Quy định pháp luật liên quan đến công trình không đúng thiết kế

Trong lĩnh vực xây dựng, việc thực hiện công trình đúng theo thiết kế đã được phê duyệt là yêu cầu bắt buộc, vừa đảm bảo an toàn kết cấu, vừa tuân thủ quy định pháp luật. Tuy nhiên, thực tế vẫn tồn tại nhiều công trình thi công sai thiết kế, dẫn đến nguy cơ mất an toàn, phát sinh tranh chấp và bị xử lý theo pháp luật.

Bài viết này sẽ phân tích quy định pháp luật về công trình không đúng thiết kế, trách nhiệm của các bên liên quan, các rủi ro pháp lý và biện pháp xử lý, nhằm giúp chủ đầu tư, nhà thầu và các bên tham gia xây dựng nắm rõ quyền lợi và nghĩa vụ pháp lý.

I. Thực trạng liên quan đến công trình không đúng thiết kế

Trong thực tế xây dựng hiện nay, việc công trình thi công không đúng thiết kế được phê duyệt vẫn xảy ra khá phổ biến, gây ra nhiều rủi ro về kỹ thuật, an toàn và pháp lý. Nguyên nhân chủ yếu bao gồm:

• Nhà thầu thay đổi thiết kế trong quá trình thi công để giảm chi phí, rút ngắn tiến độ hoặc do thiếu năng lực thực hiện;
• Chủ đầu tư không kiểm tra, giám sát chặt chẽ quá trình thi công, dẫn đến việc sai khác so với bản vẽ thiết kế;
• Thiếu sự phối hợp giữa các bên liên quan, như tư vấn thiết kế, giám sát thi công, dẫn đến thực tế thi công lệch so với hồ sơ được phê duyệt;
• Vi phạm quy định về nghiệm thu và thẩm định công trình, hoặc không thực hiện đúng các quy chuẩn kỹ thuật xây dựng.

Công trình không đúng thiết kế không chỉ làm giảm chất lượng, an toàn và hiệu quả sử dụng mà còn kéo theo rủi ro pháp lý nghiêm trọng cho chủ đầu tư và nhà thầu.

II. Khái niệm về công trình không đúng thiết kế

Trong xây dựng, việc thực hiện đúng hồ sơ thiết kế đã được phê duyệt là yêu cầu pháp lý và kỹ thuật quan trọng. Tuy nhiên, trong quá trình thi công, có thể xuất hiện những sai khác dẫn đến công trình không đúng thiết kế, gây rủi ro về chất lượng và pháp lý.

1. Công trình không đúng thiết kế là gì?

Công trình không đúng thiết kế là công trình được thi công khác so với bản vẽ, phương án kỹ thuật, kết cấu, vị trí hoặc vật liệu đã được cơ quan có thẩm quyền phê duyệt. Việc này có thể do thay đổi chủ quan của nhà thầu, lỗi kỹ thuật, hoặc không tuân thủ hướng dẫn của tư vấn thiết kế.

2. Những dấu hiệu nào cho thấy công trình thi công không đúng với thiết kế được phê duyệt?

Những dấu hiệu cho thấy công trình thi công không đúng với thiết kế được phê duyệt bao gồm: 

• Kích thước, chiều cao, vị trí công trình thay đổi so với hồ sơ thiết kế;
• Sử dụng vật liệu khác so với vật liệu được phê duyệt;
• Thay đổi kết cấu chịu lực, bố trí mặt bằng so với bản vẽ thiết kế;
• Thiếu các hạng mục kỹ thuật như hệ thống điện, nước, phòng cháy chữa cháy hoặc lối thoát hiểm;

Việc phát hiện sớm các dấu hiệu sai khác giúp chủ đầu tư và cơ quan quản lý kịp thời xử lý, giảm thiểu rủi ro an toàn và pháp lý.

3. Có sự khác biệt nào giữa “công trình không đúng thiết kế được duyệt” và “công trình không đúng hồ sơ thiết kế thi công” không?

Giữa “công trình không đúng thiết kế được duyệt” và “công trình không đúng hồ sơ thiết kế thi công” có sự khác biệt, cụ thể: 

• Công trình không đúng thiết kế được duyệt: Là công trình có sự thay đổi, sai lệch về giải pháp thiết kế, kết cấu, kích thước, vật liệu hoặc phương án kỹ thuật so với thiết kế đã được cơ quan có thẩm quyền thẩm định và phê duyệt;
• Công trình không đúng hồ sơ thiết kế thi công: Là công trình có sự thay đổi, sai lệch so với hồ sơ thiết kế thi công đã được chủ đầu tư thẩm định và phê duyệt, bao gồm việc thi công sai vật liệu, kích thước, kết cấu hoặc giải pháp kỹ thuật so với thiết kế được duyệt;

Hai khái niệm đều liên quan đến sai khác so với hồ sơ pháp lý, nhưng mức độ vi phạm và trách nhiệm pháp lý có thể khác nhau, công trình không đúng thiết kế được duyệt thường chịu trách nhiệm pháp lý nghiêm trọng hơn.

III. Quy định của pháp luật liên quan đến công trình không đúng thiết kế

Trong quá trình thi công xây dựng, việc thi công không đúng thiết kế được phê duyệt là một trong những hành vi vi phạm phổ biến, có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến chất lượng, an toàn công trình và quyền, lợi ích hợp pháp của các bên liên quan. 

Pháp luật Việt Nam hiện nay quy định khá chặt chẽ về trách nhiệm của các chủ thể, trình tự điều chỉnh thiết kế, cũng như chế tài xử lý vi phạm trong lĩnh vực này. Dưới đây là một số vấn đề thường được quan tâm liên quan đến công trình không đúng thiết kế: 

1. Cơ sở pháp lý chính điều chỉnh hành vi thi công không đúng thiết kế là những văn bản nào?

Cơ sở pháp lý chính điều chỉnh hành vi thi công không đúng thiết kế hiện nay chủ yếu gồm: 

• Luật Xây dựng 2014 (sửa đổi, bổ sung năm 2016, năm 2018, năm 2019, năm 2020, năm 2023, năm 2024, năm 2025): Điều 121 về quyền và nghĩa vụ của chủ đầu tư trong việc giám sát thi công xây dựng công trình, trong đó có nhà thầu giám sát thi công xây dựng công trình có các nghĩa vụ bồi thường thiệt hại khi làm sai lệch kết quả giám sát đối với khối lượng thi công không đúng thiết kế. 
• Nghị định 175/2024/NĐ-CP hướng dẫn Luật Xây dựng về quản lý hoạt động xây dựng: Điều 38 về nội dung thiết kế cơ sở; nội dung thiết kế kỹ thuật; nội dung thiết kế bản vẽ thi công;...
• Thông tư, Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia (Thông tư 01/2021/TT-BXD về QCVN 01:2021/BXD Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về Quy hoạch xây dựng): Hướng dẫn tiêu chuẩn về thiết kế, kết cấu, vật liệu và hồ sơ thi công;

Như vậy, các văn bản này tạo cơ sở pháp lý đầy đủ để xử lý, giám sát và hướng dẫn điều chỉnh công trình sai thiết kế.

2. Ai chịu trách nhiệm chính khi công trình không đúng thiết kế được duyệt?

Chủ thể chịu trách nhiệm chính khi công trình không đúng thiết kế được duyệt bao gồm:

• Chủ đầu tư: Chịu trách nhiệm giám sát, nghiệm thu và đảm bảo công trình thi công đúng hồ sơ thiết kế;
• Nhà thầu thi công: Chịu trách nhiệm trực tiếp về việc thi công sai thiết kế, bao gồm chất lượng, kết cấu và vật liệu;
• Tư vấn thiết kế, giám sát: Chịu trách nhiệm nếu không phát hiện, cảnh báo kịp thời các sai khác trong quá trình thi công;

Như vậy, trách nhiệm pháp lý được phân định rõ ràng, chủ đầu tư và nhà thầu là hai bên chịu trách nhiệm chính.

3. Thủ tục điều chỉnh thiết kế công trình trong quá trình thi công được quy định như thế nào?

Tại Điều 49 Nghị định 175/2024/NĐ-CP quy định về điều chỉnh thiết kế xây dựng triển khai sau thiết kế cơ sở như sau:

Công trình xây dựng thuộc đối tượng phải thẩm định tại cơ quan chuyên môn về xây dựng theo quy định tại Điều 44 Nghị định này, khi điều chỉnh thiết kế xây dựng, cơ quan chuyên môn về xây dựng chỉ thực hiện thẩm định thiết kế xây dựng điều chỉnh đối với các trường hợp sau:

• Điều chỉnh, bổ sung thiết kế xây dựng có thay đổi về giải pháp kết cấu chính như: điều chỉnh giải pháp xử lý nền đất yếu (trừ công trình theo tuyến điều chỉnh cục bộ), giải pháp thiết kế móng/ngầm, giải pháp thiết kế phần trên/phần thân và điều chỉnh giải pháp sử dụng vật liệu cho các loại kết cấu nêu trên;
• Điều chỉnh biện pháp tổ chức thi công làm ảnh hưởng đến an toàn chịu lực của công trình dẫn đến phải điều chỉnh kết cấu chịu lực của công trình đã được thẩm định và phê duyệt;
• Khi điều chỉnh dự án đầu tư xây dựng có yêu cầu thẩm định điều chỉnh báo cáo nghiên cứu khả thi đầu tư xây dựng tại cơ quan chuyên môn về xây dựng theo quy định tại khoản 2 Điều 23 Nghị định này.

Trong quá trình thẩm định, chủ đầu tư hoặc cơ quan chuyên môn trực thuộc người quyết định đầu tư, cơ quan chuyên môn về xây dựng được mời tổ chức, cá nhân có chuyên môn, kinh nghiệm phù hợp tham gia thẩm định thiết kế xây dựng triển khai sau thiết kế cơ sở hoặc yêu cầu người đề nghị thẩm định lựa chọn tổ chức, cá nhân có đủ điều kiện năng lực để thẩm tra làm cơ sở để thực hiện thẩm định trong trường hợp cần thiết.

Đối với thiết kế xây dựng điều chỉnh, bổ sung không thuộc trường hợp quy định trên, chủ đầu tư tự tổ chức thẩm định làm cơ sở phê duyệt.

4. Mức phạt hành chính cho hành vi thi công không đúng thiết kế là bao nhiêu?

Căn cứ tại điểm c khoản 2 Điều 11 Nghị định 16/2022/NĐ-CP, mức xử phạt đối với hành vi tổ chức thiết kế kiến trúc không đúng quy định có thể bị xử phạt vi phạm hành chính như sau:

- Đối với cá nhân: Phạt tiền từ 30.000.000 đồng đến 40.000.000 đồng.

- Đối với tổ chức: Phạt tiền từ 60.000.000 đồng đến 80.000.000 đồng.

Đồng thời, buộc thiết kế kiến trúc đúng quy định đối với công trình chưa khởi công xây dựng. 

IV. Giải đáp các vấn đề thắc mắc thường gặp liên quan đến công trình không đúng thiết kế

Việc công trình thi công không đúng thiết kế đặt ra nhiều băn khoăn pháp lý cho chủ đầu tư, nhà thầu và các bên liên quan. Dưới đây là phân tích một số thắc mắc phổ biến:

1. Trong trường hợp sai thiết kế dẫn đến sự cố nghiêm trọng (sập, nứt, hư hỏng), hành vi này có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự không?

Trong trường hợp sai thiết kế dẫn đến sự cố nghiêm trọng (sập, nứt, hư hỏng), hành vi này có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự.

Theo Điều 298 Bộ luật Hình sự 2015, nếu người nào vi phạm quy định về xây dựng trong lĩnh vực khảo sát, thiết kế, thi công, sử dụng nguyên liệu, vật liệu, máy móc, giám sát, nghiệm thu công trình hoặc lĩnh vực khác thì có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự về tội vi phạm quy định về xây dựng gây hậu quả nghiêm trọng. 

2. Trường hợp thay đổi nhỏ nhưng không xin phép điều chỉnh thiết kế, có bị coi là thi công sai thiết kế không?

Thay đổi nhỏ về vật liệu, bố trí không ảnh hưởng kết cấu, an toàn hoặc mục đích sử dụng thường được coi là thay đổi kỹ thuật hợp lý. Tuy nhiên, nếu pháp luật yêu cầu phải được phê duyệt điều chỉnh, việc không xin phép vẫn có thể coi là vi phạm quy định thi công theo thiết kế.

3. Chủ đầu tư có thể bị tước quyền sử dụng giấy phép xây dựng nếu công trình thi công sai thiết kế hay không?

Căn cứ quy định tại Điều 101 Luật Xây dựng 2014, sửa đổi năm 2020 thì giấy phép xây dựng bị thu hồi nếu “chủ đầu tư không khắc phục việc xây dựng sai với giấy phép xây dựng trong thời hạn ghi trong văn bản xử lý vi phạm theo yêu cầu của cơ quan nhà nước có thẩm quyền”.

Như vậy, cơ quan quản lý có thể thu hồi hoặc đình chỉ giấy phép xây dựng nếu chủ đầu tư thi công công trình sai thiết kế nghiêm trọng, ảnh hưởng an toàn hoặc trái quy hoạch.

4. Khi công trình không đúng thiết kế bị phát hiện sau nghiệm thu, pháp luật quy định xử lý thế nào?

Căn cứ điểm b khoản 3 Điều 18 Nghị định 16/2022/NĐ-CP, đối với việc công trình đã nghiệm thu nhưng không đảm bảo về chất lượng công trình có thể bị xử phạt tiền từ 100 triệu đến 120 triệu đồng. Bên cạnh đó, còn buộc khắc phục chất lượng công trình theo đúng quy định.

5. Có thể khiếu nại hoặc khởi kiện quyết định xử phạt hành chính vì sai thiết kế không?

Trong trường hợp công trình bị xử phạt hành chính do sai thiết kế hoặc không tuân thủ quy định về phòng cháy chữa cháy, nếu chủ đầu tư hoặc các bên liên quan cho rằng quyết định xử phạt là không đúng quy định pháp luật, không có căn cứ hoặc không đúng thẩm quyền, thì hoàn toàn có quyền khiếu nại hoặc khởi kiện hành chính để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình. 

Thủ tục khiếu nại thực hiện theo Luật Khiếu nại 2011 và thủ tục khởi kiện quyết định xử phạt hành chính được thực hiện theo Luật Tố tụng hành chính 2015. 

Như vậy, các bên vẫn có quyền bảo vệ quyền lợi hợp pháp, nhưng cần thực hiện đúng thủ tục pháp lý.

V. Tại sao nên tìm luật sư tư vấn ở NP Law khi có vấn đề về công trình không đúng thiết kế

Công trình thi công không đúng thiết kế có thể kéo theo xử phạt hành chính, đình chỉ thi công, bồi thường dân sự, trách nhiệm hình sự. Luật sư NP Law sẽ:

• Rà soát hồ sơ pháp lý, thiết kế, giấy phép xây dựng;
• Tư vấn trách nhiệm của chủ đầu tư, nhà thầu và các bên liên quan;
• Hỗ trợ soạn thảo văn bản, khiếu nại hoặc giải quyết tranh chấp;
• Hạn chế rủi ro pháp lý và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của khách hàng trong mọi tình huống.

Việc tư vấn pháp lý chuyên sâu giúp đảm bảo công trình vận hành an toàn, đúng quy chuẩn và tuân thủ pháp luật.