Những vấn đề pháp lý liên quan đến tiền tệ hiện nay

Trong bối cảnh nền kinh tế toàn cầu đang không ngừng biến động và chuyển mình theo xu hướng số hóa, tiền tệ — với vai trò là công cụ trung gian trong trao đổi và lưu thông giá trị — cũng đang trải qua nhiều thay đổi sâu sắc. Sự xuất hiện của các loại tiền kỹ thuật số, cùng với việc mở rộng phạm vi giao dịch xuyên biên giới, đã đặt ra hàng loạt thách thức pháp lý mới. Bài viết này NPLaw sẽ phân tích những vấn đề pháp lý nổi bật đáng chú ý liên quan đến tiền tệ trong giai đoạn hiện nay.

I. Thực trạng hiện nay của pháp lý liên quan đến tiền tệ

Hiện nay, hệ thống pháp lý liên quan đến tiền tệ tại Việt Nam và nhiều quốc gia trên thế giới đang đứng trước những thách thức lớn trong việc điều chỉnh các hoạt động tài chính hiện đại, đặc biệt là sự phát triển nhanh chóng của tiền kỹ thuật số, ví điện tử, giao dịch xuyên biên giới và các hình thức thanh toán phi tiền mặt. Trong khi các quy định pháp luật truyền thống chủ yếu điều chỉnh tiền pháp định và các giao dịch ngân hàng, thì các loại hình tài sản kỹ thuật số như Bitcoin, Ethereum và các stablecoin lại chưa có hành lang pháp lý rõ ràng.

Ở Việt Nam, Ngân hàng Nhà nước là cơ quan duy nhất được quyền phát hành tiền. Các hình thức tiền mã hóa hiện chưa được công nhận là phương tiện thanh toán hợp pháp. Bên cạnh đó, các hoạt động liên quan đến ngoại tệ, chuyển tiền quốc tế, hay giao dịch tài chính xuyên biên giới vẫn cần được giám sát chặt chẽ để phòng chống các hành vi rửa tiền, tài trợ khủng bố và trốn thuế.

II. Pháp lý liên quan đến tiền tệ là gì?

1. Tầm quan trọng của pháp lý liên quan đến tiền tệ

Pháp lý liên quan đến tiền tệ là hệ thống các quy định pháp luật điều chỉnh các quan hệ phát sinh trong lĩnh vực tài chính – tiền tệ, bao gồm: việc phát hành, lưu thông, sử dụng, chuyển đổi và quản lý các loại tiền trong nền kinh tế. Các quy định này được xây dựng nhằm đảm bảo sự ổn định của hệ thống tài chính, bảo vệ quyền lợi của cá nhân, tổ chức và duy trì trật tự an toàn tài chính – ngân hàng quốc gia.

Tầm quan trọng của pháp lý liên quan đến tiền tệ:

• Bảo đảm an ninh tài chính – tiền tệ quốc gia: Pháp luật đóng vai trò then chốt trong việc kiểm soát lạm phát, điều tiết lưu thông tiền tệ và bảo vệ hệ thống ngân hàng.
• Tạo niềm tin cho thị trường và người dân: Khi hành lang pháp lý rõ ràng, người dân và doanh nghiệp yên tâm tham gia các hoạt động tài chính, đầu tư.
• Ngăn chặn các hành vi vi phạm pháp luật: Chẳng hạn như rửa tiền, tài trợ khủng bố, thao túng thị trường tiền tệ, lừa đảo tài chính qua mạng.
• Thích ứng với sự phát triển công nghệ: Sự xuất hiện của fintech, tiền mã hóa, AI trong tài chính đòi hỏi pháp luật phải cập nhật và thích nghi liên tục.

2. Có những loại hình giao dịch tiền tệ nào được pháp luật công nhận và bảo vệ?

Căn cứ theo khoản 6 Điều 2 Thông tư 02/2021/TT-NHNN, có những loại hình giao dịch tiền tệ bao gồm: 

• Giao dịch mua, bán ngoại tệ giao ngay (giao dịch giao ngay): là giao dịch hai bên cam kết mua, bán một lượng đồng tiền này với một đồng tiền khác với tỷ giá xác định tại thời điểm giao dịch và ngày thanh toán tối đa là 02 (hai) ngày làm việc kể từ ngày giao dịch.
• Giao dịch mua, bán ngoại tệ kỳ hạn (giao dịch kỳ hạn): là giao dịch hai bên cam kết mua, bán một lượng đồng tiền này với một đồng tiền khác với tỷ giá xác định tại thời điểm giao dịch và ngày thanh toán tối thiểu là 03 (ba) ngày làm việc kể từ ngày giao dịch.
• Giao dịch hoán đổi ngoại tệ (giao dịch hoán đổi): là giao dịch giữa hai bên, bao gồm một giao dịch mua và một giao dịch bán cùng số lượng một đồng tiền này với một đồng tiền khác với tỷ giá của hai giao dịch xác định tại thời điểm giao dịch và ngày thanh toán của hai giao dịch là khác nhau. Giao dịch hoán đổi bao gồm hai giao dịch giao ngay hoặc hai giao dịch kỳ hạn hoặc một giao dịch giao ngay và một giao dịch kỳ hạn.
• Giao dịch quyền chọn mua, bán ngoại tệ (giao dịch quyền chọn): là giao dịch giữa hai bên, trong đó bên mua trả cho bên bán giá mua quyền chọn để có quyền nhưng không có nghĩa vụ mua hoặc bán một lượng ngoại tệ này với một ngoại tệ khác trong một khoảng thời gian do hai bên thỏa thuận theo tỷ giá thực hiện được xác định tại thời điểm giao dịch và thanh toán vào một ngày trong tương lai. Nếu bên mua lựa chọn thực hiện quyền, bên bán phải thực hiện nghĩa vụ theo cam kết.

III. Quy định pháp luật liên quan đến pháp lý liên quan đến tiền tệ

1. Các quy định pháp lý liên quan đến tiền tệ tại Việt Nam được quy định ở đâu?

Tại Việt Nam, các quy định pháp lý liên quan đến tiền tệ được điều chỉnh bởi nhiều văn bản pháp luật, chủ yếu bao gồm:

• Luật Ngân hàng Nhà nước Việt Nam năm 2010: Quy định rõ về vai trò, chức năng và thẩm quyền của Ngân hàng Nhà nước trong quản lý tiền tệ, phát hành tiền, ổn định giá trị tiền đồng.
• Luật Các tổ chức tín dụng năm 2024: Điều chỉnh hoạt động của các ngân hàng, tổ chức tài chính, dịch vụ thanh toán.
• Luật Phòng, chống rửa tiền năm 2022: Điều chỉnh các giao dịch có giá trị lớn, chuyển tiền xuyên biên giới, ngăn ngừa hoạt động rửa tiền qua hệ thống tài chính.
• Pháp lệnh ngoại hối năm 2005, sửa đổi bổ sung năm 2013: Điều chỉnh các hoạt động ngoại hối tại nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam
• Bộ luật Dân sự 2015: Quy định về thực hiện nghĩa vụ thanh toán trong các quan hệ dân sự, thương mại, hợp đồng.
• Nghị định, Thông tư của Ngân hàng Nhà nước: Cụ thể hóa các quy định pháp luật về sử dụng tiền mặt, ngoại tệ, thanh toán không dùng tiền mặt, quản lý ví điện tử, tiền mã hóa như Nghị định 52/2024/NĐ-CP quy định về thanh toán không dùng tiền mặt; Thông tư 15/2024/TT-NHNN quy định về cung ứng dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt do Thống đốc Ngân hàng Nhà nước Việt Nam ban hành;...

2. Có cần phải tuân thủ quy định nào khi thực hiện giao dịch tiền tệ quốc tế không?

Khi thực hiện các giao dịch tiền tệ quốc tế, các tổ chức và cá nhân tại Việt Nam phải tuân thủ các quy định chặt chẽ nhằm đảm bảo an ninh tiền tệ và tuân thủ luật pháp quốc tế. Một số quy định quan trọng bao gồm:

• Pháp luật ngoại hối (Pháp lệnh ngoại hối năm 2005, sửa đổi 2013): Quy định về việc mua, bán, chuyển đổi, chuyển tiền ra – vào Việt Nam bằng ngoại tệ.
• Thông tư 20/2022/TT-NHNN: hướng dẫn hoạt động chuyển tiền một chiều từ Việt Nam ra nước ngoài và thanh toán, chuyển tiền cho giao dịch vãng lai khác của người cư trú là tổ chức, cá nhân
• Thông tư 02/2021/TT-NHNN hướng dẫn giao dịch ngoại tệ trên thị trường ngoại tệ của các tổ chức tín dụng được phép hoạt động ngoại hối do Thống đốc Ngân hàng Nhà nước Việt Nam ban hành. 

3. Làm thế nào để xác định giá trị tiền tệ trong các hợp đồng thương mại theo pháp luật Việt Nam?

Theo quy định tại Bộ luật Dân sự 2015 và các văn bản hướng dẫn liên quan, việc xác định giá trị tiền tệ trong hợp đồng thương mại cần tuân theo các nguyên tắc sau:

• Tiền thanh toán là tiền Việt Nam Đồng (VNĐ): Theo quy định tại Điều 23 của Pháp lệnh ngoại hối, các hợp đồng tại Việt Nam bắt buộc phải sử dụng VNĐ làm đơn vị thanh toán, trừ một số trường hợp đặc biệt được phép sử dụng ngoại tệ (như trong thương mại quốc tế, xuất nhập khẩu).
• Nếu hợp đồng ghi bằng ngoại tệ, phải quy đổi ra VNĐ: Mức quy đổi thường căn cứ vào tỷ giá do Ngân hàng Nhà nước hoặc ngân hàng thương mại công bố tại thời điểm thanh toán.
• Giá trị phải rõ ràng, minh bạch: Bao gồm cả phương thức thanh toán, thời điểm thanh toán và đồng tiền thanh toán cụ thể.
• Trường hợp có biến động lớn về tỷ giá: Nếu trong hợp đồng có điều khoản điều chỉnh giá trị theo tỷ giá, các bên có thể tái thương lượng để bảo vệ quyền lợi; nếu không có, thì thực hiện theo đúng giá trị đã cam kết.

IV. Giải đáp các thắc mắc về pháp lý liên quan đến tiền tệ

1. Quy trình cấp giấy phép cho các giao dịch liên quan đến tiền tệ là gì?

Việc cấp giấy phép cho các giao dịch liên quan đến tiền tệ — đặc biệt là những giao dịch có yếu tố nước ngoài hoặc hoạt động chuyên ngành tài chính — do Ngân hàng Nhà nước Việt Nam hoặc các cơ quan có thẩm quyền thực hiện. Các trường hợp cần xin cấp phép thường bao gồm:

• Kinh doanh ngoại tệ, vàng miếng, dịch vụ kiều hối.
• Đầu tư ra nước ngoài bằng ngoại tệ.
• Chuyển tiền ra nước ngoài vượt mức quy định.
• Mở tài khoản thanh toán tại ngân hàng nước ngoài.

Quy trình cơ bản:

• Nộp hồ sơ xin cấp phép (bao gồm đề nghị cấp phép, phương án hoạt động, hồ sơ pháp lý…).
• Cơ quan nhà nước xem xét trong thời hạn từ 15 – 30 ngày tùy loại giấy phép.
• Cấp phép hoặc từ chối có lý do bằng văn bản.

Ngoài ra, một số hình thức giao dịch tiền tệ phổ thông trong nước như chuyển khoản, thanh toán qua ngân hàng, thanh toán ví điện tử… không cần cấp phép nhưng vẫn phải tuân thủ các điều kiện pháp lý liên quan.

2. Nếu một cá nhân hoặc doanh nghiệp vi phạm quy định pháp lý liên quan đến tiền tệ, họ sẽ bị xử lý như thế nào?

Tùy vào tính chất, mức độ và hậu quả của hành vi vi phạm, cá nhân hoặc doanh nghiệp có thể bị xử lý theo các hình thức sau:

• Xử phạt hành chính: Áp dụng theo Nghị định 88/2019/NĐ-CP và các nghị định sửa đổi. Ví dụ: Giao dịch, niêm yết giá bằng ngoại tệ trái phép: Phạt từ 10 – 100 triệu đồng; Mua bán tiền mã hóa như Bitcoin làm phương tiện thanh toán: Có thể bị phạt đến 150 triệu đồng. Tịch thu tang vật, phương tiện vi phạm: Nếu sử dụng tiền giả, ngoại tệ không rõ nguồn gốc…
• Truy cứu trách nhiệm hình sự: Theo Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi 2017), các hành vi như rửa tiền, làm giả tiền, tài trợ khủng bố, thao túng thị trường có thể bị truy cứu hình sự với mức phạt tù từ vài năm đến chung thân tùy tội danh.

3. Người lao động có quyền nhận lương bằng ngoại tệ không, và pháp lý liên quan đến điều này là gì?

Theo quy định của Pháp lệnh ngoại hối (Điều 22 và 23): Mọi giao dịch, thanh toán, niêm yết, quảng cáo giá… trên lãnh thổ Việt Nam đều phải sử dụng tiền đồng (VNĐ). Do đó: 

• Người lao động tại Việt Nam phải được trả lương bằng VNĐ, kể cả làm việc cho công ty 100% vốn nước ngoài.
• Chỉ có một số trường hợp đặc biệt được trả lương bằng ngoại tệ, như: Lao động nước ngoài làm việc tại doanh nghiệp FDI, theo hợp đồng lao động ghi rõ; Thanh toán tiền lương cho lao động làm việc ở nước ngoài.

Tuy nhiên, việc này cũng cần thông qua ngân hàng và tuân thủ đúng quy trình ngoại hối theo quy định của Ngân hàng Nhà nước.

4. Nếu có tranh chấp phát sinh từ giao dịch tiền tệ, quy trình giải quyết sẽ ra sao?

Khi phát sinh tranh chấp liên quan đến giao dịch tiền tệ (ví dụ: hợp đồng vay, thanh toán chậm, tranh chấp tỷ giá…), các bên có thể giải quyết theo các bước sau:

• Thương lượng, hòa giải: Đây là bước khuyến khích đầu tiên.
• Giải quyết tại trọng tài thương mại: Nếu hợp đồng có điều khoản trọng tài (ví dụ: Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam – VIAC).
• Khởi kiện tại Tòa án: Nếu không có trọng tài hoặc hòa giải không thành. Căn cứ pháp lý là Bộ luật Tố tụng dân sự và Bộ luật Dân sự 2015.
• Cơ quan quản lý vào cuộc (nếu có yếu tố vi phạm pháp luật): Trường hợp vi phạm về ngoại hối, rửa tiền, sử dụng tiền bất hợp pháp có thể bị thanh tra bởi Ngân hàng Nhà nước, Công an kinh tế, hoặc Bộ Công Thương…

5. Những hình thức tiền tệ nào bị cấm sử dụng trong các giao dịch tại Việt Nam?

Pháp luật Việt Nam nghiêm cấm các hình thức tiền tệ sau trong giao dịch thanh toán:

• Tiền mã hóa (cryptocurrency) như Bitcoin, Ethereum…: Không được công nhận là phương tiện thanh toán (Theo Khoản 10 Điều 3 Nghị định 52/2024/NĐ-CP).
• Tiền giả, tiền không rõ nguồn gốc: Dù là VNĐ hay ngoại tệ, nếu là tiền giả sẽ bị xử lý hình sự.
• Ngoại tệ sử dụng trái phép trong giao dịch nội địa: Không được sử dụng USD, EUR… trong hợp đồng hoặc thanh toán hàng hóa, dịch vụ trong nước nếu không được phép.
• Các loại tiền tệ do tổ chức, cá nhân phát hành trái phép: Bao gồm điểm thưởng ảo, token nội bộ không được kiểm soát, không đăng ký với cơ quan nhà nước có thẩm quyền.

V. Vấn đề liên quan đến pháp lý liên quan đến tiền tệ có nên liên hệ luật sư không? Liên hệ như thế nào?

Khi gặp vấn đề pháp lý liên quan đến tiền tệ (như tranh chấp hợp đồng, giao dịch quốc tế, xử lý vi phạm, hay đầu tư bằng ngoại tệ), nên liên hệ luật sư để được tư vấn đúng luật, tránh rủi ro và bảo vệ quyền lợi hợp pháp.

Quý Khách hàng còn nhu cầu tư vấn về pháp lý liên quan đến tiền tệ, vui lòng liên hệ cho NPLaw để được đội ngũ chúng tôi trực tiếp tư vấn và hướng dẫn giải quyết.