Quy định pháp luật liên quan đến thực phẩm có nguồn gốc không rõ ràng

Thực phẩm có nguồn gốc không rõ ràng đang trở thành vấn đề đáng lo ngại, tiềm ẩn nhiều nguy cơ cho sức khỏe cộng đồng. Bài viết này phân tích những quy định pháp luật hiện hành nhằm kiểm soát, ngăn chặn và xử lý hành vi sản xuất, kinh doanh loại thực phẩm này.

I. Thực trạng liên quan đến thực phẩm có nguồn gốc không rõ ràng

Trong những năm gần đây, thị trường Việt Nam liên tục ghi nhận tình trạng thực phẩm trôi nổi, không có nhãn mác, không rõ nơi sản xuất hoặc nhập lậu từ biên giới. Thực phẩm này thường được bán tại các chợ dân sinh, điểm kinh doanh tự phát và thậm chí len lỏi vào hệ thống phân phối hiện đại.

Theo thống kê của cơ quan quản lý thị trường, hàng trăm vụ vi phạm liên quan đến thực phẩm có nguồn gốc không rõ ràng bị phát hiện mỗi năm. Phần lớn các sản phẩm vi phạm gồm thịt, thủy sản đông lạnh, rau củ quả và bánh kẹo nhập lậu. Thực phẩm này có giá rẻ, dễ tiêu thụ nhưng tiềm ẩn rủi ro lớn cho sức khỏe người tiêu dùng và gây khó khăn cho công tác quản lý an toàn thực phẩm.

II. Quy định của pháp luật liên quan đến thực phẩm có nguồn gốc không rõ ràng

Pháp luật Việt Nam đã có hệ thống quy định tương đối đầy đủ nhằm kiểm soát, ngăn chặn và xử lý thực phẩm không rõ nguồn gốc, trong đó trọng tâm là Luật An toàn thực phẩm 2010, Luật Thương mại 2005, Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 2023, Nghị định 98/2020/NĐ-CP quy định xử phạt vi phạm hành chính trong hoạt động thương mại, sản xuất, buôn bán hàng giả, hàng cấm và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng (được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định số 17/2022/NĐ-CP, Nghị định số 96/2023/NĐ-CP, Nghị định số 24/2025/NĐ-CP).

1. Thực phẩm có nguồn gốc không rõ ràng là gì?

Thực phẩm có nguồn gốc không rõ ràng là thực phẩm không xác định được nơi sản xuất, cơ sở chế biến, nguồn nhập khẩu hoặc không có hóa đơn, chứng từ hợp pháp. Theo khoản 13 Điều 3 Nghị định 98/2020/NĐ-CP thì hàng hóa không rõ nguồn gốc, xuất xứ là hàng hóa lưu thông trên thị trường không có căn cứ xác định được nguồn gốc nơi sản xuất hoặc xuất xứ của hàng hóa.

2. Các dấu hiệu nhận biết thực phẩm có nguồn gốc không rõ ràng là gì?

Căn cứ xác định nguồn gốc nơi sản xuất hoặc xuất xứ của hàng hóa dựa trên khoản 13 Điều 3 Nghị định 98/2020/NĐ-CP bao gồm:

• Thông tin được thể hiện trên nhãn hàng hóa, bao bì hàng hóa, tài liệu kèm theo hàng hóa;
• Chứng từ chứng nhận xuất xứ hàng hóa, hợp đồng, hoá đơn mua bán, tờ khai hải quan;
• Giấy tờ khác chứng minh quyền sở hữu hợp pháp đối với hàng hóa và giao dịch dân sự giữa tổ chức, cá nhân sản xuất hàng hóa với bên có liên quan theo quy định của pháp luật.

Như vậy, thực phẩm không chứng minh được bằng nhãn, hóa đơn, chứng từ hoặc giấy tờ hợp pháp thì được coi là có nguồn gốc không rõ ràng.

3. Phân biệt thực phẩm nhập lậu và thực phẩm có nguồn gốc không rõ ràng

Một số dấu hiệu phân biệt thực phẩm nhập lậu và thực phẩm có nguồn gốc không rõ ràng là:

• Thực phẩm nhập lậu: là thực phẩm đưa vào Việt Nam trái phép, không qua kiểm dịch, hải quan (khoản 6 Điều 3 Nghị định 98/2020/NĐ-CP).
• Thực phẩm có nguồn gốc không rõ ràng: có thể bao gồm hàng nhập lậu, nhưng cũng có thể là hàng sản xuất trong nước nhưng không ghi nhãn, không chứng minh được xuất xứ (khoản 13 Điều 3 Nghị định 98/2020/NĐ-CP).

Như vậy, thực phẩm nhập lậu là một dạng của thực phẩm không rõ nguồn gốc, nhưng phạm vi của khái niệm “không rõ nguồn gốc” rộng hơn.

III. Giải đáp các thắc mắc về thực phẩm có nguồn gốc không rõ ràng

Trong quá trình quản lý và tiêu dùng, nhiều câu hỏi thực tiễn thường đặt ra liên quan đến thực phẩm có nguồn gốc không rõ ràng, cần được giải thích rõ ràng để tránh rủi ro pháp lý và bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

1. Thực phẩm có nguồn gốc không rõ ràng gồm những loại nào?

Thực phẩm có nguồn gốc có thể bao gồm: thịt, thủy hải sản đông lạnh, rau củ quả, thực phẩm chế biến sẵn, đồ uống, bánh kẹo và gia vị. Điểm chung là thiếu nhãn mác, chứng từ chứng minh xuất xứ hoặc không đáp ứng quy định về an toàn thực phẩm.

2. Người tiêu dùng nên làm gì nếu phát hiện thực phẩm có nguồn gốc không rõ ràng đang được bày bán?

Nếu phát hiện thực phẩm không rõ nguồn gốc, người tiêu dùng nên ngừng mua và sử dụng sản phẩm, thông báo cho tổ chức, cá nhân trực tiếp kinh doanh, bán thực phẩm đó. Ngoài ra, người tiêu dùng có thể báo cáo thông tin đến cơ quan chức năng như Ủy ban nhân dân cấp xã, phường hoặc Thanh tra Sở Y tế, và hạn chế mua hàng ở những nơi không đảm bảo vệ sinh. Việc này giúp bảo vệ sức khỏe bản thân và cộng đồng, đồng thời hỗ trợ cơ quan quản lý xử lý các vụ việc vi phạm an toàn thực phẩm.

3. Mức xử phạt đối với hành vi bán thực phẩm có nguồn gốc không rõ ràng

Mức xử phạt với hành vi vi phạm về thời hạn sử dụng của hàng hóa, hàng hóa không rõ nguồn gốc, xuất xứ và có vi phạm khác theo Điều 17 Nghị định 98/2020/NĐ-CP (được sửa đổi bởi Điểm a Khoản 3 Điều 1 Nghị định 24/2025/NĐ-CP có hiệu lực từ ngày 21/02/2025) như sau:

• Phạt cảnh cáo hoặc phạt tiền từ 300.000 đồng đến 50.000.000 đồng tùy tính chất và giá trị hàng hóa;
• Hình thức xử phạt bổ sung: Tịch thu tang vật, tịch thu phương tiện là công cụ, máy móc được sử dụng để thực hiện hành vi vi phạm;
• Biện pháp khắc phục hậu quả: Buộc tiêu hủy tang vật vi phạm gây hại cho sức khỏe con người, vật nuôi, cây trồng và môi trường; Buộc nộp lại số lợi bất hợp pháp có được do thực hiện hành vi vi phạm quy định.
• Mức phạt trên áp dụng đối với cá nhân vi phạm, nếu tổ chức có hành vi vi phạm tương tự thì phạt gấp đôi.

4. Thực phẩm có nguồn gốc không rõ ràng có thể gây ra những rủi ro gì cho sức khỏe người tiêu dùng?

Thực phẩm có nguồn gốc không rõ ràng có thể gây ra những rủi ro cho sức khỏe người tiêu dùng, cụ thể như:

• Nhiễm vi sinh vật, vi khuẩn, ký sinh trùng.
• Chứa tồn dư hóa chất, kháng sinh, chất bảo quản cấm.
• Không đảm bảo điều kiện bảo quản, dễ hư hỏng, gây ngộ độc cấp tính.
• Về lâu dài, có thể ảnh hưởng đến gan, thận, hệ miễn dịch, thậm chí gây ung thư.

5. Các biện pháp pháp lý nào được áp dụng để ngăn chặn việc lưu thông thực phẩm có nguồn gốc không rõ ràng?

Để ngăn chặn thực phẩm không rõ nguồn gốc, Nhà nước áp dụng các biện pháp pháp lý như quy định về quản lý an toàn thực phẩm, kiểm tra, giám sát, và xử lý vi phạm hành chính, hình sự đối với hành vi vi phạm pháp luật về thực phẩm. Cơ quan chức năng thực hiện việc lấy mẫu kiểm nghiệm, truy xuất nguồn gốc và tiêu hủy thực phẩm không đảm bảo an toàn. 

IV. Dịch vụ tư vấn pháp lý liên quan đến thực phẩm có nguồn gốc không rõ ràng

Dịch vụ tư vấn pháp lý liên quan đến thực phẩm có nguồn gốc không rõ ràng sẽ hỗ trợ quý khách hàng về:

• Tư vấn pháp luật về an toàn thực phẩm, quy định về ghi nhãn, nguồn gốc.
• Hỗ trợ rà soát hợp đồng và hồ sơ nhập khẩu để tránh vô tình mua phải hàng hóa không hợp pháp.
• Đại diện làm việc với cơ quan chức năng khi xảy ra tranh chấp hoặc bị kiểm tra.
• Đào tạo, tập huấn cho doanh nghiệp về quy trình truy xuất nguồn gốc, thủ tục pháp lý.
• Tư vấn và tham gia bào chữa trong trường hợp bị khởi tố hình sự do vi phạm nghiêm trọng.

Quý khách hàng có thắc mắc liên quan hay nhu cầu tư vấn về thực phẩm có nguồn gốc không rõ ràng, vui lòng liên hệ cho NPLAW để được đội ngũ chúng tôi trực tiếp tư vấn và hướng dẫn giải quyết.