Không hoàn thành chỉ tiêu công việc trong thời gian thử việc xử lý thế nào? Phân tích quy định pháp luật, quyền lợi người lao động và cách hạn chế rủi ro tranh chấp.
Không hoàn thành chỉ tiêu công việc trong thời gian thử việc là vấn đề thường gặp trong quan hệ lao động và có thể dẫn đến chấm dứt thử việc hoặc phát sinh tranh chấp. Việc đánh giá mức độ hoàn thành công việc phải dựa trên tiêu chí rõ ràng, thỏa thuận hợp pháp và đúng quy định pháp luật lao động. Bài viết này giúp làm rõ khái niệm, nguyên nhân, quy định pháp lý liên quan và giải đáp các câu hỏi thường gặp để người lao động và doanh nghiệp hiểu đúng, xử lý phù hợp và hạn chế rủi ro pháp lý.
I. Thực trạng liên quan đến không hoàn thành chỉ tiêu công việc trong thời gian thử việc
Trong thực tế tuyển dụng, việc người lao động không hoàn thành chỉ tiêu công việc trong thời gian thử việc xảy ra khá phổ biến, đặc biệt ở các vị trí có áp lực doanh số, KPI hoặc yêu cầu thích nghi nhanh với môi trường làm việc. Nhiều doanh nghiệp xây dựng chỉ tiêu thử việc nhưng chưa cụ thể, thiếu tiêu chí đánh giá rõ ràng hoặc thay đổi yêu cầu giữa quá trình thử việc, dẫn đến tranh chấp khi đánh giá kết quả.
Ở chiều ngược lại, người lao động có thể gặp khó khăn do chưa quen quy trình, chưa được đào tạo đầy đủ hoặc chỉ tiêu đặt ra vượt quá khả năng trong thời gian ngắn. Điều này khiến việc xác định “không hoàn thành chỉ tiêu” dễ mang tính chủ quan. Vì vậy, thực trạng hiện nay cho thấy nhu cầu hiểu đúng quy định pháp luật về thử việc và tiêu chí đánh giá công việc là rất cần thiết để hạn chế rủi ro cho cả người sử dụng lao động và người lao động.
II. Khái niệm về không hoàn thành chỉ tiêu công việc trong thời gian thử việc
Để xác định đúng quyền và nghĩa vụ của các bên, trước hết cần làm rõ khái niệm không hoàn thành chỉ tiêu công việc trong thời gian thử việc và cách pháp luật nhìn nhận vấn đề này.
1. Không hoàn thành chỉ tiêu công việc trong thời gian thử việc là gì?
Không hoàn thành chỉ tiêu công việc trong thời gian thử việc được hiểu là việc người lao động không đạt các yêu cầu, mục tiêu hoặc tiêu chí đánh giá công việc mà người sử dụng lao động đã giao trong nội dung thử việc hoặc quy chế đánh giá nội bộ. Các tiêu chí này có thể bao gồm hiệu suất, chất lượng công việc, tiến độ hoặc năng lực chuyên môn cần thiết cho vị trí tuyển dụng.
Về cơ sở pháp lý, điểm a khoản 1 Điều 36 Bộ luật Lao động 2019 cho phép người sử dụng lao động có quyền đơn phương chấm dứt hợp đồng khi người lao động thường xuyên không hoàn thành công việc theo hợp đồng, trên cơ sở tiêu chí đánh giá mức độ hoàn thành công việc do doanh nghiệp ban hành và đã tham khảo ý kiến tổ chức đại diện người lao động (nếu có). Quy định này là nền tảng để doanh nghiệp xây dựng tiêu chí đánh giá trong giai đoạn thử việc.
Như vậy, việc xác định “không hoàn thành chỉ tiêu” trong thời gian thử việc không mang tính cảm tính mà phải dựa trên tiêu chí rõ ràng, được thông báo trước và áp dụng thống nhất, qua đó làm căn cứ hợp pháp cho việc đánh giá hoặc chấm dứt thử việc.
2. Không hoàn thành chỉ tiêu trong thời gian thử việc có ảnh hưởng đến việc xin việc sau này không?
Việc không hoàn thành chỉ tiêu trong thời gian thử việc không tự động gây bất lợi pháp lý cho quá trình xin việc sau này, bởi pháp luật lao động không ghi nhận đây là một “vi phạm” làm hạn chế quyền tìm việc của người lao động. Đây chủ yếu là vấn đề đánh giá nội bộ giữa người lao động và doanh nghiệp trong một giai đoạn thử việc cụ thể.
Tuy nhiên, trên thực tế, kết quả thử việc có thể ảnh hưởng gián tiếp đến cơ hội việc làm nếu nhà tuyển dụng mới yêu cầu cung cấp thông tin tham chiếu (reference), quá trình làm việc trước đó hoặc giải trình lý do nghỉ việc. Nếu người lao động thể hiện được thái độ cầu thị, giải thích rõ nguyên nhân khách quan (chưa phù hợp vị trí, môi trường, mục tiêu công việc không rõ ràng…), tác động tiêu cực thường không đáng kể.
Vì vậy, không hoàn thành chỉ tiêu trong thời gian thử việc không phải “vết bất lợi” mang tính pháp lý, nhưng người lao động nên chủ động ghi nhận kinh nghiệm, hoàn thiện kỹ năng và chuẩn bị cách trình bày hợp lý khi tham gia tuyển dụng để tránh ảnh hưởng đến đánh giá của nhà tuyển dụng sau này.
3. Không hoàn thành chỉ tiêu công việc trong thời gian thử việc có thể phát sinh từ những nguyên nhân nào?
Không hoàn thành chỉ tiêu công việc trong thời gian thử việc có thể phát sinh từ nhiều nguyên nhân khác nhau, xuất phát cả từ phía người lao động và người sử dụng lao động. Trước hết, nguyên nhân phổ biến là mức độ phù hợp giữa năng lực người lao động và yêu cầu vị trí chưa tương thích, khiến người lao động cần thêm thời gian thích nghi nhưng thời gian thử việc lại có giới hạn.
Bên cạnh đó, việc chỉ tiêu công việc được giao chưa rõ ràng, thiếu tiêu chí đánh giá cụ thể hoặc thay đổi liên tục cũng khiến người lao động khó xác định mục tiêu cần đạt. Một số trường hợp phát sinh từ quy trình đào tạo, hướng dẫn ban đầu chưa đầy đủ, dẫn đến việc người lao động không nắm rõ quy trình, tiêu chuẩn công việc hoặc cách phối hợp nội bộ.
Ngoài ra, các yếu tố như môi trường làm việc chưa phù hợp, áp lực thời gian, khối lượng công việc vượt quá phạm vi thử việc hoặc sự khác biệt về văn hóa doanh nghiệp cũng có thể ảnh hưởng trực tiếp đến kết quả đánh giá. Từ phía cá nhân, nguyên nhân có thể đến từ thiếu kinh nghiệm thực tế, kỹ năng chuyên môn chưa đáp ứng hoặc khả năng thích nghi còn hạn chế.
III. Quy định của pháp luật liên quan đến không hoàn thành chỉ tiêu công việc trong thời gian thử việc
Để xác định việc không hoàn thành chỉ tiêu công việc trong thời gian thử việc có hợp pháp hay không, cần xem xét các quy định pháp luật về thử việc, đánh giá kết quả công việc và quyền chấm dứt thử việc của các bên.
1. Khi nào người lao động bị coi là không hoàn thành chỉ tiêu công việc trong thời gian thử việc?
Người lao động bị coi là không hoàn thành chỉ tiêu công việc trong thời gian thử việc khi kết quả thực hiện nhiệm vụ không đạt tiêu chí đánh giá đã được hai bên thỏa thuận trong nội dung thử việc hoặc quy chế đánh giá công việc của người sử dụng lao động.
Theo điểm a khoản 1 Điều 36 của Bộ luật Lao động 2019, người sử dụng lao động có quyền chấm dứt hợp đồng khi người lao động thường xuyên không hoàn thành công việc theo tiêu chí đánh giá đã ban hành hợp pháp.
Đồng thời, căn cứ Điều 24 và Điều 25 của luật này, việc thử việc phải được thỏa thuận rõ về nội dung công việc, thời gian thử việc và tiêu chí đánh giá phù hợp với tính chất công việc (tối đa từ 06 ngày đến 180 ngày tùy vị trí). Vì vậy, chỉ khi doanh nghiệp đã xác định tiêu chí cụ thể, hợp lệ và người lao động không đạt các tiêu chí đó trong thời gian thử việc thì mới có cơ sở coi là không hoàn thành chỉ tiêu.
2. Việc giao chỉ tiêu công việc trong thời gian thử việc phải tuân thủ những nguyên tắc pháp lý nào?
Việc giao chỉ tiêu công việc trong thời gian thử việc phải tuân thủ các nguyên tắc pháp lý về nội dung hợp đồng và thỏa thuận thử việc theo Bộ luật Lao động 2019. Trước hết, căn cứ Điều 21 và Điều 24, chỉ tiêu công việc phải gắn với nội dung công việc, địa điểm làm việc, mức lương, thời giờ làm việc và các điều kiện lao động đã được ghi nhận trong hợp đồng lao động hoặc hợp đồng thử việc. Điều này đồng nghĩa doanh nghiệp không được giao chỉ tiêu tùy ý, vượt ngoài phạm vi công việc đã thỏa thuận.
Bên cạnh đó, theo Điều 22 và Điều 23, nếu chỉ tiêu được quy định chi tiết hoặc điều chỉnh thì phải thể hiện bằng phụ lục hợp đồng hoặc văn bản hợp lệ và có hiệu lực kể từ thời điểm giao kết. Đồng thời, theo Điều 25 và Điều 26, việc giao chỉ tiêu phải phù hợp với thời gian thử việc theo luật và bảo đảm mức lương thử việc tối thiểu bằng 85% lương chính thức, tránh đặt mục tiêu không tương xứng với điều kiện làm việc.
Ngoài ra, theo Điều 27, doanh nghiệp có nghĩa vụ thông báo kết quả thử việc dựa trên tiêu chí đã xác định trước đó. Vì vậy, nguyên tắc cốt lõi khi giao chỉ tiêu thử việc là: phải được thỏa thuận rõ ràng, phù hợp nội dung công việc, có căn cứ đánh giá minh bạch và được thể hiện hợp pháp trong hợp đồng hoặc tài liệu liên quan để làm cơ sở đánh giá kết quả thử việc.
3. Pháp luật có cho phép kéo dài thời gian thử việc do người lao động không hoàn thành chỉ tiêu công việc không?
Pháp luật không cho phép kéo dài thời gian thử việc chỉ vì người lao động không hoàn thành chỉ tiêu công việc. Căn cứ Điều 25 Bộ luật Lao động 2019, thời gian thử việc do hai bên thỏa thuận nhưng chỉ được thử việc một lần đối với một công việc và phải nằm trong giới hạn tối đa theo từng nhóm chức danh. Quy định này đồng nghĩa doanh nghiệp không thể gia hạn thử việc để tiếp tục đánh giá nếu người lao động chưa đạt chỉ tiêu.
Theo Điều 27 Bộ luật này, khi kết thúc thời gian thử việc, người sử dụng lao động phải thông báo kết quả thử việc: nếu đạt thì tiếp tục ký hoặc thực hiện hợp đồng lao động; nếu không đạt thì chấm dứt hợp đồng thử việc hoặc hợp đồng lao động đã giao kết. Trong thời gian thử việc, mỗi bên cũng có quyền chấm dứt mà không cần báo trước và không phải bồi thường.
Vì vậy, nếu người lao động không hoàn thành chỉ tiêu, doanh nghiệp có thể đánh giá không đạt và chấm dứt thử việc, nhưng không được kéo dài thời gian thử việc cho cùng một vị trí công việc dưới bất kỳ hình thức nào.
4. Có cần lập biên bản đánh giá không hoàn thành chỉ tiêu công việc trong thời gian thử việc không?
Pháp luật không bắt buộc phải lập biên bản đánh giá không hoàn thành chỉ tiêu công việc trong thời gian thử việc, nhưng yêu cầu người sử dụng lao động phải thông báo kết quả thử việc cho người lao động theo Điều 27 của Bộ luật Lao động 2019. Nếu thử việc không đạt yêu cầu, doanh nghiệp có quyền chấm dứt hợp đồng thử việc hoặc hợp đồng lao động đã giao kết mà không cần báo trước.
Tuy nhiên, trên thực tế, việc lập biên bản hoặc tài liệu đánh giá kết quả thử việc (ví dụ: phiếu đánh giá, email thông báo, biên bản họp) là cần thiết để làm căn cứ chứng minh việc đánh giá được thực hiện khách quan, minh bạch và đúng quy chế nội bộ. Điều này giúp doanh nghiệp hạn chế rủi ro tranh chấp lao động, đặc biệt khi phát sinh khiếu nại về việc bị đánh giá không đạt chỉ tiêu.
Vì vậy, dù không phải nghĩa vụ bắt buộc theo luật, doanh nghiệp vẫn nên lập biên bản hoặc hồ sơ đánh giá thử việc nhằm đảm bảo tính pháp lý và bảo vệ quyền lợi khi có tranh chấp.
IV. Giải đáp các vấn đề thắc mắc thường gặp liên quan đến không hoàn thành chỉ tiêu công việc trong thời gian thử việc
Phần dưới đây giải đáp những thắc mắc thường gặp xoay quanh việc không hoàn thành chỉ tiêu công việc trong thời gian thử việc, giúp người lao động và người sử dụng lao động hiểu rõ quyền, nghĩa vụ cũng như cách xử lý phù hợp theo quy định pháp luật.
1. Có được áp dụng thử việc nhiều lần cho cùng một vị trí khi người lao động không đạt chỉ tiêu công việc không?
Không. Theo Điều 25 Bộ luật Lao động 2019, thời gian thử việc do hai bên thỏa thuận nhưng chỉ được thử việc một lần đối với một công việc. Vì vậy, dù người lao động không đạt chỉ tiêu trong thời gian thử việc thì người sử dụng lao động cũng không được áp dụng thử việc nhiều lần cho cùng một vị trí.
Khi kết thúc thử việc, nếu kết quả không đạt yêu cầu, doanh nghiệp có quyền chấm dứt hợp đồng thử việc hoặc không tiếp tục giao kết hợp đồng lao động theo quy định, thay vì kéo dài hoặc thử việc lại cho cùng công việc đó.
2. Khi chấm dứt thử việc do không hoàn thành chỉ tiêu, người sử dụng lao động có phải báo trước không?
Không. Theo khoản 2 Điều 27 Bộ luật Lao động 2019, trong thời gian thử việc, mỗi bên có quyền hủy bỏ hợp đồng thử việc hoặc hợp đồng lao động đã giao kết mà không cần báo trước và không phải bồi thường. Vì vậy, khi người lao động không hoàn thành chỉ tiêu công việc trong thời gian thử việc, người sử dụng lao động có thể chấm dứt thử việc ngay mà không phải thực hiện nghĩa vụ báo trước, nhưng vẫn phải thông báo kết quả thử việc cho người lao động theo khoản 1 Điều 27.
3. Không hoàn thành chỉ tiêu công việc trong thời gian thử việc có phải là hành vi vi phạm nghĩa vụ của người lao động không?
Không. Việc không hoàn thành chỉ tiêu công việc trong thời gian thử việc không mặc nhiên là hành vi vi phạm nghĩa vụ của người lao động.
Theo khoản 2 Điều 5 Bộ luật Lao động 2019, nghĩa vụ của người lao động là thực hiện hợp đồng lao động, chấp hành nội quy, tuân theo sự quản lý và thực hiện các quy định pháp luật liên quan. Việc không đạt chỉ tiêu chỉ bị xem là vi phạm nghĩa vụ khi người lao động không thực hiện công việc theo thỏa thuận, cố ý không tuân thủ quy trình, kỷ luật hoặc vi phạm nội quy lao động.
Trong thời gian thử việc, chỉ tiêu công việc chủ yếu là căn cứ để người sử dụng lao động đánh giá mức độ phù hợp của người lao động với vị trí. Vì vậy, nếu người lao động đã làm việc nhưng kết quả chưa đạt yêu cầu thì đây thường là kết quả đánh giá thử việc, không phải hành vi vi phạm nghĩa vụ. Chỉ khi có yếu tố vi phạm kỷ luật, không thực hiện nghĩa vụ theo hợp đồng hoặc nội quy thì mới bị coi là vi phạm nghĩa vụ lao động.
4. Người lao động không hoàn thành chỉ tiêu công việc trong thời gian thử việc có được trả đủ lương thử việc không?
Có. Người lao động không hoàn thành chỉ tiêu công việc trong thời gian thử việc vẫn được trả lương thử việc theo thỏa thuận.
Theo Điều 26 Bộ luật Lao động 2019, tiền lương trong thời gian thử việc do hai bên thỏa thuận nhưng ít nhất phải bằng 85% mức lương của công việc đó. Quy định này không phụ thuộc vào việc người lao động có đạt chỉ tiêu hay không, miễn là người lao động đã thực tế làm việc trong thời gian thử việc.
Do đó, việc không hoàn thành chỉ tiêu công việc không phải là căn cứ để người sử dụng lao động không trả lương hoặc trả thấp hơn mức đã thỏa thuận. Người sử dụng lao động vẫn có nghĩa vụ thanh toán đầy đủ tiền lương thử việc tương ứng với thời gian người lao động đã làm việc, trừ trường hợp hai bên có thỏa thuận hợp pháp khác nhưng vẫn phải bảo đảm mức tối thiểu 85% theo luật.
5. Người lao động có quyền khiếu nại khi bị đánh giá không hoàn thành chỉ tiêu công việc trong thời gian thử việc không?
Có. Người lao động có quyền khiếu nại khi bị đánh giá không hoàn thành chỉ tiêu công việc trong thời gian thử việc trên cơ sở các quyền được ghi nhận tại Bộ luật Lao động 2019.
Cụ thể:
- Điểm a khoản 1 Điều 5: Người lao động có quyền làm việc, không bị phân biệt đối xử. Nếu việc đánh giá “không hoàn thành chỉ tiêu” thiếu khách quan hoặc mang tính phân biệt, người lao động có quyền khiếu nại để bảo vệ quyền lợi.
- Điểm c khoản 1 Điều 5: Người lao động có quyền yêu cầu và tham gia đối thoại, thực hiện quy chế dân chủ, thương lượng tập thể với người sử dụng lao động và được tham vấn tại nơi làm việc để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của mình. Đây là căn cứ trực tiếp để người lao động phản ánh, khiếu nại kết quả đánh giá thử việc.
Từ các quy định này, khi không đồng ý với kết quả đánh giá thử việc, người lao động có thể khiếu nại nội bộ, yêu cầu giải thích tiêu chí đánh giá hoặc đề nghị tổ chức đại diện người lao động hỗ trợ; trường hợp phát sinh tranh chấp, có quyền yêu cầu cơ quan có thẩm quyền giải quyết theo thủ tục tranh chấp lao động.
V. Tại sao nên tìm luật sư tư vấn ở NPLaw khi có vấn đề về không hoàn thành chỉ tiêu công việc trong thời gian thử việc
Khi phát sinh vấn đề liên quan đến việc không hoàn thành chỉ tiêu công việc trong thời gian thử việc, doanh nghiệp và người lao động thường gặp khó khăn trong việc xác định căn cứ pháp lý, quy trình đánh giá và cách xử lý chấm dứt thử việc đúng quy định. Việc tìm luật sư tư vấn tại NPLaw giúp bạn được hướng dẫn xây dựng tiêu chí đánh giá hợp pháp, hạn chế rủi ro tranh chấp, chuẩn bị hồ sơ đánh giá chặt chẽ và lựa chọn phương án xử lý phù hợp với Bộ luật Lao động. Với kinh nghiệm tư vấn quan hệ lao động thực tiễn, NPLaw hỗ trợ bảo vệ quyền lợi, phòng ngừa khiếu nại và đảm bảo quá trình thử việc được thực hiện đúng quy định pháp luật.
Trên đây là các thông tin mang tính tham khảo, Quý khách hàng cần tư vấn chi tiết về trường hợp cụ thể, vui lòng liên hệ cho Hãng luật NPLaw để được tư vấn ngay.
