Bài viết phân tích thực trạng rủi ro liên quan đến thuế, khung pháp lý hiện hành và các tình huống doanh nghiệp thường gặp như sai sót kê khai, giao dịch liên kết hay hành vi bị coi là rủi ro cao.
Bài viết phân tích thực trạng rủi ro liên quan đến thuế, khung pháp lý hiện hành và các tình huống doanh nghiệp thường gặp như sai sót kê khai, giao dịch liên kết hay hành vi bị coi là rủi ro cao.
I. Thực trạng liên quan đến rủi ro liên quan đến thuế
Trong thực tế, rủi ro liên quan đến thuế đang là vấn đề đáng lo ngại với nhiều doanh nghiệp. Nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ việc hệ thống pháp luật thuế thường xuyên thay đổi, quy định phức tạp, khó áp dụng thống nhất. Nhiều doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp vừa và nhỏ, chưa xây dựng được cơ chế kiểm soát nội bộ hiệu quả nên dễ xảy ra sai sót trong kê khai, hạch toán và nộp thuế. Ngoài ra, tình trạng thiếu hiểu biết pháp luật hoặc cố tình vi phạm nhằm giảm nghĩa vụ thuế cũng khiến doanh nghiệp đối mặt với nguy cơ bị truy thu, xử phạt và xếp hạng rủi ro cao.
II. Quy định của pháp luật liên quan đến rủi ro liên quan đến thuế
1. Rủi ro liên quan đến thuế được hiểu như thế nào?
Theo Điều 3 Thông tư 31/2021/TT-BTC, pháp luật giải thích rõ:
- Đánh giá rủi ro là việc phân loại, đối chiếu mức độ rủi ro với các tiêu chí, chỉ số, đồng thời xem xét kết quả xử lý rủi ro trước đó để sắp xếp thứ tự ưu tiên quản lý.
- Dấu hiệu rủi ro là yếu tố mang giá trị thông tin phản ánh sự tiềm ẩn của hành vi vi phạm pháp luật.
- Dấu hiệu vi phạm về thuế là yếu tố mang giá trị thông tin làm cơ sở nhận diện hành vi vi phạm pháp luật thuế.
Như vậy, rủi ro liên quan đến thuế được hiểu là những dấu hiệu cho thấy khả năng doanh nghiệp hoặc cá nhân có thể vi phạm pháp luật thuế, dựa trên thông tin, dữ liệu quản lý và hành vi thực tế. Đây là căn cứ để cơ quan thuế phân loại, giám sát và đưa ra biện pháp quản lý phù hợp.
2. Những rủi ro liên quan đến thuế nào doanh nghiệp có thể thường gặp nhất?
Trong hoạt động kinh doanh, thuế luôn là lĩnh vực nhạy cảm và tiềm ẩn nhiều rủi ro pháp lý. Doanh nghiệp nếu không quản lý tốt nghĩa vụ thuế có thể gặp phải những rủi ro phổ biến sau:
- Rủi ro kê khai sai, thiếu hoặc chậm: Xuất phát từ việc áp dụng sai quy định, nhầm lẫn số liệu hoặc nộp hồ sơ trễ hạn, dẫn đến bị xử phạt hành chính, tính tiền chậm nộp.
- Rủi ro hạch toán chi phí không hợp lệ: Ghi nhận chi phí không đủ chứng từ, chi vượt định mức hoặc không liên quan trực tiếp đến hoạt động kinh doanh, khiến chi phí đó không được khấu trừ khi tính thuế thu nhập doanh nghiệp (TNDN).
- Rủi ro về thuế thu nhập cá nhân (TNCN): Không khấu trừ, kê khai và nộp thay thuế thu nhập cá nhân đúng quy định cho người lao động, dẫn đến bị cơ quan thuế truy thu và xử phạt.
- Rủi ro từ giao dịch liên kết: Chưa tuân thủ quy định về kê khai giao dịch liên kết, xác định giá chuyển nhượng, khiến doanh nghiệp có thể bị ấn định thuế.
- Rủi ro do thay đổi chính sách pháp luật: Luật thuế và các thông tư hướng dẫn thường xuyên sửa đổi, nếu doanh nghiệp không cập nhật kịp thời sẽ dễ vi phạm.
Tóm lại, rủi ro thuế không chỉ ảnh hưởng đến chi phí tài chính mà còn tác động đến uy tín và mức độ tuân thủ pháp luật của doanh nghiệp. Do đó, việc nắm vững quy định và xây dựng cơ chế quản lý thuế chặt chẽ là hết sức cần thiết.
3. Các hành vi nào khiến doanh nghiệp bị xếp vào nhóm rủi ro cao về thuế?
Doanh nghiệp bị xếp vào nhóm rủi ro cao về thuế thường xuất phát từ những hành vi thể hiện sự thiếu minh bạch hoặc vi phạm quy định pháp luật thuế. Một số hành vi phổ biến gồm:
- Khai thuế không đầy đủ hoặc sai lệch: Báo cáo doanh thu, chi phí, lợi nhuận không chính xác, thường xuyên điều chỉnh số liệu.
- Chậm nộp hoặc không nộp thuế: Thường xuyên vi phạm thời hạn nộp tờ khai và nộp thuế, gây thất thu cho ngân sách.
- Sử dụng hóa đơn bất hợp pháp: Mua bán, sử dụng hóa đơn khống để tăng chi phí hoặc giảm doanh thu.
- Có lịch sử vi phạm về thuế: Bị xử phạt nhiều lần nhưng không khắc phục triệt để.
- Không tuân thủ quy định về kế toán: Không có sổ sách rõ ràng, báo cáo tài chính thiếu minh chứng hợp lệ.
Doanh nghiệp cần tuân thủ chặt chẽ quy định về kê khai, nộp thuế và hóa đơn chứng từ để tránh bị xếp nhóm rủi ro cao, đồng thời giảm thiểu nguy cơ bị thanh tra, kiểm tra thường xuyên.
4. Người nộp thuế được phân loại mức độ rủi ro theo những hạng nào?
Theo Điều 11, Thông tư 31/2021/TT-BTC, mức độ rủi ro tổng thể của doanh nghiệp được phân thành 5 hạng như sau:
- Hạng 1: rủi ro rất thấp
- Hạng 2: rủi ro thấp
- Hạng 3: rủi ro trung bình
- Hạng 4: rủi ro cao
- Hạng 5: rủi ro rất cao
Bên cạnh đó, trong các nghiệp vụ quản lý thuế cụ thể (như kiểm tra, hoàn thuế…), doanh nghiệp lại được phân vào một trong ba mức rủi ro: cao, trung bình hoặc thấp.
* Phân loại đối với cá nhân
Đối với người nộp thuế là cá nhân, mức độ rủi ro được phân theo ba mức rõ ràng:
- Rủi ro cao
- Rủi ro trung bình
- Rủi ro thấp
Lưu ý: Việc phân loại được xác định dựa trên kết quả đánh giá tuân thủ pháp luật thuế (Điều 10 Thông tư 31/2021/TT-BTC) và các tiêu chí quy định tại phụ lục tương ứng của thông tư)
III. Giải đáp các thắc mắc về rủi ro liên quan đến thuế
1. Mức độ rủi ro về thuế được xác định dựa trên số năm hoạt động hay hành vi vi phạm?
Mức độ rủi ro về thuế không được xác định dựa trên số năm hoạt động của doanh nghiệp, mà chủ yếu dựa trên hành vi vi phạm, mức độ tuân thủ pháp luật thuế và các tiêu chí đánh giá cụ thể.
Theo Thông tư 31/2021/TT-BTC, cơ quan thuế áp dụng phương pháp chấm điểm, phân loại theo điểm, học máy hoặc xếp hạng theo danh mục để đánh giá mức độ tuân thủ pháp luật thuế của người nộp thuế.
Mức độ rủi ro của doanh nghiệp được phân thành 5 hạng: rất thấp → rất cao (Hạng 1 đến Hạng 5). Khía cạnh đánh giá thường dựa trên tần suất vi phạm và hậu quả từ những vi phạm đó chứ không phải tuổi đời hay số năm thành lập
2. Việc giám sát trọng điểm đối với người nộp thuế rủi ro cao được thực hiện ra sao?
Theo Điều 22 Thông tư 31/2021/TT-BTC, việc giám sát trọng điểm đối với người nộp thuế rủi ro cao được quy định như sau:
Đối tượng giám sát trọng điểm: Là những người nộp thuế có dấu hiệu vi phạm pháp luật về thuế, bao gồm:
- Có giao dịch qua ngân hàng mang dấu hiệu đáng ngờ liên quan đến hành vi trốn thuế, gian lận thuế.
- Người nộp thuế hoặc người đại diện hợp pháp đã bị khởi tố về hành vi vi phạm thuế, hóa đơn, chứng từ.
- Có dấu hiệu rủi ro cao thuộc chuyên đề trọng điểm hoặc được phát hiện qua thu thập thông tin quản lý.
- Nằm trong danh sách mức rủi ro rất cao, rủi ro cao, hoặc không thực hiện/giải trình bổ sung thông tin theo yêu cầu của cơ quan thuế.
Biện pháp giám sát: Cơ quan thuế các cấp sẽ theo dõi, giám sát thường xuyên và áp dụng các biện pháp nghiệp vụ quản lý phù hợp với từng trường hợp cụ thể.
Quy định chi tiết: Tổng cục Thuế có trách nhiệm hướng dẫn cụ thể về cách thu thập, phân tích thông tin, xác định trọng điểm và biện pháp giám sát, đảm bảo đúng quy định pháp luật và phù hợp theo từng thời kỳ.
Như vậy, người nộp thuế rủi ro cao có thể bị đưa vào diện giám sát trọng điểm, đồng nghĩa với việc bị theo dõi chặt chẽ hơn trong hoạt động kê khai, nộp thuế và sử dụng hóa đơn.
3. Trường hợp doanh nghiệp bị đánh giá sai mức rủi ro thuế, có thể khiếu nại hoặc khởi kiện ra tòa không?
Căn cứ theo Điều 147 và Điều 148 Luật Quản lý thuế 2019, trường hợp doanh nghiệp bị đánh giá sai mức rủi ro thuế thì có quyền khiếu nại hoặc khởi kiện như sau:
- Khiếu nại: Người nộp thuế có quyền gửi khiếu nại đến cơ quan quản lý thuế hoặc cơ quan có thẩm quyền nếu cho rằng quyết định hành chính hoặc hành vi hành chính của cơ quan thuế là trái pháp luật, xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của mình.
- Khởi kiện: Nếu không đồng ý với quyết định giải quyết khiếu nại hoặc không được giải quyết, doanh nghiệp có thể khởi kiện tại Tòa án theo quy định của pháp luật về tố tụng hành chính.
Như vậy, doanh nghiệp hoàn toàn có thể khiếu nại trước và nếu không được bảo vệ quyền lợi thì khởi kiện ra tòa để yêu cầu xem xét lại việc phân loại mức rủi ro thuế.
4. Việc kê khai bổ sung sau khi phát hiện sai sót có làm giảm điểm rủi ro thuế không
Theo quy định tại Thông tư 31/2021/TT-BTC về áp dụng quản lý rủi ro trong quản lý thuế, việc kê khai bổ sung sau khi phát hiện sai sót là một trong những yếu tố được cơ quan thuế xem xét khi đánh giá mức độ tuân thủ.
Nếu người nộp thuế tự giác kê khai bổ sung, điều chỉnh kịp thời trước khi cơ quan thuế công bố quyết định thanh tra, kiểm tra, thì hành vi này được ghi nhận là tinh thần hợp tác, giảm mức độ rủi ro.
Ngược lại, nếu chỉ kê khai bổ sung sau khi đã có yêu cầu, thông báo hoặc quyết định kiểm tra từ cơ quan thuế, thì không làm giảm điểm rủi ro, thậm chí còn bị coi là dấu hiệu vi phạm. Việc kê khai bổ sung kịp thời, chủ động có thể giúp giảm điểm rủi ro thuế, góp phần xếp doanh nghiệp vào nhóm rủi ro thấp hơn.
5. Rủi ro thuế trong giao dịch liên kết có khác với rủi ro thuế trong giao dịch nội bộ không?
Có, rủi ro thuế trong giao dịch liên kết khác với rủi ro thuế trong giao dịch nội bộ, bởi đặc thù quản lý và mức độ giám sát của cơ quan thuế đối với từng loại giao dịch là khác nhau:
* Giao dịch liên kết
- Được điều chỉnh trực tiếp bởi Nghị định 132/2020/NĐ-CP về quản lý thuế đối với doanh nghiệp có giao dịch liên kết.
- Rủi ro chủ yếu xuất phát từ hành vi chuyển giá, điều chỉnh giá trị giao dịch không theo nguyên tắc thị trường độc lập để làm giảm nghĩa vụ thuế tại Việt Nam.
- Doanh nghiệp phải lập và lưu giữ hồ sơ xác định giá giao dịch liên kết, nếu không sẽ bị coi là có rủi ro cao.
- Cơ quan thuế thường áp dụng kiểm tra chuyên sâu đối với nhóm doanh nghiệp có giao dịch liên kết lớn hoặc bất thường.
* Giao dịch nội bộ
- Là các giao dịch phát sinh giữa các đơn vị phụ thuộc, chi nhánh trong cùng một doanh nghiệp (ví dụ: phân bổ chi phí, luân chuyển hàng hóa, phân chia lợi nhuận).
- Rủi ro chủ yếu liên quan đến ghi nhận doanh thu, chi phí, hạch toán sai nguyên tắc kế toán hoặc thuế, dẫn đến tăng/giảm nghĩa vụ thuế không đúng.
- Không chịu cơ chế kiểm soát chặt như giao dịch liên kết, nhưng vẫn bị xem xét khi có dấu hiệu gian lận, trốn thuế.
Rủi ro thuế trong giao dịch liên kết cao và phức tạp hơn vì liên quan đến chuyển giá xuyên biên giới và yêu cầu tuân thủ hồ sơ chứng minh. Trong khi đó, rủi ro thuế trong giao dịch nội bộ chủ yếu phát sinh từ sai sót kế toán và quản lý chi phí trong cùng doanh nghiệp.
IV. Dịch vụ tư vấn pháp lý liên quan đến rủi ro liên quan đến thuế
Dịch vụ tư vấn pháp lý về rủi ro thuế tại NPLaw giúp doanh nghiệp nhận diện, đánh giá và xử lý hiệu quả các vấn đề thuế phát sinh. Chúng tôi hỗ trợ phân tích chính sách thuế, soát xét hồ sơ khai thuế, tư vấn rủi ro trong giao dịch liên kết và nội bộ, cũng như đồng hành cùng doanh nghiệp trong quá trình thanh tra, kiểm tra thuế. Với đội ngũ luật sư và chuyên gia giàu kinh nghiệm, NPLaw cam kết mang đến giải pháp tối ưu, an toàn và bảo vệ quyền lợi tốt nhất cho doanh nghiệp.
