cổ phần tại thời điểm gần nhất, trừ trường hợp sau đây:

• Cổ phần bán lần đầu tiên cho những người không phải là cổ đông sáng lập;
• Cổ phần bán cho tất cả cổ đông theo tỷ lệ sở hữu cổ phần hiện có của họ ở công ty;
• Cổ phần bán cho người môi giới hoặc người bảo lãnh; trường hợp này, số chiết khấu hoặc tỷ lệ chiết khấu cụ thể phải được sự chấp thuận của Đại hội đồng cổ đông, trừ trường hợp Điều lệ công ty quy định khác;
• Trường hợp khác và mức chiết khấu trong các trường hợp đó do Điều lệ công ty hoặc nghị quyết Đại hội đồng cổ đông quy định.

Ngoài ra, trong một số trường hợp, việc bán cổ phần còn chịu sự điều chỉnh của pháp luật về chứng khoán, pháp luật dân sự và các văn bản hướng dẫn thi hành có liên quan.

2. Các bước cần thiết để thực hiện bán cổ phần hợp pháp là gì và việc làm sai có thể dẫn đến vi phạm như thế nào?

Để việc bán cổ phần được coi là hợp pháp, công ty cổ phần phải thực hiện đầy đủ các bước theo quy định của pháp luật và Điều lệ công ty, bao gồm: 

Trình tự, thủ tục phát hành cổ phần mới cho cổ đông hiện hữu của công ty cổ phần không phải là công ty đại chúng được thực hiện theo khoản 2, khoản 3 Điều 124 Luật Doanh nghiệp 2020 như sau:

• Công ty phải thông báo bằng văn bản đến cổ đông theo phương thức để bảo đảm đến được địa chỉ liên lạc của họ trong sổ đăng ký cổ đông chậm nhất là 15 ngày trước ngày kết thúc thời hạn đăng ký mua cổ phần; Cổ đông có quyền chuyển quyền ưu tiên mua cổ phần của mình cho người khác.
• Trường hợp số lượng cổ phần dự kiến chào bán không được cổ đông và người nhận chuyển quyền ưu tiên mua đăng ký mua hết thì Hội đồng quản trị có quyền bán số cổ phần được quyền chào bán còn lại cho cổ đông của công ty và người khác với điều kiện không thuận lợi hơn so với những điều kiện đã chào bán cho các cổ đông, trừ trường hợp Đại hội đồng cổ đông có chấp thuận khác hoặc pháp luật về chứng khoán có quy định khác.
• Cổ phần được coi là đã bán khi được thanh toán đủ và những thông tin về người mua quy định được ghi đầy đủ vào sổ đăng ký cổ đông; kể từ thời điểm đó, người mua cổ phần trở thành cổ đông của công ty.
• Sau khi cổ phần được thanh toán đầy đủ, công ty phát hành và giao cổ phiếu cho người mua; trường hợp không giao cổ phiếu, các thông tin về cổ đông quy định tại khoản 2 Điều 122 của Luật này được ghi vào sổ đăng ký cổ đông để chứng thực quyền sở hữu cổ phần của cổ đông đó trong công ty.

Còn trường hợp nhà đầu tư nước ngoài mua cổ phần chào bán riêng lẻ thì theo khoản 3 Điều 125 Luật Doanh nghiệp năm 2020, phải làm thủ tục về mua cổ phần theo quy định của Luật Đầu tư 2020. 

Ngoài ra, theo Khoản 4 Điều 123 Luật Doanh nghiệp năm 2020, công ty thực hiện đăng ký thay đổi vốn điều lệ trong thời hạn 10 ngày kể từ ngày hoàn thành đợt bán cổ phần. 

Việc bỏ qua hoặc thực hiện không đúng bất kỳ bước nào trong số này đều có thể bị coi là bán cổ phần không tuân thủ quy trình, dẫn đến vi phạm pháp luật doanh nghiệp và làm phát sinh các rủi ro pháp lý tương ứng.

3. Hậu quả pháp lý nào có thể xảy ra khi một công ty thực hiện bán cổ phần không tuân thủ quy trình?

Khi công ty thực hiện bán cổ phần không tuân thủ quy trình, giao dịch bán cổ phần có thể bị Tòa án tuyên vô hiệu hoặc không được công nhận về mặt pháp lý. 

Đồng thời, công ty và các cá nhân có liên quan có thể phải chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hại cho cổ đông hoặc bên thứ ba bị ảnh hưởng. Theo khoản 2 Điều 165 Luật Doanh nghiệp 2020, thành viên Hội đồng quản trị, Giám đốc hoặc Tổng giám đốc và người quản lý khác vi phạm quyền và nghĩa vụ được giao chịu trách nhiệm cá nhân hoặc liên đới đền bù lợi ích bị mất, trả lại lợi ích đã nhận và bồi thường toàn bộ thiệt hại cho công ty và bên thứ ba.

Ngoài ra, cá nhân, tổ chức có liên quan đến việc phát hành cổ phần trái pháp luật còn có thể phải chịu xử phạt vi phạm hành chính theo quy định của pháp luật có liên quan. Ví dụ theo khoản 3 Điều 46 Nghị định 122/2021/NĐ-CP, phạt tiền từ 30.000.000 đồng đến 50.000.000 đồng nếu không thực hiện thủ tục điều chỉnh vốn hoặc thay đổi thành viên, cổ đông sáng lập theo quy định tại cơ quan đăng ký kinh doanh khi đã kết thúc thời hạn góp vốn và hết thời gian điều chỉnh vốn do thành viên, cổ đông sáng lập không góp đủ vốn nhưng không có thành viên, cổ đông sáng lập nào thực hiện cam kết góp vốn. 

IV. Các thắc mắc thường gặp liên quan đến bán cổ phần không tuân thủ quy trình

Trong quá trình áp dụng pháp luật về doanh nghiệp, các vấn đề liên quan đến bán cổ phần không tuân thủ quy trình thường đặt ra nhiều thắc mắc từ phía cổ đông, nhà đầu tư và người quản lý doanh nghiệp. Việc làm rõ các câu hỏi thường gặp không chỉ giúp các bên liên quan bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình mà còn góp phần nâng cao hiệu quả tuân thủ pháp luật trong hoạt động quản trị công ty cổ phần.

1. Các bên liên quan có quyền gì khi phát hiện ra bán cổ phần không tuân thủ quy trình?

Khi phát hiện hành vi bán cổ phần không tuân thủ quy trình, các bên liên quan, đặc biệt là cổ đông bị ảnh hưởng, có quyền yêu cầu công ty cung cấp thông tin, tài liệu liên quan đến giao dịch bán cổ phần; yêu cầu hủy bỏ hoặc đình chỉ thực hiện giao dịch nếu giao dịch chưa hoàn tất; yêu cầu triệu tập họp Đại hội đồng cổ đông để xem xét, xử lý vi phạm.

Ngoài ra, theo khoản 1 Điều 166 Luật Doanh nghiệp năm 2020, cổ đông, nhóm cổ đông sở hữu ít nhất 01% tổng số cổ phần phổ thông có quyền tự mình hoặc nhân danh công ty khởi kiện trách nhiệm cá nhân, trách nhiệm liên đới đối với các thành viên Hội đồng quản trị, Giám đốc hoặc Tổng giám đốc để yêu cầu hoàn trả lợi ích hoặc bồi thường thiệt hại cho công ty hoặc người khác trong trường hợp vi phạm trách nhiệm của người quản lý công ty; không thực hiện, thực hiện không đầy đủ, thực hiện không kịp thời hoặc thực hiện trái với quy định của pháp luật hoặc Điều lệ công ty, nghị quyết, quyết định của Hội đồng quản trị đối với quyền và nghĩa vụ được giao;...

2. Bán cổ phần không tuân thủ quy trình có bị xem là hình thức gian lận không?

Không phải mọi trường hợp bán cổ phần không tuân thủ quy trình đều bị xem là hành vi gian lận. Tuy nhiên, nếu việc vi phạm quy trình được thực hiện một cách cố ý, nhằm che giấu thông tin, trục lợi hoặc xâm phạm quyền lợi hợp pháp của cổ đông, nhà đầu tư hoặc bên thứ ba thì có thể bị xem xét là hành vi gian lận. 

3. Các hình thức xử phạt nào có thể áp dụng đối với doanh nghiệp bán cổ phần không tuân thủ quy trình?

Doanh nghiệp bán cổ phần không tuân thủ quy trình có thể phải đối mặt với nhiều hình thức xử phạt khác nhau, bao gồm xử phạt vi phạm hành chính, buộc khắc phục hậu quả, bồi thường thiệt hại cho các bên bị ảnh hưởng, hoặc bị tuyên vô hiệu giao dịch bán cổ phần.

Ví dụ:

• Theo khoản 3 Điều 46 Nghị định 122/2021/NĐ-CP, phạt tiền từ 30.000.000 đồng đến 50.000.000 đồng nếu không thực hiện thủ tục điều chỉnh vốn hoặc thay đổi thành viên, cổ đông sáng lập theo quy định tại cơ quan đăng ký kinh doanh khi đã kết thúc thời hạn góp vốn và hết thời gian điều chỉnh vốn do thành viên, cổ đông sáng lập không góp đủ vốn nhưng không có thành viên, cổ đông sáng lập nào thực hiện cam kết góp vốn. 
• Theo khoản 1 Điều 166 Luật Doanh nghiệp năm 2020, cổ đông, nhóm cổ đông sở hữu ít nhất 01% tổng số cổ phần phổ thông có quyền tự mình hoặc nhân danh công ty khởi kiện để yêu cầu hoàn trả lợi ích hoặc bồi thường thiệt hại cho công ty hoặc người khác trong trường hợp thành viên Hội đồng quản trị, Giám đốc hoặc Tổng giám đốc không thực hiện, thực hiện không đầy đủ, thực hiện không kịp thời hoặc thực hiện trái với quy định của pháp luật hoặc Điều lệ công ty, nghị quyết, quyết định của Hội đồng quản trị đối với quyền và nghĩa vụ được giao. 

4. Các cơ quan nào có thẩm quyền giám sát bán cổ phần không tuân thủ quy trình?

Tùy thuộc vào tính chất và phạm vi của hành vi vi phạm, nhiều cơ quan nhà nước có thẩm quyền giám sát và xử lý hành vi bán cổ phần không tuân thủ quy trình, bao gồm: Tòa án nhân dân, cơ quan đăng ký kinh doanh, cơ quan thanh tra, kiểm tra chuyên ngành và trong một số trường hợp là cơ quan quản lý về chứng khoán. Các cơ quan này có thẩm quyền xem xét, xử lý vi phạm và áp dụng các biện pháp bảo đảm tuân thủ pháp luật.

5. Làm thế nào để khắc phục tình trạng bán cổ phần không tuân thủ quy trình theo quy định của pháp luật?

Để khắc phục tình trạng bán cổ phần không tuân thủ quy trình, doanh nghiệp cần rà soát lại toàn bộ hồ sơ pháp lý liên quan đến giao dịch bán cổ phần, tổ chức lại các cuộc họp và ban hành nghị quyết hợp lệ theo đúng thẩm quyền, thực hiện đầy đủ quyền và nghĩa vụ của cổ đông, đồng thời cập nhật chính xác thông tin cổ đông theo quy định. 

Bên cạnh đó, doanh nghiệp cần tăng cường kiểm soát nội bộ và tham vấn ý kiến chuyên gia pháp lý nhằm phòng ngừa các vi phạm tương tự trong tương lai.

V. Bạn đang tìm một chuyên gia pháp lý uy tín để hỗ trợ vấn đề liên quan đến bán cổ phần không tuân thủ quy trình?

Trong bối cảnh các quy định pháp luật về doanh nghiệp ngày càng chặt chẽ và phức tạp, việc tham vấn ý kiến của chuyên gia pháp lý uy tín là giải pháp cần thiết giúp doanh nghiệp và cổ đông hạn chế rủi ro khi phát sinh các vấn đề liên quan đến bán cổ phần không tuân thủ quy trình. Chuyên gia pháp lý không chỉ hỗ trợ đánh giá tính hợp pháp của giao dịch, tư vấn phương án xử lý tranh chấp mà còn giúp doanh nghiệp xây dựng quy trình nội bộ phù hợp, bảo đảm tuân thủ pháp luật và ổn định hoạt động kinh doanh lâu dài.

Trên đây là các thông tin mang tính tham khảo, Quý khách hàng cần tư vấn chi tiết về trường hợp cụ thể, vui lòng liên hệ cho Hãng luật NPLaw để được tư vấn ngay.