Những điều cần biết về vận chuyển vàng không hóa đơn theo quy định pháp luật hiện hành

Trong bối cảnh thị trường kim loại quý đang có những biến động phức tạp, sự minh bạch về nguồn gốc hàng hóa là yêu cầu bắt buộc đối với mọi cá nhân và doanh nghiệp. Hãng luật NPLaw nhận thấy rằng, việc thiếu am hiểu các quy định về chứng từ lưu thông hàng hóa, đặc biệt là vận chuyển vàng không hóa đơn đang đẩy nhiều chủ thể vào rủi ro pháp lý nghiêm trọng. Bài viết dưới đây sẽ phân tích chi tiết các khía cạnh pháp lý xung quanh vấn đề này.

I. Thực trạng vận chuyển vàng không hóa đơn trong giai đoạn hiện nay

Để có cái nhìn tổng quan, chúng ta cần đánh giá tình hình thị trường và công tác quản lý nhà nước đối với mặt hàng kim loại quý. Trong thời gian qua, sự chênh lệch giá vàng giữa thị trường trong nước và quốc tế đã kéo theo nhiều hệ lụy phức tạp về kinh tế - xã hội. Lợi dụng khe hở trong khâu kiểm soát lưu thông, nhiều đối tượng đã thực hiện việc gom mua, tích trữ và vận chuyển vàng không hóa đơn đi tiêu thụ qua các tỉnh thành hoặc đẩy ra các cửa hàng bán lẻ. Tình trạng này không chỉ gây thất thu ngân sách nhà nước từ thuế mà còn tiếp tay cho các hoạt động rửa tiền, buôn lậu qua biên giới.

Đứng trước thực trạng đó, các cơ quan chức năng như Quản lý thị trường, Cảnh sát kinh tế đang triển khai hàng loạt chuyên án kiểm tra đột xuất trên các tuyến giao thông trọng điểm, yêu cầu xuất trình hóa đơn điện tử ngay tại thời điểm kiểm tra. Nhiều cơ sở kinh doanh đã bị phong tỏa, tịch thu tài sản trị giá hàng tỷ đồng chỉ vì thói quen mua bán trao tay, không xuất hóa đơn hoặc sử dụng hóa đơn khống để hợp thức hóa nguồn gốc. Việc siết chặt kỷ cương này đang tạo ra một sức ép lớn, buộc các doanh nghiệp vàng bạc đá quý phải tái cấu trúc toàn bộ quy trình kế toán, xuất nhập kho và vận tải hàng hóa của mình. 

Tóm lại, việc chấn chỉnh hoạt động lưu thông kim loại quý đang được Nhà nước thực hiện vô cùng quyết liệt.

II. Tìm hiểu về vận chuyển vàng không hóa đơn

Để hạn chế các rủi ro phát sinh trong quá trình lưu thông hàng hóa, cá nhân và doanh nghiệp cần hiểu rõ bản chất pháp lý của hành vi vận chuyển vàng không hóa đơn cũng như cách cơ quan chức năng đánh giá, xử lý trên thực tế. Vì vậy, dưới đây là các vấn đề pháp lý quan trọng cần lưu ý.

1. Thế nào là hành vi vận chuyển vàng không hóa đơn theo quy định hiện hành?

Hiện nay chưa có quy định cụ thể về vấn đề định nghĩa riêng biệt cho thuật ngữ "vận chuyển vàng không hóa đơn" trong một văn bản luật đơn hành. Tuy nhiên, căn cứ vào điểm d khoản 6 và Khoản 13 Điều 3 Nghị định 98/2020/NĐ-CP (sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định 17/2022/NĐ-CP), hành vi này được xếp vào nhóm lưu thông hàng hóa không rõ nguồn gốc, xuất xứ hoặc hàng hóa nhập lậu. 

Theo đó, đây là hành vi di chuyển kim loại vàng (vàng nguyên liệu, vàng miếng, vàng trang sức) trên các phương tiện giao thông hoặc mang vác cá nhân phục vụ mục đích thương mại mà tại thời điểm bị cơ quan chức năng kiểm tra, người vận chuyển không xuất trình được hóa đơn điện tử, phiếu xuất kho kiêm vận chuyển nội bộ hoặc các chứng từ hợp pháp khác chứng minh nguồn gốc tài sản theo quy định pháp luật về quản lý thuế.

Trên thực tế, không phải mọi trường hợp không có hóa đơn đều mặc nhiên là vàng lậu. Tuy nhiên, việc không chứng minh được nguồn gốc hợp pháp của tài sản sẽ khiến chủ hàng gặp bất lợi lớn khi bị kiểm tra. Vì vậy, việc chuẩn bị đầy đủ chứng từ khi vận chuyển vàng là yêu cầu cần thiết nhằm hạn chế tranh chấp pháp lý.

2. Hệ quả pháp lý nghiêm trọng nhất nếu không thể chứng minh nguồn gốc khi vận chuyển vàng không hóa đơn là gì?

Hệ quả pháp lý nặng nề nhất đối với cá nhân, tổ chức vận chuyển vàng không hóa đơn không chỉ dừng lại ở xử phạt hành chính mà là mất trắng tài sản và đối diện án hình sự. 

Về hành chính, căn cứ Điểm d Khoản 1 Điều 17 Nghị định 98/2020/NĐ-CP được sửa đổi bởi điểm b khoản 3 Điều 1 Nghị định 24/2025/NĐ-CP, phạt cảnh cáo hoặc phạt tiền từ 300.000 đồng đến 500.000 đồng đối với hành vi vi phạm mua, bán, vận chuyển, tàng trữ hoặc tiêu thụ khoáng sản không có nguồn gốc hợp pháp trong trường hợp hàng hóa vi phạm có giá trị dưới 1.000.000 đồng; trong trường hợp hàng hóa vi phạm có giá trị cao hơn thì mức phạt có thể dao động từ 500.000 đồng đến 50.000.000 đồng, ngoài ra có thể áp dụng thêm biện pháp bổ sung toàn bộ số vàng không có hóa đơn sẽ bị áp dụng biện pháp tịch thu sung quỹ nhà nước.

Nghiêm trọng hơn, nếu cơ quan điều tra có căn cứ xác định số vàng này được vận chuyển trái phép qua biên giới có trị giá từ 100.000.000 đồng trở lên, người thực hiện có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự về Tội buôn lậu theo quy định tại Điểm a Khoản 1 Điều 188 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017) với mức phạt tù cao nhất lên đến 20 năm.

3. Đặc điểm nhận dạng của một lô hàng bị coi là vận chuyển vàng không hóa đơn trong quá trình lưu thông trên đường?

Đặc điểm nhận dạng pháp lý cốt lõi của tình trạng này được xác định thông qua thời điểm kiểm tra hành chính. Cụ thể, căn cứ Điều 9 Nghị định 123/2020/NĐ-CP (sửa đổi bởi Điểm a Khoản 6 Điều 1 Nghị định 70/2025/NĐ-CP) quy định về hóa đơn, chứng từ: “Thời điểm lập hóa đơn đối với bán hàng hóa (bao gồm cả bán, chuyển nhượng tài sản công và bán hàng dự trữ quốc gia) là thời điểm chuyển giao quyền sở hữu hoặc quyền sử dụng hàng hóa cho người mua, không phân biệt đã thu được tiền hay chưa thu được tiền”. Do đó, lô hàng bị coi là vận chuyển phạm pháp khi:

• Không xuất trình được hóa đơn, chứng từ mua bán khi bị kiểm tra;
• Số lượng vàng lớn nhưng không có giấy tờ điều chuyển hợp pháp;
• Bao bì, niêm phong hoặc thông tin nhận diện hàng hóa không rõ ràng;
• Người vận chuyển không chứng minh được mối liên hệ với chủ sở hữu hàng hóa;
• Có dấu hiệu che giấu, cất giấu bất thường nhằm né tránh kiểm tra.

Vì vậy, trong quá trình vận chuyển vàng, việc chuẩn bị đầy đủ hóa đơn, chứng từ và tài liệu chứng minh nguồn gốc hợp pháp của hàng hóa là yếu tố đặc biệt quan trọng để tránh bị xem là hành vi vận chuyển vàng không hóa đơn và phát sinh các rủi ro pháp lý liên quan.

4. Sự khác biệt giữa vận chuyển vàng trang sức và vàng miếng?

Trong hoạt động lưu thông vàng trên thị trường, vàng trang sức và vàng miếng đều là tài sản có giá trị cao nhưng lại chịu cơ chế quản lý pháp lý khác nhau. Sự khác biệt này không chỉ ảnh hưởng đến điều kiện kinh doanh mà còn tác động trực tiếp đến yêu cầu về hóa đơn, chứng từ, thủ tục vận chuyển và mức độ kiểm soát của cơ quan chức năng trong quá trình lưu thông hàng hóa.

III. Các quy định pháp luật có liên quan đến vận chuyển vàng không hóa đơn

Hệ thống pháp luật hiện hành đã thiết lập các quy tắc rõ ràng để kiểm soát dòng chảy hàng hóa, quy định rõ hồ sơ và thẩm quyền xử lý.

1. Thành phần hồ sơ đi đường gồm những gì để bảo vệ chủ hàng khỏi cáo buộc vận chuyển vàng không hóa đơn?

Để tránh bị xem là hành vi vận chuyển vàng không hóa đơn, cá nhân và doanh nghiệp cần chuẩn bị đầy đủ hồ sơ đi đường nhằm chứng minh nguồn gốc hợp pháp của số vàng đang lưu thông. Tùy từng loại giao dịch, hồ sơ này có thể khác nhau nhưng về cơ bản phải thể hiện được nguồn gốc, quyền sở hữu và mục đích vận chuyển hàng hóa.

Căn cứ khoản 1 Điều 9 Nghị định 123/2020/NĐ-CP (được sửa đổi bởi Điểm a Khoản 6 Điều 1 Nghị định 70/2025/NĐ-CP) thì thời điểm lập hóa đơn đối với bán hàng hóa (bao gồm cả bán, chuyển nhượng tài sản công và bán hàng dự trữ quốc gia) là thời điểm chuyển giao quyền sở hữu hoặc quyền sử dụng hàng hóa cho người mua, không phân biệt đã thu được tiền hay chưa thu được tiền; nghĩa là thời điểm chuyển giao hàng hóa phải lập hóa đơn theo quy định. Trong thực tế, hồ sơ đi đường đối với vàng thường gồm:

• Hóa đơn giá trị gia tăng hoặc hóa đơn bán hàng (có thể là bản giấy in từ thiết bị điện tử hoặc mã tra cứu dữ liệu điện tử theo Điều 13 Nghị định 123/2020/NĐ-CP) ;
• Phiếu xuất kho kiêm vận chuyển nội bộ;
• Hợp đồng mua bán, gia công hoặc ký gửi vàng;
• Biên bản giao nhận hàng hóa;
• Giấy tờ chứng minh nguồn gốc hợp pháp của vàng;
• Giấy giới thiệu hoặc giấy ủy quyền cho người vận chuyển;
• Tài liệu thể hiện thông tin chủ sở hữu hoặc đơn vị kinh doanh vàng.

Tóm lại, việc chuẩn bị đầy đủ hồ sơ đi đường không chỉ giúp chứng minh tính hợp pháp của nguồn gốc vàng mà còn là căn cứ quan trọng để cá nhân, doanh nghiệp bảo vệ mình trước nguy cơ bị xử phạt về hành vi vận chuyển vàng không hóa đơn.

2. Thẩm quyền kiểm tra và xử lý hành vi vận chuyển vàng không hóa đơn thuộc về cơ quan nào?

Thẩm quyền xử lý đối với hành vi này được quy định cụ thể tại Chương III Nghị định 98/2020/NĐ-CP. Theo đó, các cơ quan có quyền dừng phương tiện, kiểm tra và ra quyết định xử phạt bao gồm: Quản lý thị trường (Điều 82); Công an nhân dân, đặc biệt là Cảnh sát giao thông đường bộ và Cảnh sát kinh tế (Điều 83); Cơ quan Hải quan và Bộ đội Biên phòng (Điều 84, Điều 85) nếu phát hiện hành vi vận chuyển vàng không hóa đơn ở khu vực biên giới, cửa khẩu hoặc khu vực thuộc địa bàn hoạt động hải quan.

3. Hình thức xử phạt hành chính đối với cá nhân vận chuyển vàng không hóa đơn lần đầu được quy định ra sao?

Mức phạt hành chính được xác định dựa trên giá trị lô vàng vi phạm. Căn cứ khoản 1 Điều 17 Nghị định 98/2020/NĐ-CP (sửa đổi, bổ sung bởi Điểm b Khoản 3 Điều 1 Nghị định 24/2025/NĐ-CP) áp dụng cho hàng hóa không rõ nguồn gốc xuất xứ, cá nhân vi phạm lần đầu sẽ bị phạt tiền từ 300.000 đồng (nếu giá trị dưới 1.000.000 đồng) lên đến 50.000.000 đồng (nếu giá trị lô vàng từ 100.000.000 đồng trở lên). Đối với tổ chức, doanh nghiệp vi phạm, mức phạt tiền sẽ nhân đôi, tức là mức phạt cao nhất có thể lên đến 100.000.000 đồng. Ngoài hình thức phạt tiền, người vi phạm bắt buộc phải chịu hình thức xử phạt bổ sung là tịch thu toàn bộ tang vật vi phạm. 

Vì vậy, dù là vi phạm lần đầu, hành vi vận chuyển vàng không hóa đơn vẫn có thể dẫn đến hậu quả pháp lý nghiêm trọng như bị phạt tiền, tịch thu tang vật và ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động kinh doanh nếu không có hóa đơn của số vàng đang lưu thông.

IV. Các thắc mắc thường gặp liên quan đến vận chuyển vàng không hóa đơn

Trong quá trình hành nghề, chúng tôi nhận được rất nhiều câu hỏi từ người dân và doanh nghiệp liên quan đến các tình huống thực tiễn.

1. Vàng quà tặng, vàng hồi môn không có giấy tờ khi mang đi bán có bị coi là vận chuyển vàng không hóa đơn không?

Dưới góc độ pháp lý, vàng hồi môn, quà tặng là tài sản cá nhân hình thành từ các giao dịch dân sự (theo hợp đồng tặng cho tài sản) theo quy định tại Điều 457 Bộ luật Dân sự 2015. Hiện nay chưa có quy định cụ thể về vấn đề buộc cá nhân mang tài sản thuộc sở hữu hợp pháp của mình đi bán phải xuất trình hóa đơn giá trị gia tăng như các tổ chức kinh doanh. Khi người dân mang vàng hồi môn di chuyển trên đường hoặc đến tiệm vàng để bán, đây không bị coi là hành vi vận chuyển vàng không hóa đơn nhằm mục đích thương mại. Tuy nhiên, khi giao dịch tại tiệm vàng, cá nhân cần lập bảng kê mua vào theo Mẫu số 02/TNDN (do tiệm vàng chuẩn bị) kèm theo Căn cước công dân để doanh nghiệp hợp thức hóa đầu vào.

Vì vậy, vàng quà tặng hoặc vàng hồi môn thuộc sở hữu hợp pháp của cá nhân khi mang đi bán thông thường sẽ không bị mặc nhiên xem là hành vi vận chuyển vàng không hóa đơn. Tuy nhiên, người sở hữu vẫn nên chuẩn bị các giấy tờ, thông tin cá nhân hoặc tài liệu liên quan để hỗ trợ chứng minh nguồn gốc tài sản khi cần thiết, đặc biệt đối với giao dịch có giá trị lớn.

2. Nhân viên giao hàng của tiệm vàng bị bắt khi vận chuyển vàng không hóa đơn, chủ doanh nghiệp hay nhân viên chịu trách nhiệm?

Căn cứ vào Điểm b Khoản 2 Điều 3 Nghị định 118/2021/NĐ-CP quy định chi tiết một số điều của Luật Xử lý vi phạm hành chính, trong trường hợp nhân viên, người lao động thực hiện hành vi vi phạm hành chính trong khi thi hành nhiệm vụ, công việc được giao thì pháp nhân (doanh nghiệp/tiệm vàng) phải chịu trách nhiệm và bị xử phạt. Như vậy, tiệm vàng tư nhân hoặc công ty TNHH/Cổ phần đứng tên chủ sở hữu lô hàng sẽ là chủ thể bị ra quyết định xử phạt tiền và tịch thu tang vật đối với hành vi vận chuyển vàng không hóa đơn, chứ không phải cá nhân người nhân viên giao hàng. Tuy nhiên, theo Điều 597 BLDS 2015, bên cạnh việc phải bồi thường thiệt hại do người của mình gây ra trong khi thực hiện nhiệm vụ được giao; nếu pháp nhân đã bồi thường thiệt hại thì có quyền yêu cầu người có lỗi trong việc gây thiệt hại phải hoàn trả một khoản tiền theo quy định của pháp luật.

Vì vậy, trong trường hợp nhân viên giao hàng thực hiện việc vận chuyển vàng không hóa đơn theo nhiệm vụ được giao, chủ doanh nghiệp hoặc pháp nhân kinh doanh vàng thường là chủ thể chịu trách nhiệm chính trước cơ quan chức năng. Tuy nhiên, nếu xác định người lao động có lỗi riêng gây thiệt hại thì doanh nghiệp vẫn có quyền yêu cầu hoàn trả theo quy định của pháp luật dân sự.

3. Có thể bổ sung hóa đơn sau khi đã bị lập biên bản vận chuyển vàng không hóa đơn hay không?

Hiện nay chưa có quy định cụ thể về vấn đề cho phép doanh nghiệp được gia hạn thời hạn xuất trình hóa đơn nội địa sau khi hàng hóa đã di chuyển trên đường. Theo Khoản 1 Điều 9 Nghị định 123/2020/NĐ-CP (sửa đổi bởi Điểm a Khoản 6 Điều 1 Nghị định 70/2025/NĐ-CP) bắt buộc hóa đơn phải được lập tại thời điểm chuyển giao. Nếu tại thời điểm kiểm tra, lực lượng chức năng tra cứu trên hệ thống Thuế không có dữ liệu hóa đơn của lô hàng, hành vi vi phạm đã cấu thành. Việc doanh nghiệp vội vàng xuất hóa đơn sau thời điểm bị lập biên bản sẽ bị coi là hành vi lập hóa đơn sai thời điểm, không có giá trị cứu xét việc vận chuyển vàng không hóa đơn ban đầu. 

Vì vậy, doanh nghiệp cần bảo đảm hóa đơn, chứng từ được lập đúng thời điểm trước khi hàng hóa lưu thông trên đường, bởi việc bổ sung hóa đơn sau khi đã bị lập biên bản thường không làm mất đi hành vi vi phạm vận chuyển vàng không hóa đơn đã phát sinh trước đó.

4. Việc thuê xe dịch vụ để vận chuyển vàng không hóa đơn có khiến tài xế bị liên đới trách nhiệm không?

Trách nhiệm của tài xế phụ thuộc vào yếu tố lỗi chủ quan. Căn cứ khoản 1 Điều 5 Luật Xử lý vi phạm hành chính 2012 (được hướng dẫn bởi Điều 3 Nghị định 118/2021/NĐ-CP), một cá nhân chỉ bị xử phạt khi có lỗi. Nếu tài xế xe dịch vụ, xe công nghệ chỉ nhận chở một kiện hàng đóng kín, được niêm phong và bên thuê khẳng định là hàng hóa hợp pháp thông thường, tài xế không biết và không buộc phải biết bên trong chứa vàng lậu, thì tài xế không có lỗi cố ý hay vô ý; chỉ là nhân viên giao hàng và không có nhận thức về nguồn gốc hàng hóa, có thể chỉ bị xử phạt hành chính với mức từ 300.000 đồng đến 50.000.000 đồng đối với hành vi vận chuyển hàng hóa không rõ nguồn gốc, kèm theo biện pháp tịch thu hàng hóa theo điểm d khoản 1 Điều 17 Nghị định 98/2020/NĐ-CP (được sửa đổi bởi Điểm b Khoản 3 Điều 1 Nghị định 24/2025/NĐ-CP). Ngược lại, nếu tài xế biết rõ kiện hàng là vàng không có giấy tờ mà vẫn cố tình vận chuyển để nhận tiền công cao,  Trường hợp có yếu tố chiếm đoạt tài sản (như nhận hối lộ hoặc lợi ích từ việc vận chuyển), hành vi này có thể chuyển sang truy cứu hình sự theo các điều khoản liên quan khác của Bộ luật Hình sự

5. Phải làm gì nếu bị tịch thu tài sản do lỗi vận chuyển vàng không hóa đơn dù đó là vàng hợp pháp?

Trong trường hợp doanh nghiệp làm mất chứng từ giấy, hệ thống mạng lỗi không tra cứu được, dẫn đến bị cơ quan quản lý thị trường hoặc công an lập biên bản tịch thu, doanh nghiệp có quyền thực hiện thủ tục khiếu nại quyết định hành chính theo quy định tại Điều 7 Luật Khiếu nại 2011. 

Trong quá trình giải trình, để đảm bảo hồ sơ khiếu nại có sức nặng, bảo vệ quyền lợi hợp pháp, doanh nghiệp có thể mời Thừa phát lại đến lập vi bằng ghi nhận lại toàn bộ dữ liệu trên phần mềm kế toán nội bộ, lịch sử giao dịch ngân hàng, hoặc sự xác nhận của đối tác về giao dịch mua bán hợp pháp đã diễn ra trước đó. Vi bằng này sẽ đóng vai trò là một nguồn chứng cứ khách quan, vững chắc để giao nộp cho cơ quan nhà nước có thẩm quyền hoặc Tòa án, chứng minh rằng vàng có nguồn gốc rõ ràng, chỉ là thiếu sót về thủ tục xuất trình tại thời điểm bị kiểm tra.

Tuy nhiên, phòng bệnh luôn tốt hơn chữa bệnh, việc chuẩn bị kỹ lưỡng chứng từ trước khi xuất phát là rất quan trọng.

V. Bạn đang tìm luật sư giỏi, uy tín để hỗ trợ vấn đề liên quan đến vận chuyển vàng không hóa đơn?

Với sự phức tạp của hệ thống quy phạm pháp luật hiện hành và các chế tài khắc nghiệt có thể áp dụng lên đến hàng tỷ đồng hoặc án phạt tù, việc chủ động kiểm soát rủi ro pháp lý là vô cùng cần thiết. Hãng luật NPLaw tự hào là đơn vị quy tụ đội ngũ luật sư, chuyên gia pháp lý am hiểu sâu sắc về lĩnh vực doanh nghiệp, thương mại và hình sự. Chúng tôi cung cấp dịch vụ rà soát quy trình xuất nhập kho, đại diện giải trình với cơ quan quản lý nhà nước, khiếu nại các quyết định xử phạt vi phạm hành chính chưa thỏa đáng và tham gia tranh tụng bảo vệ thân chủ trong các vụ án liên quan đến vận chuyển vàng không hóa đơn. Sự đồng hành của luật sư sẽ giúp doanh nghiệp tháo gỡ điểm nghẽn, minh bạch hóa hồ sơ và bảo vệ trọn vẹn tài sản hợp pháp của mình.

Trên đây là các thông tin mang tính tham khảo, Quý khách hàng cần tư vấn chi tiết về trường hợp cụ thể, vui lòng liên hệ cho Hãng luật NPLaw để được tư vấn ngay.