Quy định pháp luật liên quan đến bảo hiểm y tế cho người nước ngoài

Trong những năm gần đây, số lượng người nước ngoài đến sinh sống, học tập và làm việc tại Việt Nam ngày càng tăng, kéo theo nhu cầu được bảo đảm các quyền lợi an sinh xã hội, trong đó có bảo hiểm y tế. Sau đây, kính mời quý độc giả hãy cùng NPLaw tìm hiểu các vấn đề pháp lý liên quan đến bảo hiểm y tế cho người nước ngoài.

I. Thực trạng bảo hiểm y tế cho người nước ngoài trong giai đoạn hiện nay

Hiện nay, việc tham gia bảo hiểm y tế cho người nước ngoài đang sinh sống và làm việc tại Việt Nam vẫn còn nhiều bất cập. Mặc dù pháp luật có quy định về việc người lao động nước ngoài làm việc theo hợp đồng thuộc đối tượng bắt buộc tham gia bảo hiểm y tế, nhưng trên thực tế, tỷ lệ tham gia còn thấp do nhiều nguyên nhân như thiếu thông tin, rào cản ngôn ngữ, hoặc do doanh nghiệp không thực hiện đúng quy định. 

Ngoài ra, với nhóm người nước ngoài cư trú theo diện khác như thân nhân, du học sinh hoặc người tạm trú dài hạn, hiện vẫn chưa có quy định bắt buộc hoặc hướng dẫn rõ ràng về việc tham gia bảo hiểm y tế, dẫn đến tình trạng nhiều người không được bảo vệ đầy đủ về quyền lợi chăm sóc sức khỏe khi xảy ra rủi ro y tế. Thực trạng này đặt ra yêu cầu cần hoàn thiện hơn nữa chính sách bảo hiểm y tế, nhằm mở rộng phạm vi bao phủ và bảo đảm công bằng trong tiếp cận dịch vụ y tế giữa người nước ngoài và công dân Việt Nam.

II. Bảo hiểm y tế cho người nước ngoài là gì?

1. Khái niệm về bảo hiểm y tế cho người nước ngoài

Theo Khoản 1 Điều 1 Luật Bảo hiểm y tế sửa đổi, bổ sung năm 2014, bảo hiểm y tế được định nghĩa như sau: bảo hiểm y tế là hình thức bảo hiểm bắt buộc được áp dụng đối với các đối tượng theo quy định của Luật này để chăm sóc sức khỏe, không vì mục đích lợi nhuận do Nhà nước tổ chức thực hiện.

Bảo hiểm y tế (BHYT) cho người nước ngoài là hình thức bảo hiểm do Nhà nước tổ chức, nhằm bảo đảm chăm sóc sức khỏe cho người nước ngoài cư trú, học tập, làm việc hợp pháp tại Việt Nam. 

2. Thực hiện bảo hiểm y tế cho người nước ngoài có khó không?

Việc thực hiện bảo hiểm y tế cho người nước ngoài tại Việt Nam hiện nay gặp không ít khó khăn do nhiều yếu tố cả về pháp lý lẫn thực tiễn. Một số khó khăn chính có thể kể đến:

• Thiếu hướng dẫn cụ thể trong triển khai: Các cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp và bản thân người nước ngoài thường gặp lúng túng trong việc xác định quyền lợi, thủ tục tham gia, mức đóng và phương thức thanh toán.
• Khó khăn về ngôn ngữ và tiếp cận thông tin: Người nước ngoài thường không nắm rõ quy định do rào cản ngôn ngữ, dẫn đến việc không chủ động tham gia hoặc không được giải thích đầy đủ quyền lợi.
• Chất lượng dịch vụ và mạng lưới cơ sở y tế: Một số người nước ngoài vẫn e ngại khi sử dụng dịch vụ y tế công, do khác biệt về tiêu chuẩn dịch vụ hoặc lo ngại về rào cản giao tiếp.

3. Người nước ngoài làm việc tại Việt Nam có bắt buộc phải mua bảo hiểm y tế không?

Theo Điều 1 và Điều 5 của Nghị định 146/2018/NĐ-CP, được sửa đổi bởi Nghị định 104/2022/NĐ-CP, người nước ngoài bắt buộc phải tham gia bảo hiểm y tế (BHYT) nếu họ làm việc tại Việt Nam theo các điều kiện sau:

• Có hợp đồng lao động từ đủ 3 tháng trở lên, hoặc
• Có hợp đồng lao động không xác định thời hạn, hoặc
• Là người quản lý doanh nghiệp, điều hành hợp tác xã có hưởng lương.

Khi đó, người sử dụng lao động phải có trách nhiệm đăng ký và đóng BHYT cho người lao động nước ngoài.

III. Quy định pháp luật liên quan đến bảo hiểm y tế cho người nước ngoài

1. Quy định cần lưu ý liên quan đến bảo hiểm y tế cho người nước ngoài

Theo quy định tại Điều 1 và 5 Nghị định 146/2018/NĐ-CP, người nước ngoài bắt buộc tham gia BHYT nếu:

• Có hợp đồng lao động từ đủ 3 tháng trở lên;
• Có hợp đồng lao động không xác định thời hạn;
• Là người quản lý doanh nghiệp, điều hành hợp tác xã hưởng lương.

Người nước ngoài có thể tham gia BHYT tự nguyện: Nếu không thuộc nhóm bắt buộc, người nước ngoài có thể tham gia BHYT tự nguyện nếu:

• Có tên trong sổ hộ khẩu hoặc giấy đăng ký tạm trú hợp pháp;
• Tham gia theo hình thức hộ gia đình tại địa phương.

2. Những quyền lợi nào được bao gồm trong bảo hiểm y tế cho người nước ngoài?

Theo quy định tại Điều 21 của Luật Bảo hiểm y tế 2008 (sửa đổi bổ sung 2014), người nước ngoài tham gia BHYT sẽ được quỹ BHYT chi trả các chi phí y tế trong phạm vi quy định, giống như người Việt Nam, bao gồm:

• Khám bệnh, chữa bệnh ngoại trú và nội trú, phục hồi chức năng, khám thai định kỳ và sinh con
• Khám bệnh sàng lọc và chẩn đoán sớm một số bệnh.
• BHYT chi trả chi phí vận chuyển người bệnh từ tuyến huyện lên tuyến trên trong các trường hợp cấp cứu hoặc đang điều trị nội trú nhưng cần chuyển tuyến chuyên môn kỹ thuật. Tuy nhiên, quyền lợi này chỉ áp dụng cho một số nhóm ưu tiên quy định tại khoản 9, 13, 14, 17 và 20 của Điều 12 (chủ yếu là người có công, hộ nghèo, trẻ em dưới 6 tuổi, người dân tộc thiểu số vùng khó khăn...).

Các quyền lợi khác (theo hướng dẫn của Bộ Y tế), người tham gia còn được quỹ BHYT chi trả các khoản:

• Thuốc, hóa chất, vật tư y tế theo danh mục BHYT
• Dịch vụ kỹ thuật y tế (xét nghiệm, chẩn đoán hình ảnh, phẫu thuật, vật lý trị liệu...)
• Mức hưởng phụ thuộc vào loại đối tượng, tuyến bệnh viện và đúng/trái tuyến khám chữa bệnh.

3. Quy trình và thủ tục thực hiện bảo hiểm y tế cho người nước ngoài

Theo quy định tại Điều 17 của Luật Bảo hiểm y tế 2008 (sửa đổi bổ sung 2014), quy trình và thủ tục thực hiện bảo hiểm y tế cho người nước ngoài gồm:

Hồ sơ cấp thẻ bảo hiểm y tế gồm:

• Đối với người nước ngoài tham gia BHYT bắt buộc (qua doanh nghiệp):

  • Văn bản đăng ký tham gia BHYT của doanh nghiệp (theo mẫu).

  • Danh sách người lao động nước ngoài tham gia BHYT (mẫu D02‑TS).

  • Tờ khai tham gia BHYT của cá nhân (mẫu TK1‑TS).

  • Bản sao hợp đồng lao động có thời hạn từ 3 tháng trở lên.

• Đối với người nước ngoài tham gia BHYT tự nguyện (hộ gia đình):

  • Tờ khai TK1‑TS của người đăng ký.

  • Danh sách người trong hộ gia đình cùng tham gia (mẫu DK01).

  • Bản sao sổ tạm trú hoặc sổ hộ khẩu có tên người đăng ký.

  • Bản sao hộ chiếu hoặc thẻ cư trú còn hiệu lực.

Thời gian cấp thẻ BHYT: Trong thời hạn 10 ngày làm việc, kể từ ngày nhận đủ hồ sơ hợp lệ, cơ quan BHXH phải cấp thẻ bảo hiểm y tế cho người tham gia.

4. Cần lưu ý những gì để tránh vi phạm liên quan đến bảo hiểm y tế cho người nước ngoài

Các lưu ý để tránh vi phạm liên quan đến bảo hiểm y tế (BHYT) cho người nước ngoài tại Việt Nam gồm:

• Không sử dụng thẻ BHYT của người khác: Hành vi dùng sai thông tin, mượn hoặc cho mượn thẻ BHYT là vi phạm pháp luật.
• Khai báo đúng thông tin cá nhân: Cần cung cấp thông tin chính xác về hộ chiếu, giấy tạm trú, cư trú, HĐLĐ... khi đăng ký BHYT để tránh bị từ chối quyền lợi sau này.
• Không mua BHYT qua nguồn không chính thức: Mua thẻ BHYT từ cá nhân, môi giới trái phép có thể dẫn đến bị cấp thẻ giả, không có giá trị sử dụng.
• Kịp thời cập nhật thay đổi: Khi thay đổi nơi cư trú, tình trạng lao động, hoặc rời khỏi Việt Nam, cần báo với cơ quan BHXH để ngừng tham gia hoặc chuyển nhóm đối tượng phù hợp.

IV. Giải đáp các thắc mắc liên quan bảo hiểm y tế cho người nước ngoài

1. Nếu người nước ngoài không có bảo hiểm y tế, họ sẽ gặp phải rủi ro gì khi cần chăm sóc sức khỏe?

Nếu người nước ngoài không tham gia bảo hiểm y tế trong thời gian sinh sống và làm việc tại Việt Nam, họ có thể gặp phải các rủi ro sau:

• Chi phí y tế cao: Tự chi trả toàn bộ chi phí khám chữa bệnh, phẫu thuật, cấp cứu, điều trị nội trú… Đặc biệt với bệnh nặng, chi phí có thể lên đến hàng trăm triệu đồng.
• Không được hỗ trợ chuyển tuyến: Không có BHYT nghĩa là không được bảo lãnh viện phí hay cấp cứu tại nhiều bệnh viện công.
• Bị từ chối điều trị trong một số trường hợp cấp cứu tại cơ sở công nếu không có khả năng chi trả ngay.
• Không được hưởng chính sách an sinh y tế tại Việt Nam, ảnh hưởng đến chất lượng sống và cảm giác an toàn khi sinh sống, làm việc lâu dài.

2. Có những loại bảo hiểm y tế nào phù hợp cho người nước ngoài đang sống và làm việc tại Việt Nam?

Theo quy định tại Điều 1 và Điều 5 của Nghị định 146/2018/NĐ-CP, được sửa đổi bởi Nghị định 104/2022/NĐ-CP. Cụ thể, người nước ngoài đang sống và làm việc tại Việt Nam có thể tham gia bảo hiểm y tế (BHYT) qua hai hình thức chính:

• BHYT bắt buộc (theo nhóm người lao động);
• BHYT tự nguyện (theo hộ gia đình).

3. Có cần phải có hợp đồng lao động để người nước ngoài mua bảo hiểm y tế không?

Theo quy định tại Điều 1 và Điều 5 của Nghị định 146/2018/NĐ-CP, được sửa đổi bởi Nghị định 104/2022/NĐ-CP, người nước ngoài có thể cần hoặc không cần hợp đồng lao động, cụ thể:

• Trường hợp cần hợp đồng lao động, BHYT bắt buộc áp dụng khi người nước ngoài làm việc tại Việt Nam theo hợp đồng lao động từ đủ 3 tháng trở lên hoặc có hợp đồng không xác định thời hạn. Khi đó, người sử dụng lao động có trách nhiệm đăng ký và đóng BHYT cho người lao động.
• Trường hợp không cần hợp đồng lao động: người nước ngoài không thuộc diện lao động, vẫn có thể tham gia BHYT tự nguyện nếu có tên trong hộ khẩu thường trú hoặc giấy đăng ký tạm trú hợp pháp tại Việt Nam. Tham gia theo hình thức hộ gia đình.

4. Thời gian xử lý hồ sơ đăng ký bảo hiểm y tế cho người nước ngoài là bao lâu?

Theo quy định tại khoản 3, Điều 17 của Luật Bảo hiểm y tế 2008 (sửa đổi bổ sung 2014), trong thời hạn 10 ngày làm việc, kể từ ngày cơ quan BHXH nhận đầy đủ hồ sơ hợp lệ, thẻ BHYT phải được cấp cho người tham gia.

5. Nếu người nước ngoài không sử dụng bảo hiểm y tế trong suốt thời gian ở Việt Nam, họ có được hoàn lại tiền không?

Theo Điều 20 của Quyết định số 595/QĐ-BHXH ngày 14/4/2017 đã được sửa đổi, bổ sung bởi Quyết định số 505/QĐ-BHXH ngày 27/3/2020, người tham gia bảo hiểm y tế (BHYT) chỉ được hoàn lại tiền trong 3 trường hợp cụ thể sau:

• Người tham gia được cấp thẻ BHYT theo nhóm đối tượng mới, nay báo giảm giá trị sử dụng thẻ đã cấp trước đó;
• Được tăng mức hỗ trợ từ ngân sách Nhà nước;
• Người tham gia chết trước khi thẻ BHYT có hiệu lực.

Do đó, nếu người nước ngoài đã đóng BHYT nhưng không sử dụng thẻ trong suốt thời gian hiệu lực thì không được hoàn lại tiền BHYT đã đóng.

V. Tại sao nên tìm luật sư tư vấn liên quan đến bảo hiểm y tế cho người nước ngoài

Trên đây là bài viết của NPLaw về bảo hiểm y tế cho người nước ngoài, với đội ngũ luật sư và chuyên viên pháp lý giàu kinh nghiệm NPLaw luôn sẵn sàng đồng hành, tư vấn và hỗ trợ Quý khách hàng các vấn đề pháp lý liên quan đến bảo hiểm y tế cho người nước ngoài. Nếu cần hỗ trợ về vấn đề pháp lý, hãy liên hệ ngay với NPLaw.