Quản trị rủi ro pháp lý khi thay đổi công nghệ giữa chừng

Trong môi trường kinh doanh đầy biến động như hiện nay, tốc độ phát triển của khoa học và công nghệ luôn vượt qua vòng đời dự án, khiến việc thay đổi công nghệ giữa chừng trở thành một nhu cầu tất yếu để tối ưu hóa hiệu quả kinh tế và nâng cao khả năng cạnh tranh.

I. Sự ảnh hưởng của thay đổi công nghệ giữa chừng trong giai đoạn hiện nay

Trong giai đoạn hiện nay, tốc độ thay đổi công nghệ giữa chừng thường diễn ra nhanh hơn cả vòng đời dự án. Khi công nghệ mới ra đời và trở nên tối ưu hơn (như chuyển đổi nền tảng công nghệ, thay thế thiết bị hoặc điều chỉnh giải pháp kỹ thuật), việc áp dụng chúng giữa chừng có thể mang lại lợi ích rõ rệt về mặt tối ưu hóa chi phí–hiệu năng.

Tuy nhiên, mặt trái của sự linh hoạt này là một loạt hệ quả pháp lý và quản lý phức tạp. Việc này thường kéo theo các thủ tục như: xin điều chỉnh chủ trương đầu tư, cập nhật đánh giá tác động môi trường, sửa đổi hợp đồng thầu, dẫn đến nguy cơ gián đoạn tiến độ và phát sinh tranh chấp về chi phí.

Tóm lại, thay đổi công nghệ giữa chừng là con dao hai lưỡi, đòi hỏi sự cân nhắc kỹ lưỡng về lợi ích kỹ thuật và sự phức tạp về mặt quản lý, pháp lý đi kèm.

II. Thay đổi công nghệ giữa chừng là gì?

Để có cái nhìn toàn diện về chủ đề này, chúng ta cần bắt đầu bằng việc xác định rõ ràng thay đổi công nghệ giữa chừng được hiểu như thế nào và đâu là phạm vi của hành vi này trong hoạt động đầu tư và kinh doanh.

1. Khái niệm về thay đổi công nghệ giữa chừng

Theo khoản 15 Điều 2 Luật chuyển giao công nghệ 2017, có thể hiểu thay đổi công nghệ giữa chừng là việc thay thế giải pháp kỹ thuật hoặc công nghệ chủ đạo của dự án trong khi dự án đang được triển khai. Hành vi này dẫn đến sự thay đổi đáng kể về phạm vi công việc, tiêu chuẩn đầu ra, phương án vận hành hoặc các thông số môi trường đã được phê duyệt trong hồ sơ ban đầu.

Trong trường hợp một dự án thực hiện việc thay đổi công nghệ giữa chừng, các điều luật hiện hành sẽ được áp dụng để điều chỉnh hồ sơ pháp lý, nhằm đảm bảo sự phù hợp của dự án với công nghệ mới.

2. Các nguyên nhân dẫn đến thay đổi công nghệ giữa chừng

Việc thay đổi công nghệ giữa chừng của một dự án thường được thúc đẩy bởi sự kết hợp của các yếu tố kinh tế, pháp lý và thương mại.

Một trong những nguyên nhân hàng đầu là sự xuất hiện của công nghệ mới mang lại lợi ích rõ rệt về mặt kinh tế, chẳng hạn như giúp giảm chi phí vòng đời hoặc tiết kiệm năng lượng. Đồng thời, áp lực từ chính sách và pháp luật, đặc biệt là nhu cầu đáp ứng các chuẩn môi trường cao hơn hoặc thực hiện chủ trương khuyến khích công nghệ thân thiện môi trường theo khoản 7 Điều 5 Luật Bảo vệ Môi trường 2020, cũng là động lực lớn để thay đổi.

Tóm lại, việc thay đổi công nghệ giữa chừng là sự tổng hòa của động lực kinh tế từ công nghệ mới, yêu cầu pháp lý về môi trường và tiêu chuẩn, cùng với các biến động của thị trường hoặc việc áp dụng nguyên tắc thay đổi cơ bản của hoàn cảnh theo quy định pháp luật.

III. Quy định pháp luật liên quan đến thay đổi công nghệ giữa chừng

Để nhận diện và tránh các rủi ro bị phạt hành chính hoặc vô hiệu hóa hợp đồng khi thay đổi công nghệ giữa chừng, doanh nghiệp cần tuân thủ các quy định của pháp luật hiện hành.

1. Trường hợp áp dụng thay đổi công nghệ giữa chừng

Căn cứ khoản 15 Điều 2 Luật chuyển giao công nghệ 2017 việc thay đổi công nghệ giữa chừng được áp dụng khi dự án cần điều chỉnh các yếu tố kỹ thuật chủ đạo đang được triển khai, cụ thể là:

• Thay đổi quy trình, công nghệ: Điều chỉnh hoặc thay thế hoàn toàn quy trình làm việc, sản xuất hiện tại bằng một quy trình mới hiệu quả hơn hoặc một công nghệ tiên tiến hơn (ví dụ: chuyển từ công nghệ xử lý hóa lý sang công nghệ bể sinh học màng vi lọc (Membrane bio reactor, gọi tắt là  MBR) trong nhà máy nước thải).
• Thay đổi máy móc, thiết bị sản xuất, kinh doanh: Thay thế các thiết bị cũ, lạc hậu, hoặc kém hiệu suất bằng các loại máy móc, thiết bị hiện đại, tiết kiệm năng lượng hoặc đáp ứng yêu cầu kỹ thuật cao hơn.

Các thay đổi này phải gắn liền với ngành, nghề sản xuất, kinh doanh của chủ đầu tư hoặc người sử dụng lao động, và xảy ra tại thời điểm dự án đang được triển khai (chưa hoàn thành), khiến hồ sơ ban đầu (thiết kế, ĐTM, hợp đồng) cần phải điều chỉnh.

2. Trường hợp không được áp dụng thay đổi công nghệ giữa chừng

Trong bối cảnh hợp đồng và dự án đang triển khai, có những trường hợp không được phép hoặc không nên thực hiện việc thay đổi công nghệ giữa chừng nếu không muốn vấp phải các rủi ro pháp lý nghiêm trọng.

Thứ nhất, việc tự ý thay đổi mà không có chấp thuận bằng văn bản hoặc không đúng hình thức có thể khiến thỏa thuận sửa đổi bị vô hiệu hoặc bị coi là vi phạm hợp đồng, theo Điều 421 Bộ luật Dân sự 2015 quy định về hình thức sửa đổi hợp đồng.

Thứ hai, nếu việc đổi công nghệ dẫn đến chất lượng, tính năng hoặc tiêu chuẩn kỹ thuật khác biệt so với thỏa thuận ban đầu (hoặc khác với mục đích sử dụng đã được biết), bên mua/bên đặt hàng có quyền từ chối nhận hàng và áp dụng chế tài vì vi phạm nguyên tắc phù hợp hợp đồng theo Điều 39 và Điều 40 Luật Thương mại 2005.

Thứ ba, nếu hoàn cảnh thay đổi cơ bản làm mất cân bằng nghiêm trọng nghĩa vụ hợp đồng, bên bị ảnh hưởng chỉ có quyền yêu cầu đàm phán lại, không được tự ý đổi công nghệ để "cứu" hợp đồng. Theo Điều 420 Bộ luật Dân sự 2015, nếu đàm phán không thành, các bên phải yêu cầu Tòa án sửa đổi hoặc chấm dứt hợp đồng, chứ không được phép tự ý thực hiện.

Thứ tư, đối với dự án đầu tư xây dựng, mọi thay đổi thiết kế ảnh hưởng đến an toàn chịu lực hoặc giải pháp kết cấu (như vật liệu chịu lực, tải trọng, biện pháp thi công) bắt buộc phải được các cơ quan chức năng thẩm định và phê duyệt trước. Tự ý áp dụng công nghệ mới làm thay đổi kết cấu là trái với Luật Xây dựng 2014 (sửa đổi 2020) và các văn bản hướng dẫn.

Thứ năm, trong lĩnh vực lựa chọn nhà thầu và mua sắm công, không được phép thay đổi yêu cầu kỹ thuật hay tiêu chuẩn đánh giá sau khi đã phát hành Hồ sơ mời thầu (HSMT) hoặc ký hợp đồng nếu sự thay đổi đó làm thay đổi cơ bản phạm vi công việc. Các thay đổi kỹ thuật trọng yếu phải tuân thủ trình tự quy định tại Luật Đấu thầu 2023 (sửa đổi, bổ sung 2024, 2025) và các văn bản hướng dẫn.

Thứ sáu, không được áp dụng thay đổi công nghệ nếu điều đó dẫn đến vi phạm các quy định chuyên ngành mà chưa được chấp thuận (như PCCC, môi trường, an toàn thực phẩm,...). 

Cuối cùng, việc đổi công nghệ giữa chừng còn có thể phát sinh các rủi ro pháp lý khác như: xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ (SHTT) do sử dụng công nghệ không được cấp phép; làm đội giá hoặc thay đổi giá/tiến độ vượt quá biên độ cho phép mà không có cơ chế điều chỉnh giá hợp đồng; hoặc ảnh hưởng đến quyền lợi bên thứ ba (nhà cung ứng, bảo hiểm) chưa được xử lý thông qua các phụ lục hoặc thỏa thuận ba bên.

Mặc dù thay đổi công nghệ giữa chừng mang lại tiềm năng tối ưu hóa chi phí–hiệu năng và nâng cao khả năng cạnh tranh, việc áp dụng nó phải được xem xét một cách thận trọng, không thể thực hiện một cách tùy tiện. 

3. Các biện pháp xử lý vi phạm liên quan thay đổi công nghệ giữa chừng

Khi một bên trong hợp đồng tự ý thực hiện việc thay đổi công nghệ giữa chừng mà không có sự đồng thuận chính thức, bên còn lại có quyền áp dụng các chế tài hợp đồng theo Luật Thương mại 2005 (LTM 2005) để bảo vệ quyền lợi của mình.

Trước hết, theo Điều 297 LTM 2005 bên bị vi phạm có thể yêu cầu Buộc thực hiện đúng hợp đồng, theo Điều 298 LTM 2005 bên bị vi phạm có thể gia hạn hợp lý cho việc khắc phục.

Thứ hai, nếu hợp đồng có điều khoản phạt, bên vi phạm sẽ chịu Phạt vi phạm. Mức phạt này do các bên thỏa thuận nhưng tổng mức phạt không được vượt quá 8% giá trị phần nghĩa vụ bị vi phạm, căn cứ theo Điều 300 và Điều 301 LTM 2005.

Thứ ba, bên bị vi phạm có quyền yêu cầu Bồi thường thiệt hại. Khoản bồi thường này bao gồm tổn thất thực tế, trực tiếp và khoản lợi trực tiếp đáng lẽ được hưởng do hành vi vi phạm gây ra. Bên yêu cầu bồi thường có nghĩa vụ giảm thiểu tổn thất theo Điều 302, Điều 303 và Điều 304 LTM 2005.

Cuối cùng, nếu việc tự ý thay đổi công nghệ cấu thành vi phạm cơ bản (tức là làm đối tượng hợp đồng không còn đạt được mục đích giao kết), bên bị vi phạm có thể áp dụng chế tài Tạm ngừng, Đình chỉ hoặc Hủy bỏ hợp đồng theo Điều 309 đến Điều 313 LTM 2005.

Nếu việc thay đổi công nghệ giữa chừng dẫn đến việc thi công/vận hành trái với hồ sơ kỹ thuật được cơ quan nhà nước phê duyệt, bên vi phạm sẽ bị xử phạt hành chính.

Do đó, việc tuân thủ quy trình sửa đổi pháp lý là điều kiện bắt buộc để quản lý rủi ro khi có nhu cầu thay đổi công nghệ giữa chừng.

IV. Giải đáp các thắc mắc liên quan thay đổi công nghệ giữa chừng

Trong môi trường kinh doanh thay đổi liên tục, việc đổi công nghệ giữa chừng là khó tránh. Hãy cùng NPLaw tìm hiểu những thắc mắc về quyền lợi nào của bên nhận bị ảnh hưởng và nghĩa vụ pháp lý nào của bên cung cấp khi quyết định thay đổi công nghệ được đưa ra giữa chặng đường dự án.

1. Quyền lợi nào của bên nhận có thể bị ảnh hưởng khi có thay đổi công nghệ giữa chừng?

Khi có sự thay đổi công nghệ giữa chừng, bên nhận hàng hóa hoặc dịch vụ (bên mua/chủ đầu tư) phải đối mặt với nhiều rủi ro ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi của mình, bao gồm:

• Chi phí dự án bị tăng lên đáng kể do phát sinh các hạng mục hoặc phạm vi công việc mới không có trong thỏa thuận ban đầu.
• Tiến độ dự án bị kéo dài, dẫn đến phát sinh các khoản chi phí chung (chi phí quản lý, lãi vay ngân hàng) trong thời gian chờ đợi điều chỉnh kỹ thuật và thủ tục pháp lý.
• Công nghệ mới có thể dẫn đến rủi ro không đạt được các tiêu chuẩn chất lượng, tính năng, hoặc phải thay đổi các chuẩn nghiệm thu đã cam kết ban đầu.
• Chế độ bảo hành, bảo trì và hỗ trợ kỹ thuật cho công nghệ mới có thể khác biệt so với công nghệ cũ, gây phức tạp và phát sinh chi phí trong giai đoạn vận hành sau này.
• Có thể phát sinh tranh chấp liên quan đến lãi chậm thanh toán đối với các hạng mục đã hoàn thành hoặc các chi phí phát sinh không hợp lý.

Do đó, bên nhận cần áp dụng các biện pháp pháp lý và kỹ thuật ngay lập tức để kiểm soát và điều chỉnh các thay đổi này, bảo vệ mục tiêu đầu tư ban đầu của mình.

2. Trong hợp đồng quốc tế, bạn cần lưu ý gì về thay đổi công nghệ giữa chừng?

Khi có sự thay đổi công nghệ giữa chừng trong hợp đồng quốc tế, cần lưu ý ba điểm chính:

• Hiệu lực Sửa đổi (Điều 29 Công ước Viên 1980 về mua bán hàng hóa quốc tế
• CISG): Phải tuân thủ nghiêm ngặt điều khoản yêu cầu sửa đổi bằng văn bản (No Oral Modification). Thỏa thuận miệng hoặc email không chính thức có thể bị vô hiệu, trừ khi hành vi của một bên đã tạo ra sự ràng buộc (estoppel).
• Sự kiện cản trở/khó khăn (Điều 79 CISG): Bên không thực hiện nghĩa vụ (do công nghệ cũ bị lỗi thời) có thể viện dẫn trở ngại ngoài tầm kiểm soát để xin miễn trách nhiệm bồi thường. Các bên nên định nghĩa rõ ràng hardship hoặc force majeure trong hợp đồng để quản lý rủi ro này.
• Chuẩn điều chỉnh phạm vi: Nên áp dụng các quy trình quản lý thay đổi (Variation/Change Control) rõ ràng, tham khảo các chuẩn quốc tế như FIDIC hoặc UNIDROIT Principles, để có thủ tục thông báo, phê duyệt và định giá sự thay đổi công nghệ một cách minh bạch.

Sự thay đổi công nghệ giữa chừng trong hợp đồng quốc tế đòi hỏi sự quản lý rủi ro pháp lý chặt chẽ. Việc điều chỉnh không chỉ cần tuân thủ hình thức văn bản mà còn phải đánh giá khả năng miễn trách nhiệm, đồng thời bắt buộc áp dụng các quy trình quản lý thay đổi rõ ràng theo các chuẩn quốc tế để tránh tranh chấp và vô hiệu hóa thỏa thuận.

3. Hợp đồng cung ứng cần điều khoản gì để hạn chế rủi ro liên quan đến thay đổi công nghệ giữa chừng?

Để quản lý và hạn chế rủi ro pháp lý phát sinh từ việc thay đổi công nghệ giữa chừng, các hợp đồng cung ứng cần được xây dựng với các cấu phần điều khoản chuyên biệt sau:

• Định nghĩa và phạm vi thay đổi công nghệ: Mô tả rõ ràng các tiêu chí để nhận diện thay đổi công nghệ.
• Quy trình kiểm soát thay đổi: Quy định chi tiết các bước bắt buộc, bao gồm: bước đề xuất thay đổi, thẩm định kỹ thuật, phê duyệt, thương thảo tài chính, và ký kết Phụ lục hợp đồng (hoặc Lệnh thay đổi). 
• Ngưỡng phê duyệt và cơ chế định giá: Cần xác định ngưỡng (về chi phí, tiến độ) cho việc phê duyệt thay đổi, cùng với cơ chế định giá linh hoạt (đơn giá cố định hoặc điều chỉnh). 
• Điều khoản không sửa đổi bằng lời nói và hình thức: Bắt buộc phải có điều khoản quy định mọi sửa đổi đều phải bằng văn bản.
• Khó khăn và bất khả kháng: Hợp đồng phải định nghĩa rõ ràng các tiêu chí của khó khăn và bất khả kháng, nghĩa vụ của các bên trong việc hạn chế tổn thất, quy trình thương lượng lại, và quyền chấm dứt hợp đồng có kiểm soát. Có thể tham chiếu nguyên tắc về hoàn cảnh thay đổi cơ bản theo Điều 420 Bộ luật Dân sự 2015.
• Tuân thủ môi trường và đầu tư: Điều khoản này phải quy định rõ ràng nghĩa vụ làm thủ tục điều chỉnh chủ trương đầu tư hoặc thiết kế khi đổi công nghệ. Đồng thời, phải phân chia rõ trách nhiệm, chi phí và rủi ro pháp lý liên quan đến việc không tuân thủ các quy định hiện hành.

Việc áp dụng các điều khoản về khó khăn/bất khả kháng và tuân thủ hình thức văn bản là bắt buộc để đảm bảo sự linh hoạt kỹ thuật không dẫn đến bất ổn pháp lý và tài chính

4. Quy trình giải quyết tranh chấp liên quan đến thay đổi công nghệ giữa chừng như thế nào?

Khi tranh chấp phát sinh do việc thay đổi công nghệ giữa chừng, quy trình giải quyết thường được thực hiện qua ba bước cơ bản, tuân thủ các quy định pháp luật liên quan:

Bước 1 – Lưu vết và thông báo: Bước đầu tiên là thu thập và lưu giữ bằng chứng một cách hệ thống. Cần lập biên bản sự kiện kỹ thuật, ghi nhận chi tiết trong nhật ký hiện trường, đồng thời tiến hành đánh giá tác động của thay đổi lên chi phí và tiến độ. 

Sau đó, bên bị ảnh hưởng phải thông báo chính thức bằng văn bản cho bên kia theo đúng quy định trong điều khoản kiểm soát thay đổi của hợp đồng. Trong hợp đồng quốc tế chịu sự điều chỉnh của CISG có điều khoản yêu cầu bằng văn bản, việc tuân thủ hình thức thông báo là bắt buộc để đảm bảo tính hợp lệ.

Bước 2 – Thương lượng/hòa giải: Các bên có nghĩa vụ tiến hành thương lượng và hòa giải để tìm kiếm giải pháp chung. Trong trường hợp công nghệ thay đổi do hoàn cảnh khách quan lớn, có thể viện dẫn Điều 420 Bộ luật Dân sự 2015 để yêu cầu đàm phán lại hợp đồng khi hoàn cảnh đã thay đổi cơ bản, nhằm đạt được sự cân bằng lợi ích mới.

Bước 3 – Trọng tài/Tòa án: Nếu thương lượng không thành công, tranh chấp sẽ được đưa ra Trọng tài (nếu có thỏa thuận) hoặc Tòa án có thẩm quyền. 

Quy trình giải quyết tranh chấp liên quan đến thay đổi công nghệ giữa chừng là một quá trình tuần tự. Việc tuân thủ từng bước là then chốt để có cơ sở pháp lý vững chắc khi cần đưa vụ việc ra Trọng tài hoặc Tòa án để yêu cầu chế tài.

5. Có thể yêu cầu bên cung cấp hoàn trả chi phí nếu thay đổi công nghệ giữa chừng không mang lại lợi ích hoặc gây thiệt hại như thế nào?

Khi việc thay đổi công nghệ giữa chừng không đạt thông số, hiệu suất hoặc chất lượng đầu ra như bên cung cấp đã cam kết, bên mua/nhận công nghệ có quyền yêu cầu khắc phục, hoàn trả chi phí và bồi thường thiệt hại. 

Về phạm vi tiền có thể đòi, khoản 2 Điều 302 LTM 2005 quy định việc xác định giá trị bồi thường thiệt hại bao gồm: tổn thất thực tế, trực tiếp mà bạn phải gánh chịu do vi phạm và khoản lợi trực tiếp bị mất mà lẽ ra bạn được hưởng nếu không có vi phạm.

Theo quy định tại Bộ luật Dân sự 2015, mọi vi phạm nghĩa vụ đều làm phát sinh trách nhiệm dân sự (Điều 351 Bộ luật Dân sự 2015) và khi có thiệt hại do vi phạm, bên vi phạm phải bồi thường toàn bộ thiệt hại, trừ khi có thỏa thuận khác hoặc luật có quy định khác (Điều 360 Bộ luật Dân sự 2015). 

Ngoài khoản tổn thất trực tiếp, bạn còn có thể yêu cầu bồi thường lợi ích lẽ ra được hưởng do hợp đồng và chi phí phát sinh do không hoàn thành nghĩa vụ hợp đồng theo Điều 419 Bộ luật Dân sự 2015. 

Nếu việc thay đổi công nghệ giữa chừng làm mục đích hợp đồng không đạt hoặc vi phạm nghiêm trọng, bạn có thể đơn phương chấm dứt/hủy bỏ theo luật, đồng thời đòi hoàn trả những khoản đã thanh toán tương ứng và yêu cầu bồi thường (Điều 428 Bộ luật Dân sự 2015). 

Từ các căn cứ trên, khoản tiền bạn có thể yêu cầu thường bao gồm: 

• Hoàn trả phần giá/chi phí đã thanh toán cho hạng mục đổi công nghệ không đạt cam kết hoặc chưa có hiệu lực pháp lý (nếu thuộc diện phải đăng ký mà chưa đăng ký hợp lệ); 
• Chi phí hợp lý phát sinh để khắc phục và đưa hệ thống về trạng thái chấp nhận được (kiểm định, thay thế, cấu hình lại, đào tạo lại, chi phí dừng máy…);
• Thiệt hại do gián đoạn/vận hành không hiệu quả và lợi nhuận trực tiếp bị mất;
• Phạt vi phạm (nếu có thỏa thuận) cộng với bồi thường thiệt hại theo quy định.

Như vậy, khi việc thay đổi công nghệ không đạt các thông số cam kết, bên mua/nhận công nghệ hoàn toàn có quyền yêu cầu khắc phục, hoàn trả chi phí và bồi thường thiệt hại.

V. Bạn đang tìm một công ty luật uy tín để tư vấn về thay đổi công nghệ giữa chừng?

Việc thay đổi công nghệ giữa chừng là một vấn đề pháp lý phức tạp, liên quan đến nhiều lĩnh vực như đầu tư, xây dựng, môi trường, hợp đồng và thương mại quốc tế. Để quản lý rủi ro và đảm bảo tính hợp pháp của các quyết định điều chỉnh công nghệ, việc tìm kiếm một công ty luật uy tín có kinh nghiệm là vô cùng cần thiết.

Một công ty luật chuyên nghiệp sẽ hỗ trợ doanh nghiệp:

• Đánh giá rủi ro pháp lý
• Soạn thảo và điều chỉnh hợp đồng: 
• Thủ tục hành chính:
• Giải quyết tranh chấp

Nếu bạn đang gặp các vấn đề pháp lý về thay đổi công nghệ giữa chừng hay liên hệ với NPLaw để được tư vấn toàn diện.