Luật Novel Food trong xuất khẩu nông sản đang trở thành yếu tố pháp lý quan trọng mà doanh nghiệp cần đặc biệt lưu ý khi đưa các sản phẩm mới hoặc ít phổ biến vào thị trường quốc tế, đặc biệt là EU.
Luật Novel Food trong xuất khẩu nông sản đang trở thành yếu tố pháp lý quan trọng mà doanh nghiệp cần đặc biệt lưu ý khi đưa các sản phẩm mới hoặc ít phổ biến vào thị trường quốc tế, đặc biệt là EU.
I. Thực trạng liên quan đến luật Novel Food trong xuất khẩu nông sản
Trong bối cảnh thị trường EU ngày càng chú trọng đến an toàn thực phẩm và yếu tố khoa học trong tiêu dùng, các quy định về “Novel Food” đã trở thành một rào cản kỹ thuật đáng kể đối với nông sản xuất khẩu từ các quốc gia đang phát triển, trong đó có Việt Nam.
Trên thực tế, nhiều doanh nghiệp Việt Nam vẫn chưa nhận diện đúng sản phẩm của mình có thuộc nhóm Novel Food hay không. Các mặt hàng như hạt, lá, chiết xuất thảo dược, thực phẩm chức năng có nguồn gốc tự nhiên hoặc sản phẩm mới chế biến từ nguyên liệu truyền thống nhưng theo phương pháp mới đều có khả năng bị xếp vào nhóm này. Việc thiếu hiểu biết dẫn đến tình trạng doanh nghiệp xuất khẩu mà chưa thực hiện thủ tục xin cấp phép theo quy định của EU, khiến hàng hóa bị ách lại tại cửa khẩu hoặc bị từ chối nhập khẩu.
Bên cạnh đó, quy trình xin cấp phép Novel Food tại EU tương đối phức tạp, yêu cầu hồ sơ khoa học chứng minh tính an toàn của sản phẩm, bao gồm dữ liệu về thành phần, độc tính, giá trị dinh dưỡng và quy trình sản xuất. Điều này đòi hỏi chi phí lớn và thời gian kéo dài, gây khó khăn đặc biệt cho doanh nghiệp nhỏ và vừa.
Ngoài ra, thực tiễn cũng cho thấy một số sản phẩm nông sản Việt Nam dù đã được tiêu dùng lâu đời trong nước nhưng vẫn bị coi là “mới” tại EU do không có lịch sử sử dụng đáng kể trước năm 1997 – mốc thời gian quan trọng theo quy định của EU. Đây là điểm khác biệt mang tính pháp lý khiến nhiều doanh nghiệp lúng túng trong việc xác định chiến lược xuất khẩu phù hợp.
Tuy nhiên, ở góc độ tích cực, việc tuân thủ đúng quy định Novel Food lại mở ra cơ hội lớn: sản phẩm sau khi được cấp phép có thể tiếp cận toàn bộ thị trường EU, nâng cao giá trị thương mại và tạo lợi thế cạnh tranh bền vững.
Từ thực trạng trên có thể thấy, luật Novel Food không chỉ là rào cản mà còn là “bộ lọc” chất lượng, buộc doanh nghiệp phải nâng cao tiêu chuẩn sản phẩm nếu muốn thâm nhập sâu vào thị trường châu Âu.
II. Khái niệm về luật Novel Food trong xuất khẩu nông sản
Để hiểu rõ và áp dụng đúng quy định, cần làm rõ bản chất pháp lý của Novel Food – một khái niệm đặc thù trong hệ thống pháp luật thực phẩm của EU, có ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động xuất khẩu nông sản.
1. Luật Novel Food trong xuất khẩu nông sản là gì?
Luật Novel Food trong xuất khẩu nông sản được quy định chủ yếu tại Quy định (EU) 2015/2283 về thực phẩm mới (Novel Food). Theo đó, “Novel Food” là những loại thực phẩm hoặc thành phần thực phẩm chưa được tiêu thụ đáng kể tại EU trước ngày 15/5/1997.
Nhóm này có thể bao gồm:
- Thực phẩm có nguồn gốc mới (ví dụ: từ vi sinh vật, tảo, côn trùng);
- Thực phẩm được sản xuất bằng công nghệ mới;
- Các chiết xuất, hợp chất hoặc thành phần mới từ nguồn nguyên liệu truyền thống;
- Thực phẩm truyền thống từ nước thứ ba nhưng chưa có lịch sử tiêu dùng tại EU.
Đối với các sản phẩm này, doanh nghiệp bắt buộc phải xin cấp phép trước khi đưa vào thị trường EU, thông qua quy trình đánh giá an toàn khoa học.
2. Vì sao EU ban hành luật Novel Food đối với thực phẩm và nông sản nhập khẩu?
Việc ban hành luật Novel Food xuất phát từ nhiều mục tiêu quản lý quan trọng của EU:
- Bảo vệ sức khỏe người tiêu dùng: đảm bảo mọi thực phẩm mới đều được kiểm chứng an toàn trước khi lưu hành;
- Kiểm soát rủi ro từ công nghệ và nguyên liệu mới: đặc biệt trong bối cảnh phát triển nhanh của công nghệ thực phẩm;
- Tăng cường minh bạch và niềm tin thị trường: người tiêu dùng EU có xu hướng quan tâm cao đến nguồn gốc và tác động sức khỏe;
- Hài hòa quy định giữa các quốc gia thành viên: tạo một cơ chế cấp phép thống nhất trên toàn EU.
Như vậy, luật Novel Food không nhằm hạn chế thương mại mà hướng đến xây dựng một thị trường thực phẩm an toàn, bền vững và dựa trên cơ sở khoa học.
3. Sự khác biệt giữa thực phẩm truyền thống và Novel Food theo quy định của EU là gì?
Sự khác biệt cốt lõi nằm ở lịch sử tiêu dùng và yêu cầu cấp phép:
- Thực phẩm truyền thống: là những thực phẩm đã được tiêu thụ rộng rãi tại EU trước ngày 15/5/1997. Nhóm này không cần xin cấp phép Novel Food khi lưu hành, chỉ cần tuân thủ các quy định chung về an toàn thực phẩm và ghi nhãn.
- Novel Food: là thực phẩm chưa có lịch sử tiêu dùng đáng kể tại EU trước mốc thời gian nêu trên. Nhóm này bắt buộc phải trải qua quy trình đánh giá an toàn và cấp phép trước khi đưa ra thị trường.
Ngoài ra, EU còn có cơ chế riêng cho “thực phẩm truyền thống từ nước thứ ba” (traditional food from third countries). Nếu doanh nghiệp chứng minh được lịch sử sử dụng an toàn trong ít nhất 25 năm tại quốc gia xuất xứ, quy trình phê duyệt có thể được đơn giản hóa so với Novel Food thông thường.
III. Quy định của pháp luật liên quan đến luật Novel Food trong xuất khẩu nông sản
Để đưa nông sản thuộc diện “Novel Food” vào thị trường EU một cách hợp pháp, doanh nghiệp không chỉ cần hiểu khái niệm mà còn phải nắm rõ các điều kiện, thủ tục và quy trình phê duyệt theo quy định pháp luật. Khung pháp lý chính điều chỉnh vấn đề này là Quy định (EU) 2015/2283 về thực phẩm mới (Novel Food), cùng với các văn bản hướng dẫn liên quan.
1. Điều kiện để một loại nông sản mới được phép lưu hành tại thị trường EU theo quy định Novel Food
Theo Điều 6 Quy định (EU) 2015/2283, một loại thực phẩm mới chỉ được phép đưa ra thị trường EU khi đáp ứng đầy đủ các điều kiện sau:
- An toàn cho sức khỏe con người: sản phẩm không gây ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe người tiêu dùng dựa trên các bằng chứng khoa học;
- Không gây hiểu nhầm cho người tiêu dùng: đặc biệt về bản chất, thành phần, giá trị dinh dưỡng hoặc tác dụng của sản phẩm;
- Không bất lợi về mặt dinh dưỡng: nếu thay thế một thực phẩm khác, sản phẩm mới không được làm giảm giá trị dinh dưỡng của khẩu phần ăn.
Ngoài ra, theo Điều 7, Ủy ban châu Âu sẽ ban hành danh mục Novel Food được phép lưu hành (Union list), và chỉ những sản phẩm có trong danh mục này mới được phép thương mại hóa tại EU.
2. Doanh nghiệp xuất khẩu nông sản cần thực hiện thủ tục xin phê duyệt Novel Food như thế nào?
Thủ tục xin phê duyệt được quy định tại Điều 10 và Điều 11 Quy định (EU) 2015/2283. Theo đó, doanh nghiệp cần:
- Nộp hồ sơ đề nghị cấp phép đến Ủy ban châu Âu (European Commission);
- Hồ sơ phải bao gồm: mô tả sản phẩm, quy trình sản xuất, thành phần, dữ liệu khoa học chứng minh an toàn, đề xuất điều kiện sử dụng và yêu cầu ghi nhãn;
- Ủy ban châu Âu sẽ chuyển hồ sơ đến Cơ quan An toàn Thực phẩm châu Âu (EFSA) để đánh giá rủi ro (theo Điều 11).
Đối với trường hợp “thực phẩm truyền thống từ nước thứ ba”, doanh nghiệp có thể áp dụng thủ tục đơn giản hơn theo Điều 14 – 20, nếu chứng minh được lịch sử sử dụng an toàn ít nhất 25 năm.
3. Quy trình đánh giá và phê duyệt Novel Food tại EU được thực hiện qua những bước nào?
Quy trình phê duyệt Novel Food được thiết kế theo cơ chế tập trung và khoa học, bao gồm các bước chính sau:
- Bước 1: Nộp hồ sơ (Điều 10): Doanh nghiệp nộp hồ sơ đầy đủ đến Ủy ban châu Âu;
- Bước 2: Kiểm tra tính hợp lệ của hồ sơ: Ủy ban đánh giá tính đầy đủ và hợp lệ trong thời hạn quy định;
- Bước 3: Đánh giá khoa học bởi EFSA (Điều 11): EFSA tiến hành đánh giá rủi ro về an toàn thực phẩm, thường trong thời hạn khoảng 9 tháng (có thể kéo dài nếu cần bổ sung thông tin);
- Bước 4: Ban hành quyết định (Điều 12): Dựa trên ý kiến của EFSA, Ủy ban châu Âu quyết định có chấp thuận hay không và cập nhật vào danh mục Union list;
- Bước 5: Công bố và áp dụng: Nếu được phê duyệt, sản phẩm được phép lưu hành trên toàn EU với các điều kiện sử dụng và ghi nhãn cụ thể.
Quy trình này mang tính minh bạch nhưng đòi hỏi hồ sơ khoa học chặt chẽ, là thách thức lớn đối với nhiều doanh nghiệp.
4. Những hậu quả pháp lý nào có thể xảy ra nếu doanh nghiệp xuất khẩu nông sản vi phạm quy định Novel Food của EU?
Việc không tuân thủ quy định Novel Food có thể dẫn đến nhiều hậu quả pháp lý nghiêm trọng, bao gồm:
- Bị từ chối nhập khẩu hoặc buộc tái xuất/tiêu hủy hàng hóa nếu sản phẩm chưa được cấp phép;
- Bị thu hồi sản phẩm khỏi thị trường nếu phát hiện vi phạm sau khi đã lưu thông (theo cơ chế kiểm soát an toàn thực phẩm của EU);
- Bị đưa vào hệ thống cảnh báo nhanh về thực phẩm và thức ăn chăn nuôi (RASFF), ảnh hưởng đến toàn bộ hoạt động xuất khẩu trong tương lai;
- Chịu trách nhiệm pháp lý và bồi thường thiệt hại nếu gây ảnh hưởng đến sức khỏe người tiêu dùng;
- Bị tăng cường kiểm tra đối với các lô hàng tiếp theo, làm kéo dài thời gian thông quan và tăng chi phí.
Ngoài ra, theo Quy định (EC) 178/2002, doanh nghiệp phải chịu trách nhiệm chính về an toàn thực phẩm và khả năng truy xuất nguồn gốc. Việc vi phạm có thể dẫn đến hậu quả không chỉ về pháp lý mà còn về uy tín thương hiệu trên thị trường quốc tế.
Từ góc độ pháp lý, có thể khẳng định rằng việc tuân thủ quy định Novel Food là điều kiện tiên quyết để nông sản “mới” có thể tiếp cận thị trường EU. Do đó, doanh nghiệp cần chủ động đánh giá sản phẩm, chuẩn bị hồ sơ khoa học đầy đủ và xây dựng chiến lược pháp lý phù hợp ngay từ giai đoạn đầu xuất khẩu.
IV. Giải đáp các vấn đề thắc mắc thường gặp liên quan đến luật Novel Food trong xuất khẩu nông sản
Trong quá trình tiếp cận và tuân thủ quy định Novel Food của EU, doanh nghiệp thường gặp nhiều câu hỏi thực tiễn liên quan đến phạm vi áp dụng, cách xác định sản phẩm và chi phí thực hiện. Việc hiểu rõ các vấn đề này sẽ giúp doanh nghiệp chủ động xây dựng chiến lược xuất khẩu phù hợp và hạn chế rủi ro pháp lý.
1. Novel Food có áp dụng đối với tất cả các loại nông sản xuất khẩu sang EU hay không?
Không. Quy định Novel Food chỉ áp dụng đối với các sản phẩm chưa có lịch sử tiêu dùng đáng kể tại EU trước ngày 15/5/1997.
Điều này có nghĩa:
- Các nông sản truyền thống như gạo, cà phê, hạt tiêu, trái cây phổ biến… thường không thuộc diện Novel Food;
- Ngược lại, các sản phẩm mới, chiết xuất đặc biệt, thực phẩm từ nguồn nguyên liệu lạ hoặc công nghệ mới có thể bị xếp vào nhóm này.
Do đó, không phải mọi nông sản đều phải xin cấp phép Novel Food, nhưng doanh nghiệp cần xác định chính xác từng sản phẩm cụ thể.
2. Làm thế nào để xác định một sản phẩm nông sản có thuộc danh mục Novel Food hay không?
Doanh nghiệp có thể xác định thông qua các bước sau:
- Kiểm tra “Union list” (danh mục Novel Food được phép lưu hành tại EU);
- Đánh giá lịch sử tiêu dùng tại EU trước năm 1997: nếu không có bằng chứng rõ ràng, khả năng cao sản phẩm thuộc Novel Food;
- Tham khảo ý kiến cơ quan có thẩm quyền hoặc chuyên gia pháp lý;
- Đối chiếu với hướng dẫn của EFSA về phân loại thực phẩm mới.
Trong thực tiễn, đây là bước khó nhất vì yêu cầu dữ liệu lịch sử và hiểu biết chuyên sâu về quy định EU.
3. Những tiêu chí khoa học nào được sử dụng để đánh giá mức độ an toàn của Novel Food?
Cơ quan An toàn Thực phẩm châu Âu (EFSA) đánh giá Novel Food dựa trên nhiều tiêu chí khoa học, bao gồm:
- Thành phần hóa học và giá trị dinh dưỡng;
- Độc tính (toxicity): khả năng gây hại trong ngắn hạn và dài hạn;
- Khả năng gây dị ứng (allergenicity);
- Quy trình sản xuất và mức độ ổn định của sản phẩm;
- Mức độ tiêu thụ dự kiến và đối tượng sử dụng;
- Dữ liệu thử nghiệm lâm sàng (nếu có).
Các tiêu chí này nhằm đảm bảo rằng sản phẩm không gây rủi ro cho sức khỏe người tiêu dùng trong điều kiện sử dụng bình thường.
4. Chi phí thực hiện thủ tục xin phê duyệt Novel Food có cao không?
Câu trả lời là có thể rất cao, đặc biệt đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa. Chi phí không chỉ bao gồm lệ phí hành chính mà chủ yếu phát sinh từ:
- Nghiên cứu khoa học và thử nghiệm an toàn;
- Thu thập và xây dựng hồ sơ dữ liệu;
- Thuê chuyên gia, luật sư hoặc tổ chức tư vấn;
- Thời gian chờ phê duyệt kéo dài (có thể từ 1–2 năm).
Tổng chi phí có thể lên tới hàng chục nghìn đến hàng trăm nghìn euro, tùy vào tính chất sản phẩm. Vì vậy, doanh nghiệp cần cân nhắc kỹ hiệu quả kinh tế trước khi thực hiện thủ tục.
5. Sản phẩm đã được phê duyệt Novel Food có cần ghi nhãn đặc biệt khi lưu hành tại EU không?
Có. Theo quy định, khi một sản phẩm được phê duyệt Novel Food, quyết định cấp phép thường đi kèm với các yêu cầu cụ thể về ghi nhãn.
Ví dụ:
- Ghi rõ bản chất hoặc nguồn gốc đặc biệt của sản phẩm;
- Cảnh báo đối với nhóm người tiêu dùng nhất định (nếu có);
- Điều kiện sử dụng hoặc giới hạn tiêu thụ.
Ngoài ra, sản phẩm vẫn phải tuân thủ đầy đủ các quy định chung về ghi nhãn thực phẩm tại EU (như Quy định (EU) 1169/2011).
V. Tại sao nên tìm luật sư tư vấn ở NPLaw khi có vấn đề về luật Novel Food trong xuất khẩu nông sản
Việc tuân thủ luật Novel Food đòi hỏi sự kết hợp giữa kiến thức pháp lý, khoa học và thực tiễn thương mại quốc tế – điều mà không phải doanh nghiệp nào cũng có thể tự triển khai hiệu quả. Đây là lý do việc tìm đến NPLaw là một lựa chọn đáng cân nhắc.
- Thứ nhất, NPLaw có khả năng đánh giá chính xác sản phẩm có thuộc diện Novel Food hay không, giúp doanh nghiệp tránh sai sót ngay từ bước đầu tiên – vốn là bước quan trọng nhất.
- Thứ hai, đơn vị này hỗ trợ xây dựng và rà soát hồ sơ pháp lý – khoa học theo đúng yêu cầu của EU, từ đó tăng khả năng được phê duyệt và rút ngắn thời gian xử lý.
- Thứ ba, trong trường hợp phát sinh vướng mắc (bị từ chối, yêu cầu bổ sung dữ liệu, hoặc tranh chấp với đối tác), NPLaw có thể tư vấn phương án xử lý phù hợp với quy định pháp luật EU, hạn chế tối đa thiệt hại cho doanh nghiệp.
- Cuối cùng, việc có luật sư đồng hành không chỉ giúp doanh nghiệp tuân thủ pháp luật mà còn góp phần xây dựng chiến lược xuất khẩu bài bản, nâng cao giá trị và khả năng cạnh tranh của nông sản Việt Nam trên thị trường châu Âu.
Trên đây là các thông tin mang tính tham khảo, Quý khách hàng cần tư vấn chi tiết về trường hợp cụ thể, vui lòng liên hệ cho Hãng luật NPLaw để được tư vấn ngay.
