Bài viết phân tích toàn diện về điều khoản bảo hiểm cho công trình thi công – một nội dung quan trọng nhưng thường bị xem nhẹ trong hợp đồng xây dựng.
Trong lĩnh vực xây dựng, rủi ro là yếu tố không thể tránh khỏi. Việc bảo vệ tài sản, tính mạng con người và trách nhiệm pháp lý là điều kiện tiên quyết để dự án thành công. Chính vì vậy, các quy định pháp luật đã đặt ra yêu cầu nghiêm ngặt về điều khoản bảo hiểm cho công trình thi công. Bài viết này, dưới góc nhìn chuyên môn của NPLaw, sẽ phân tích chi tiết cơ sở pháp lý, phạm vi bắt buộc và các điều khoản cốt lõi mà mọi chủ đầu tư, nhà thầu cần nắm rõ để đảm bảo sự tuân thủ và an toàn tài chính cho dự án.
I. Thực trạng liên quan đến điều khoản bảo hiểm cho công trình thi công
Mặc dù bảo hiểm xây dựng được xem là biện pháp quan trọng để bảo vệ các bên tham gia dự án, nhưng trong thực tế hợp đồng thi công tại Việt Nam, các điều khoản bảo hiểm cho công trình thi công vẫn còn nhiều bất cập.
Trên hết, một số hợp đồng thi công do chủ đầu tư hoặc nhà thầu soạn thảo nhưng không quy định rõ ràng bảo hiểm công trình: loại bảo hiểm nào, ai mua, giá trị bảo hiểm, thời hạn bảo hiểm, quyền và nghĩa vụ khi xảy ra tổn thất. Có chủ đầu tư còn bỏ qua mua bảo hiểm bắt buộc do chi phí hoặc hiểu sai rủi ro. Khi sự cố xảy ra (tai nạn thi công, hư hỏng công trình, thiệt hại do thiên tai), nhiều bên mới nhận ra thiếu bảo hiểm hoặc bảo hiểm không đầy đủ dẫn đến chi phí bồi thường cao hoặc tranh chấp với công ty bảo hiểm.
Thực trạng này đặt ra rủi ro tài chính lớn, đặc biệt đối với các công trình lớn, các dự án có ảnh hưởng môi trường, kỹ thuật phức tạp. Việc nhận thức chưa đầy đủ và triển khai lỏng lẻo điều khoản bảo hiểm là nguyên nhân gốc rễ dẫn đến nhiều rủi ro cho chủ đầu tư và nhà thầu. Do đó, việc kiểm soát, soạn thảo điều khoản này một cách chặt chẽ là hết sức cần thiết.
II. Khái niệm về điều khoản bảo hiểm cho công trình thi công
Trước khi bàn đến quy định, cần hiểu đúng khái niệm “điều khoản bảo hiểm cho công trình thi công” trong hợp đồng xây dựng.
1. Điều khoản bảo hiểm cho công trình thi công là gì?
Đây là phần trong hợp đồng thi công (hoặc hợp đồng đầu tư – xây dựng) quy định bên nào (chủ đầu tư, nhà thầu hoặc cả hai) có trách nhiệm mua bảo hiểm, loại bảo hiểm nào (ví dụ: bảo hiểm công trình, bảo hiểm trách nhiệm dân sự, bảo hiểm nhân sự thi công,…), thời gian bảo hiểm (từ khi khởi công đến khi hoàn công hoặc bảo hành), giá trị bảo hiểm, mức phí, quy cách bồi thường khi có tổn thất.
Dựa trên tinh thần quy định về bảo hiểm bắt buộc trong hoạt động đầu tư xây dựng, bảo hiểm công trình xây dựng là một loại hình bảo hiểm mà đối tượng áp dụng là các công trình xây dựng. Rủi ro được bồi thường khi công trình xảy ra tổn thất vật chất trong quá trình xây dựng và được bồi thường cho người thứ 3 tức là người không thuộc công trình cũng như chủ đầu tư.
Tóm lại, điều khoản bảo hiểm cho công trình thi công là thỏa thuận hợp đồng rất quan trọng, quy định cách thức bảo hiểm rủi ro trong toàn bộ quá trình thi công để bảo vệ các bên khỏi tổn thất tài chính.
2. Điều khoản bảo hiểm cho công trình thi công có vai trò gì trong việc giảm thiểu rủi ro tài chính cho chủ đầu tư?
Các điều khoản bảo hiểm cho công trình thi công không được áp dụng tùy ý mà phải tuân thủ nghiêm ngặt theo các quy định của pháp luật Việt Nam. Đây là cơ sở để các bên thực hiện quyền và nghĩa vụ của mình. Đối với chủ đầu tư, vai trò của bảo hiểm vượt xa một khoản chi phí đơn thuần, nó là công cụ quản lý rủi ro tối ưu:
- Giảm thiệt hại tài chính: Khi rủi ro (tai nạn, thiên tai, lỗi thi công…) xảy ra, bảo hiểm giúp chi trả các chi phí khắc phục, thay thế, phục hồi công trình, giảm gánh nặng cho chủ đầu tư hoặc nhà thầu.
- Ổn định dòng tiền: Nhờ bảo hiểm, chủ đầu tư hoặc nhà thầu không phải chịu toàn bộ rủi ro tài chính đột ngột, giúp quản lý chi phí tốt hơn.
- Tăng uy tín: Khi trong hợp đồng thi công có điều khoản bảo hiểm rõ ràng, nó thể hiện tính chuyên nghiệp, trách nhiệm của các bên, gia tăng niềm tin đối với nhà thầu, ngân hàng, nhà đầu tư.
- Tuân thủ pháp lý: Việc quy định bảo hiểm theo đúng yêu cầu pháp luật, cụ thể được quy định tại Nghị định 67/2023/NĐ-CP quy định bảo hiểm bắt buộc trong đầu tư xây dựng giúp tránh rủi ro vi phạm, phạt vi phạm hoặc tranh chấp pháp lý.
Điều khoản bảo hiểm cho công trình thi công không chỉ là một ‘chi phí phụ’ mà là một công cụ quản lý rủi ro chiến lược, bảo vệ tài sản và danh tiếng cho các bên tham gia dự án.
3. Vì sao hợp đồng thi công cần phải quy định rõ điều khoản bảo hiểm công trình?
Việc quy định rõ điều khoản bảo hiểm trong hợp đồng thi công là cần thiết để bảo vệ quyền lợi các bên trước những rủi ro trong quá trình xây dựng, đồng thời làm căn cứ xác định trách nhiệm khi xảy ra sự cố. Điều này giúp hạn chế tranh chấp và bảo đảm dự án được thực hiện an toàn, đúng tiến độ.
- Ràng buộc trách nhiệm: Nếu không có điều khoản cụ thể, sau này rất khó xác định bên nào chịu trách nhiệm mua bảo hiểm, chi trả phí, xử lý bồi thường khi xảy ra sự cố.
- Minh bạch trong chi phí: Soạn điều khoản rõ ràng giúp xác định ai trả phí bảo hiểm (chủ đầu tư hay nhà thầu), giá trị bảo hiểm, mức khấu trừ, điều kiện bồi thường.
- Quản lý quyền lợi bảo hiểm: Khi hợp đồng quy định rõ, các bên biết quyền lợi, giới hạn trách nhiệm, loại rủi ro được bảo hiểm, thời hạn bảo hiểm, và thủ tục bồi thường nếu xảy ra sự cố.
- Phòng ngừa tranh chấp: Với điều khoản chi tiết, khi tranh chấp bảo hiểm xảy ra, các bên có căn cứ hợp đồng rõ ràng để đối thoại, thương lượng hoặc giải quyết.
- Tối ưu hóa chi phí: Khi thảo luận sớm trong hợp đồng, các bên có thể chọn loại bảo hiểm phù hợp, đàm phán phí bảo hiểm hoặc thỏa thuận tiết kiệm chi phí mà vẫn đảm bảo quyền lợi.
Một điều khoản bảo hiểm được soạn thảo kỹ càng trong hợp đồng thi công là công cụ then chốt giúp phân chia rủi ro hợp lý, bảo vệ tài chính và hạn chế tranh chấp.
III. Quy định của pháp luật liên quan đến điều khoản bảo hiểm cho công trình thi công
Để soạn điều khoản bảo hiểm cho công trình thi công một cách hợp pháp và hiệu quả, cần nắm rõ các quy định pháp luật Việt Nam hiện hành về bảo hiểm bắt buộc trong xây dựng.
1. Đối tượng nào cần phải mua bảo hiểm cho công trình thi công
Căn cứ tại Điều 32 Nghị định 67/2023/NĐ-CP có quy định về đối tượng bảo hiểm của bảo hiểm bắt buộc công trình trong thời gian xây dựng, theo đó thì chủ đầu tư có trách nhiệm mua bảo hiểm bắt buộc công trình trong thời gian xây dựng đối với các công trình sau:
- Công trình, hạng mục công trình có ảnh hưởng lớn đến an toàn, lợi ích cộng đồng quy định tại Phụ lục 10 Nghị định 15/2021/NĐ-CP.
- Công trình đầu tư xây dựng có nguy cơ tác động xấu đến môi trường ở mức độ cao hoặc có nguy cơ tác động xấu đến môi trường quy định tại Phụ lục 3 và Phụ lục 4 Nghị định 08/2022/NĐ-CP và thuộc danh mục dự án đầu tư phải thực hiện đánh giá tác động môi trường theo quy định tại Luật Bảo vệ môi trường 2020.
- Công trình có yêu cầu kỹ thuật đặc thù, điều kiện thi công xây dựng phức tạp theo quy định của pháp luật về xây dựng và pháp luật khác có liên quan.
2. Phạm vi bảo hiểm công trình thi công theo quy định pháp luật như thế nào?
Theo quy định tại Điều 34 Nghị định 67/2023/NĐ-CP về phạm vi bảo hiểm và loại trừ trách nhiệm bảo hiểm, doanh nghiệp bảo hiểm bồi thường cho mọi tổn thất vật chất của công trình phát sinh trong quá trình thi công do bất kỳ rủi ro nào, trừ những rủi ro nằm trong danh mục loại trừ theo khoản 2 Điều 7 Nghị định này. Cụ thể:
Doanh nghiệp bảo hiểm thực hiện trách nhiệm bồi thường cho các tổn thất của công trình trong thời gian xây dựng phát sinh từ mọi rủi ro, trừ các loại trừ trách nhiệm bảo hiểm theo quy định tại khoản 2 Điều này.
Nói chung, phạm vi bảo hiểm theo pháp luật Việt Nam khá rộng, nhưng vẫn có những giới hạn loại trừ. Thời hạn bảo hiểm cũng gắn chặt với quá trình thi công, đòi hỏi các bên phải cân nhắc kỹ khi soạn điều khoản bảo hiểm.
3. Điều khoản bảo hiểm cho công trình thi công thường bao gồm những nội dung cơ bản nào?
Một hợp đồng bảo hiểm công trình chuẩn mực phải được xây dựng dựa trên các nội dung cơ bản, đảm bảo tính pháp lý và thương mại. Các nội dung cơ bản thường có trong điều khoản bảo hiểm cho công trình thi công được quy định tại Điều 17 Luật Kinh doanh bảo hiểm 2022, bao gồm:
- Bên mua bảo hiểm, người được bảo hiểm, người thụ hưởng (nếu có), doanh nghiệp bảo hiểm hoặc chi nhánh doanh nghiệp bảo hiểm phi nhân thọ nước ngoài;
- Đối tượng bảo hiểm;
- Số tiền bảo hiểm hoặc giá trị tài sản được bảo hiểm hoặc giới hạn trách nhiệm bảo hiểm;
- Phạm vi hoặc quyền lợi bảo hiểm; quy tắc, điều kiện, điều khoản bảo hiểm;
- Quyền và nghĩa vụ của doanh nghiệp bảo hiểm, chi nhánh doanh nghiệp bảo hiểm phi nhân thọ nước ngoài và bên mua bảo hiểm;
- Thời hạn bảo hiểm, thời điểm có hiệu lực của hợp đồng bảo hiểm;
- Mức phí bảo hiểm, phương thức đóng phí bảo hiểm;
- Phương thức bồi thường, trả tiền bảo hiểm;
- Phương thức giải quyết tranh chấp.
Những nội dung này giúp điều khoản bảo hiểm trong hợp đồng thi công rõ ràng, chặt chẽ, bảo vệ tốt nhất quyền và nghĩa vụ của các bên.
4. Pháp luật quy định nghĩa vụ của chủ đầu tư trong việc thực hiện điều khoản bảo hiểm công trình thi công ra sao?
Mặc dù nhà thầu thường là bên trực tiếp thực hiện thi công, chủ đầu tư vẫn giữ vai trò then chốt trong việc đảm bảo tuân thủ pháp luật về bảo hiểm. Căn cứ theo Điều 32 Nghị định 67/2023/NĐ-CP, chủ đầu tư có trách nhiệm mua bảo hiểm công trình xây dựng đối với các công trình sau đây:
- Công trình, hạng mục công trình có ảnh hưởng lớn đến an toàn, lợi ích cộng đồng quy định tại Phụ lục X Nghị định 15/2021/NĐ-CP.
- Công trình đầu tư xây dựng có nguy cơ tác động xấu đến môi trường ở mức độ cao hoặc có nguy cơ tác động xấu đến môi trường quy định tại Phụ lục III Nghị định 08/2022/NĐ-CP và Phụ lục IV Nghị định 08/2022/NĐ-CP và thuộc danh mục dự án đầu tư phải thực hiện đánh giá tác động môi trường theo quy định tại Luật Bảo vệ môi trường.
- Công trình có yêu cầu kỹ thuật đặc thù, điều kiện thi công xây dựng phức tạp theo quy định của pháp luật về xây dựng và pháp luật khác có liên quan.
Chủ đầu tư giữ vai trò trung tâm trong việc thực hiện điều khoản bảo hiểm cho công trình thi công – từ mua bảo hiểm, quản lý chi phí, tham gia quy trình nghiệm thu, đến báo cáo với cơ quan bảo hiểm.
IV. Giải đáp các vấn đề thắc mắc thường gặp liên quan đến điều khoản bảo hiểm cho công trình thi công
Dưới đây là các câu hỏi phổ biến mà chủ đầu tư, nhà thầu hay bên liên quan thường thắc mắc khi soạn hoặc thực hiện điều khoản bảo hiểm cho công trình thi công.
1. Khi xảy ra sự cố thi công, việc bồi thường bảo hiểm được thực hiện theo quy trình nào?
Theo Điều 39 Nghị định 67/2023/NĐ-CP, nguyên tắc bồi thường bảo hiểm được thực hiện như sau:
Trước hết, bên mua bảo hiểm có trách nhiệm thông báo ngay cho doanh nghiệp bảo hiểm bằng phương tiện liên lạc, và gửi thông báo bằng văn bản trong vòng 14 ngày kể từ ngày xảy ra sự cố. Trong các trường hợp tổn thất nhỏ hơn mức khấu trừ, người được bảo hiểm có thể tự sửa chữa; còn với các tổn thất lớn, việc sửa chữa chỉ được thực hiện sau khi doanh nghiệp bảo hiểm giám định, trừ khi doanh nghiệp không thực hiện giám định trong thời hạn 5 ngày làm việc. Đồng thời, bên mua bảo hiểm phải bảo quản hiện trạng thiệt hại, phối hợp giám định, thông báo Công an khi có dấu hiệu trộm cắp, và thực hiện các biện pháp hạn chế tổn thất.
Về phía doanh nghiệp bảo hiểm, đơn vị này có nghĩa vụ giám định tổn thất, xác định nguyên nhân – mức độ thiệt hại và hướng dẫn bên mua bảo hiểm hoàn thiện hồ sơ bồi thường theo quy định. Doanh nghiệp bảo hiểm chỉ bồi thường đối với thiệt hại vật chất thực tế phát sinh và trong phạm vi số tiền bảo hiểm. Tùy vào tính chất thiệt hại, mức bồi thường được xác định theo chi phí sửa chữa thực tế (đối với tổn thất có thể phục hồi) hoặc giá trị thị trường của tài sản tại thời điểm sự cố (đối với tổn thất toàn bộ), sau khi trừ mức khấu trừ và giá trị thu hồi tài sản.
Ngoài ra, doanh nghiệp bảo hiểm có thể chi trả chi phí sửa chữa tạm thời nếu chi phí này là bộ phận của phương án sửa chữa cuối cùng và không làm phát sinh chi phí vượt mức. Tuy nhiên, doanh nghiệp không bồi thường các chi phí cải tạo, nâng cấp hoặc bổ sung so với hiện trạng được bảo hiểm ban đầu.
Quy trình này đảm bảo việc xử lý tổn thất minh bạch, có căn cứ và đúng phạm vi trách nhiệm bảo hiểm, đồng thời bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các bên trong quá trình thi công xây dựng.
2. Điều khoản bảo hiểm cho công trình thi công có bắt buộc phải có trong mọi hợp đồng xây dựng hay không?
Không phải mọi hợp đồng đều bắt buộc có các điều khoản bảo hiểm. Căn cứ tại Điều 32 Nghị định 67/2023/NĐ-CP, chỉ một số công trình nhất định theo danh mục được quy định thì mới phải cần mua bảo hiểm như: công trình, hạng mục công trình có ảnh hưởng đến an toàn cộng đồng; công trình đầu tư xây dựng có ảnh hưởng lớn đến môi trường; công trình có yêu cầu kỹ thuật đặc thù, điều kiện thi công xây dựng phức tạp…
Tuy nhiên, ngay cả khi không bắt buộc, nhiều chủ đầu tư hoặc nhà thầu vẫn nên đưa điều khoản bảo hiểm vào hợp đồng vì tính bảo vệ rủi ro tài chính, đặc biệt với công trình lớn hoặc kỹ thuật phức tạp.
3. Khi có tranh chấp về điều khoản bảo hiểm công trình thi công, cơ chế giải quyết theo quy định pháp luật là gì?
Theo điểm b khoản 8 Điều 146 Luật Xây dựng 2014 (sửa đổi, bổ sung năm 2020), cơ chế giải quyết tranh chấp thường được thực hiện như sau:
b) Các bên hợp đồng có trách nhiệm tự thương lượng giải quyết tranh chấp. Trường hợp các bên hợp đồng không tự thương lượng được thì tranh chấp được giải quyết thông qua hòa giải, trọng tài thương mại hoặc tòa án theo quy định của pháp luật.
Theo đó, trước hết, các bên phải thương lượng hoặc hòa giải nội bộ theo thỏa thuận trong hợp đồng bảo hiểm hoặc hợp đồng thi công. Trường hợp việc thương lượng, hòa giải không đạt kết quả, các bên có quyền lựa chọn cơ chế giải quyết tranh chấp bằng trọng tài thương mại nếu hợp đồng có điều khoản trọng tài. Đây là phương thức phổ biến trong lĩnh vực xây dựng do tính chuyên môn cao và yêu cầu bảo mật thông tin.
Nếu hợp đồng không có thỏa thuận trọng tài hoặc các bên không thống nhất được, tranh chấp sẽ được giải quyết tại Tòa án có thẩm quyền theo quy định của pháp luật tố tụng dân sự hoặc hành chính, tùy vào tính chất của tranh chấp (tranh chấp hợp đồng hay tranh chấp khiếu kiện quyết định hành chính liên quan đến bảo hiểm).
Như vậy, cơ chế giải quyết tranh chấp về bảo hiểm công trình thi công được thực hiện theo thứ tự ưu tiên: thương lượng – hòa giải - trọng tài (nếu có thỏa thuận) - Tòa án, bảo đảm tuân thủ pháp luật và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của các bên.
4. Điều khoản bảo hiểm cho công trình thi công chấm dứt trong trường hợp nào?
Căn cứ tại Điều 422 Bộ luật Dân sự 2015, điều khoản bảo hiểm cho công trình thi công chấm dứt trong những trường hợp sau:
- Hợp đồng đã được hoàn thành: Khi công trình thi công đã hoàn tất và các nghĩa vụ bảo hiểm đã thực hiện xong theo thỏa thuận, hợp đồng bảo hiểm đương nhiên chấm dứt.
- Theo thỏa thuận của các bên: Chủ đầu tư và doanh nghiệp bảo hiểm có thể cùng thỏa thuận chấm dứt hợp đồng trước thời hạn, ví dụ khi công trình dừng thi công hoặc có nhu cầu điều chỉnh phạm vi bảo hiểm.
- Chấm dứt do chủ thể giao kết không còn tồn tại: Trường hợp doanh nghiệp bảo hiểm bị giải thể/phá sản hoặc chủ đầu tư (bên mua bảo hiểm) chấm dứt tồn tại mà hợp đồng phải do chính chủ thể đó thực hiện, hợp đồng bảo hiểm cũng chấm dứt theo quy định.
- Hợp đồng bị hủy bỏ hoặc bị đơn phương chấm dứt thực hiện: Nếu hợp đồng bảo hiểm bị một bên hủy bỏ do vi phạm nghĩa vụ (ví dụ: không đóng phí đúng hạn), hợp đồng sẽ chấm dứt.
- Hợp đồng không thể thực hiện được do đối tượng của hợp đồng không còn: Nếu công trình thi công bị hủy hoại hoàn toàn, dừng vĩnh viễn hoặc không còn tồn tại để bảo hiểm tiếp tục, thì hợp đồng bảo hiểm không còn khả năng thực hiện và sẽ chấm dứt.
Việc nắm vững các trường hợp chấm dứt này không chỉ giúp bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các bên, mà còn đảm bảo tính minh bạch, an toàn pháp lý trong quá trình thi công và quản lý bảo hiểm xây dựng.
5. Ai có trách nhiệm soạn thảo và thỏa thuận nội dung của điều khoản bảo hiểm cho công trình thi công?
Chủ đầu tư và nhà thầu thường cùng tham gia soạn điều khoản này khi đàm phán hợp đồng thi công. Phòng pháp chế hoặc bộ phận pháp lý (nếu có) của chủ đầu tư hoặc nhà thầu sẽ soạn thảo điều khoản bảo hiểm chi tiết.
V. Tại sao nên tìm luật sư tư vấn ở NP Law khi có vấn đề về điều khoản bảo hiểm cho công trình thi công
Trong lĩnh vực xây dựng, điều khoản bảo hiểm cho công trình thi công là một phần phức tạp, vừa liên quan đến pháp luật, vừa ảnh hưởng trực tiếp đến rủi ro tài chính. Việc tự soạn thảo hoặc thực hiện mà không có chuyên môn dễ dẫn đến thiếu sót, tranh chấp hoặc mất quyền lợi. Vì vậy, việc tìm đến NPLaw là một lựa chọn tối ưu khi:
- Luật sư có chuyên môn và kinh nghiệm: Luật sư NPLaw có kinh nghiệm thực tiễn về bảo hiểm công trình thi công, hợp đồng xây dựng…giúp phân tích chi tiết quyền và nghĩa vụ của các bên, từ đó soạn thảo điều khoản bảo hiểm phù hợp, khả thi và tuân thủ pháp luật.
- Đánh giá rủi ro và tối ưu hóa quyền lợi: NPLaw sẽ đánh giá rủi ro dự án (thiết kế, kỹ thuật, nhân công, thiên tai) và tư vấn loại bảo hiểm, phạm vi bảo hiểm, giá trị bảo hiểm, thời hạn,… nhằm giảm thiểu tổn thất tài chính cho chủ đầu tư và nhà thầu.
- Hỗ trợ đàm phán và thương lượng: Trong quá trình ký kết hợp đồng thi công, NPLaw giúp soạn và thương lượng điều khoản bảo hiểm để phân định trách nhiệm, chi phí, quyền bồi thường, và các trường hợp loại trừ rõ ràng.
Hợp tác với NPLaw ngay từ khâu soạn thảo hoặc rà soát điều khoản bảo hiểm cho công trình thi công giúp các bên đảm bảo tính pháp lý, giảm thiểu rủi ro và tối ưu hóa quyền lợi tài chính. Đây là bước đi chiến lược, giúp dự án thi công an toàn, minh bạch và hiệu quả.
