Quy định pháp luật liên quan đến tranh chấp về trách nhiệm trong điều trị

Tranh chấp về trách nhiệm trong điều trị là vấn đề ngày càng được quan tâm trong lĩnh vực y tế. Những sai sót chuyên môn hoặc tai biến y khoa có thể dẫn đến mâu thuẫn giữa người bệnh và cơ sở y tế. Pháp luật đóng vai trò quan trọng trong việc xác định trách nhiệm và bảo vệ quyền lợi các bên liên quan. Sau đây, kính mời quý độc giả hãy cùng NPLaw tìm hiểu các vấn đề pháp lý liên quan đến tranh chấp về trách nhiệm trong điều trị.

I. Thực trạng tranh chấp về trách nhiệm trong điều trị trong giai đoạn hiện nay

Trong giai đoạn hiện nay, tranh chấp về trách nhiệm trong điều trị giữa bệnh nhân và cơ sở y tế đang có xu hướng gia tăng cả về số lượng và mức độ phức tạp. Nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ các sự cố y khoa, sai sót chuyên môn, thiếu minh bạch trong thông tin điều trị hoặc không tuân thủ đầy đủ quy trình kỹ thuật. Mặt khác, người bệnh ngày càng có nhận thức cao hơn về quyền lợi của mình, dẫn đến việc sẵn sàng khiếu nại hoặc khởi kiện khi cho rằng quyền được chăm sóc y tế an toàn bị xâm phạm. 

Tuy nhiên, việc xác định lỗi và trách nhiệm trong điều trị không hề đơn giản do tính chuyên môn sâu và đòi hỏi giám định y khoa, pháp lý rõ ràng. Trong khi đó, nhiều cơ sở y tế chưa xây dựng được quy trình tiếp nhận, giải quyết phản ánh, khiếu nại hiệu quả, dẫn đến xung đột kéo dài. Thực trạng này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải hoàn thiện khung pháp lý, tăng cường giám sát chuyên môn và nâng cao năng lực truyền thông, ứng xử giữa nhân viên y tế và người bệnh nhằm hạn chế tranh chấp phát sinh.

II. Tranh chấp về trách nhiệm trong điều trị là gì?

1. Khái niệm về tranh chấp về trách nhiệm trong điều trị

Tranh chấp về trách nhiệm trong điều trị là sự bất đồng giữa các bên liên quan trong quá trình khám bệnh, chữa bệnh – thường là giữa người bệnh (hoặc đại diện) và cơ sở khám, chữa bệnh hoặc bác sĩ, liên quan đến:

• Việc xác định trách nhiệm chuyên môn kỹ thuật trong điều trị (có sai sót hay không);
• Quyền và nghĩa vụ về bồi thường thiệt hại khi xảy ra sự cố y khoa hoặc tai biến y tế;
• Tranh chấp phát sinh do thiếu thông tin, thiếu minh bạch, hoặc không đồng thuận với kết luận chuyên môn.

2. Các trường hợp dẫn đến tranh chấp về trách nhiệm trong điều trị

Tranh chấp có thể phát sinh từ nhiều nguyên nhân. Dưới đây là các trường hợp điển hình:

Tai biến y khoa có hậu quả nghiêm trọng

• Gây tử vong, tổn thương vĩnh viễn, tàn tật, biến chứng nặng cho người bệnh.
• Ví dụ: sốc thuốc, mổ nhầm vị trí, truyền sai nhóm máu...

Sai sót chuyên môn kỹ thuật trong chẩn đoán, điều trị

• Chẩn đoán sai bệnh, kê sai đơn thuốc, sử dụng sai phương pháp điều trị.
• Thực hiện thủ thuật không đúng quy trình kỹ thuật chuyên môn của Bộ Y tế.

Thiếu thông tin, không giải thích rõ ràng cho người bệnh

• Bác sĩ không tư vấn rõ ràng về nguy cơ, rủi ro, phương pháp điều trị hoặc không lấy ý kiến đồng thuận trước khi can thiệp.
• Vi phạm quyền được thông tin của người bệnh (Điều 11 Luật Khám bệnh, chữa bệnh 2023).

Không thống nhất với kết luận của Hội đồng chuyên môn

• Người bệnh hoặc người đại diện không đồng ý với việc xác định bác sĩ/cơ sở y tế không có lỗi chuyên môn.
• Từ đó yêu cầu đánh giá lại, hoặc khởi kiện ra Tòa.

Sự phối hợp không hiệu quả giữa các bộ phận y tế

• Ví dụ: bệnh nhân chuyển khoa chậm trễ, thiếu hồ sơ, sai sót do lỗi hệ thống trong bệnh viện.

3. Cách giải quyết khi xảy ra tranh chấp về trách nhiệm trong điều trị

Theo Điều 50 Luật Khám bệnh, chữa bệnh 2023, trình tự từng bước giải quyết tranh chấp về trách nhiệm trong điều trị khi xảy ra tai biến y khoa gồm:

Trường hợp 1: Bệnh viện thuộc thẩm quyền quản lý của Sở Y tế (đa số bệnh viện công lập tuyến tỉnh, huyện)

Bước 1: Khi xảy ra tai biến y khoa và có tranh chấp, bệnh viện phải thành lập Hội đồng chuyên môn cấp cơ sở theo đề nghị của:

• Người bệnh hoặc đại diện;
• Người hành nghề;
• Cơ quan điều tra hoặc Tòa án.

Bước 2: Nếu không đồng ý với kết luận của Hội đồng chuyên môn cấp cơ sở, thì gửi văn bản đề nghị Sở Y tế thành lập Hội đồng chuyên môn cấp Sở.

Bước 3: Nếu không đồng ý với kết luận của Hội đồng chuyên môn cấp Sở, thì gửi văn bản đề nghị Bộ Y tế thành lập Hội đồng chuyên môn. Kết luận của Hội đồng chuyên môn của Bộ Y tế là kết luận cuối cùng trong hệ thống hành chính.

Bước 4: Nếu vẫn không đồng ý, khởi kiện tại Tòa án có thẩm quyền.

Trường hợp 2: Cơ sở khám bệnh, chữa bệnh không phải bệnh viện (thuộc Sở Y tế quản lý)

Bước 1: Cơ sở y tế gửi văn bản đề nghị Sở Y tế thành lập Hội đồng chuyên môn (không thành lập tại cơ sở như bệnh viện).

Bước 2: Nếu không đồng ý với kết luận, gửi đề nghị Bộ Y tế thành lập Hội đồng chuyên môn.

Bước 3: Nếu tiếp tục không đồng ý, khởi kiện tại Tòa án.

Trường hợp 3: Bệnh viện hoặc bệnh xá thuộc Bộ Quốc phòng, Bộ Công an

Bước 1: Bệnh viện hoặc bệnh xá tự thành lập Hội đồng chuyên môn cấp cơ sở.

Bước 2: Nếu không đồng ý, gửi văn bản đề nghị Cục Quân y – Bộ Quốc phòng hoặc Cục Y tế – Bộ Công an thành lập Hội đồng chuyên môn.

Bước 3: Nếu vẫn không đồng ý, gửi đề nghị Bộ Y tế thành lập Hội đồng chuyên môn. Kết luận của Bộ Y tế là cuối cùng trong hành chính.

Bước 4: Nếu không đồng ý với kết luận của Bộ Y tế, khởi kiện tại Tòa án.

Trường hợp 4: Cơ sở y tế của Bộ Quốc phòng/Bộ Công an không đủ điều kiện thành lập HĐCM

Bước 1: Gửi đề nghị Cục Quân y/Cục Y tế thành lập HĐCM.

Bước 2: Nếu không đồng ý, gửi đề nghị Bộ Y tế thành lập HĐCM (kết luận cuối cùng).

Bước 3: Nếu không đồng ý, khởi kiện tại Tòa án.

Trường hợp 5: Bệnh viện thuộc Bộ Y tế quản lý

Bước 1: Bệnh viện tự thành lập Hội đồng chuyên môn cấp cơ sở.

Bước 2: Nếu không đồng ý có thể gửi đề nghị Bộ Y tế thành lập HĐCM. (kết luận cuối cùng)

Bước 3: Nếu vẫn không đồng ý có thể khởi kiện tại Tòa án.

Trường hợp 6: Cơ sở y tế thuộc Bộ Y tế không phải là bệnh viện

Bước 1: Cơ sở gửi văn bản đề nghị Bộ Y tế thành lập HĐCM (không qua cấp cơ sở).

Bước 2: Nếu không đồng ý có thể khởi kiện tại Tòa án.

III. Quy định pháp luật liên quan đến tranh chấp về trách nhiệm trong điều trị

1. Quy định liên quan khi giải quyết tranh chấp về trách nhiệm trong điều trị

Theo quy định tại Điều 101 Luật Khám bệnh, chữa bệnh năm 2023, việc giải quyết tranh chấp về trách nhiệm trong điều trị, đặc biệt khi có tai biến y khoa  được thực hiện thông qua Hội đồng chuyên môn. Đây là cơ chế quan trọng nhằm bảo đảm việc xác định có hay không sai sót chuyên môn kỹ thuật của người hành nghề một cách khách quan và minh bạch. Cụ thể:

Cơ sở khám bệnh, chữa bệnh có trách nhiệm thành lập Hội đồng chuyên môn khi có yêu cầu từ người bệnh, người đại diện hoặc người hành nghề để xác minh sai sót chuyên môn.

Thành phần Hội đồng bao gồm chuyên gia trong lĩnh vực chuyên môn phù hợp và có thể có thêm chuyên gia liên quan đến tai biến y khoa, được lựa chọn sao cho không xung đột lợi ích.

Hội đồng có thể do 3 cấp thành lập:

• Cơ sở khám bệnh, chữa bệnh thành lập trực tiếp.
• Cơ quan quản lý nhà nước về y tế thành lập nếu cơ sở không đủ điều kiện thành lập hoặc có yêu cầu từ các bên tranh chấp.
• Bộ Y tế thành lập nếu các bên không đồng ý với kết luận trước đó – và kết luận của Hội đồng do Bộ Y tế lập là cuối cùng.

Hội đồng hoạt động theo nguyên tắc thảo luận tập thể, quyết định theo đa số, và kết luận của Hội đồng là cơ sở để cơ quan có thẩm quyền xử lý tranh chấp, xử lý người hành nghề (nếu có sai sót).

2. Các tổ chức nào có thẩm quyền kiểm tra và giải quyết tranh chấp về trách nhiệm trong điều trị?

Căn cứ Điều 50 Luật Khám bệnh, chữa bệnh 2023, các tổ chức có thẩm quyền kiểm tra và giải quyết tranh chấp về trách nhiệm trong điều trị:

• Hội đồng chuyên môn cấp cơ sở: Do bệnh viện hoặc cơ sở khám chữa bệnh thành lập khi xảy ra tai biến y khoa và có tranh chấp.
• Sở Y tế.
• Cục Quân y – Bộ Quốc phòng và Cục Y tế – Bộ Công an thành lập hội đồng chuyên môn chuyên ngành khi vụ việc xảy ra tại bệnh viện hoặc cơ sở y tế của quân đội/công an.
• Bộ Y tế.
• Tòa án nhân dân có thẩm quyền.

3. Hậu quả nếu tranh chấp về trách nhiệm trong điều trị không thể xử lý?

Nếu tranh chấp về trách nhiệm trong điều trị không thể xử lý dứt điểm hoặc kéo dài không được giải quyết hiệu quả, sẽ dẫn đến nhiều hậu quả nghiêm trọng trên cả phương diện pháp lý, xã hội và y tế, cụ thể như sau:

Đối với người bệnh và gia đình:

• Tổn thất về sức khỏe và tinh thần không được bù đắp, có thể khiến bệnh nhân mất niềm tin vào hệ thống y tế.
• Tăng cảm xúc tiêu cực, tâm lý bức xúc, dẫn đến khiếu nại, tố cáo, khởi kiện kéo dài, thậm chí biểu hiện quá khích.
• Chi phí kiện tụng, thời gian và công sức bỏ ra để theo đuổi vụ việc kéo dài có thể gây áp lực tài chính nặng nề.

Đối với cơ sở y tế và người hành nghề:

• Suy giảm uy tín, ảnh hưởng danh tiếng, nhất là khi vụ việc bị truyền thông hoặc mạng xã hội khai thác.
• Tăng nguy cơ bị xử lý hành chính, dân sự hoặc hình sự nếu kết luận chậm nhưng cuối cùng vẫn xác định có lỗi.
• Gây mất ổn định nội bộ, ảnh hưởng tâm lý nhân viên y tế và làm gián đoạn hoạt động khám, chữa bệnh.

Đối với hệ thống y tế và xã hội:

• Mất lòng tin của người dân vào ngành y, ảnh hưởng đến hiệu quả truyền thông y tế và hợp tác trong khám chữa bệnh.
• Gây áp lực lên cơ quan quản lý nhà nước, các cơ quan giải quyết tranh chấp và hệ thống pháp luật.
• Tạo tiền lệ xấu, khiến các vụ việc tương tự trong tương lai trở nên khó xử lý hơn, làm gia tăng các vụ kiện tụng trong lĩnh vực y tế.

IV. Giải đáp các thắc mắc liên quan tranh chấp về trách nhiệm trong điều trị

1. Những yếu tố nào có thể dẫn đến tranh chấp về trách nhiệm trong điều trị giữa các bên liên quan?

Tranh chấp về trách nhiệm trong điều trị giữa các bên liên quan thường phát sinh từ các yếu tố sau:

• Sơ suất y tế (sai sót chuyên môn): Chẩn đoán sai, điều trị không đúng phác đồ, kê sai thuốc, bỏ sót bệnh lý...
• Thiếu minh bạch thông tin: Không tư vấn đầy đủ về nguy cơ, rủi ro hoặc không cung cấp thông tin kịp thời.
• Xâm phạm quyền tự quyết của người bệnh: Thực hiện điều trị mà không có sự đồng ý hoặc không đúng phạm vi cam kết.
• Sai sót trong phối hợp giữa các bộ phận chuyên môn: Ví dụ, chuyển tuyến chậm, sai lệch trong kết quả xét nghiệm.
• Không đảm bảo điều kiện cơ sở vật chất hoặc vi phạm quy trình an toàn người bệnh.
• Thiệt hại xảy ra nhưng không được giải thích rõ ràng, khiến người bệnh hoặc người nhà nghi ngờ, khiếu nại.

2. Nếu có tranh chấp phát sinh từ sự cố trong điều trị, bên nào sẽ phải chịu trách nhiệm?

Việc xác định bên chịu trách nhiệm phụ thuộc vào việc có hay không có sai sót chuyên môn kỹ thuật của người hành nghề, theo Điều 100 Luật Khám bệnh, chữa bệnh 2023.

Trường hợp có sai sót chuyên môn kỹ thuật:

• Nếu Hội đồng chuyên môn kết luận người hành nghề có hành vi: vi phạm trách nhiệm trong điều trị hoặc vi phạm quy định chuyên môn kỹ thuật;

Người hành nghề (bác sĩ) có lỗi và phải chịu trách nhiệm chuyên môn. Tuy nhiên, cơ sở khám bệnh, chữa bệnh (bệnh viện) là bên chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hại trước tiên đối với người bệnh (Điều 102 Luật Khám bệnh, chữa bệnh 2023; Điều 597 Bộ luật Dân sự 2015). 

Trường hợp không có sai sót chuyên môn kỹ thuật: Theo Điều 100, người hành nghề không phải chịu trách nhiệm, nếu sự cố xảy ra trong các tình huống như:

• Đã làm đúng quy trình chuyên môn nhưng vẫn xảy ra tai biến y khoa ngoài ý muốn;
• Do thiếu thiết bị, thuốc, người trong trường hợp cấp cứu;
• Do yếu tố bất khả kháng, trở ngại khách quan;
• Do người bệnh tự gây ra;

Trong các trường hợp này, người hành nghề không phải bồi thường và không bị xử lý. Cơ sở y tế có thể xem xét bồi thường thiện chí, nhưng không bắt buộc theo pháp luật, trừ khi có yếu tố khác phát sinh theo Điều 42 Luật Khám bệnh, chữa bệnh 2023.

3. Có những rủi ro pháp lý nào liên quan đến tranh chấp về trách nhiệm trong điều trị không?

Có nhiều rủi ro pháp lý phát sinh khi xảy ra tranh chấp về trách nhiệm trong điều trị, bao gồm:

• Trách nhiệm dân sự: Nếu chứng minh được có sai sót chuyên môn kỹ thuật gây thiệt hại cho người bệnh, cơ sở y tế hoặc người hành nghề có thể bị buộc bồi thường thiệt hại về sức khỏe, tinh thần, thu nhập bị mất,...
• Trách nhiệm hành chính: Cơ sở y tế hoặc cá nhân vi phạm có thể bị xử phạt hành chính theo quy định của pháp luật về y tế, như bị phạt tiền, tạm đình chỉ hoạt động, thu hồi giấy phép hành nghề,...
• Trách nhiệm hình sự: Trong trường hợp sai sót gây hậu quả nghiêm trọng như chết người, có thể bị xử lý hình sự theo các tội danh như vô ý làm chết người do vi phạm quy tắc nghề nghiệp (Điều 129 Bộ luật Hình sự 2015).
• Uy tín và danh tiếng bị ảnh hưởng: Dù chưa xác định được lỗi, việc bị tranh chấp kéo dài cũng có thể ảnh hưởng tiêu cực đến uy tín của cơ sở y tế và người hành nghề, dẫn đến mất lòng tin của bệnh nhân và cộng đồng.

4. Trách nhiệm của cơ sở y tế trong việc đảm bảo an toàn cho bệnh nhân khi xảy ra tranh chấp là gì?

Khi có tranh chấp về trách nhiệm trong điều trị, cơ sở y tế vẫn phải thực hiện đầy đủ trách nhiệm bảo đảm an toàn cho bệnh nhân, bao gồm:

• Tiếp tục chăm sóc, điều trị y tế đầy đủ và kịp thời, không được phân biệt đối xử hay cắt giảm quyền lợi của người bệnh liên quan đến tranh chấp.
• Thành lập Hội đồng chuyên môn để đánh giá và xác định có hay không có sai sót chuyên môn kỹ thuật (Điều 101 Luật Khám bệnh, chữa bệnh 2023).
• Cung cấp đầy đủ thông tin cho người bệnh về tình trạng sức khỏe, nguyên nhân xảy ra tai biến (nếu có), hướng xử lý, theo quy định tại Điều 10 Luật Khám bệnh, chữa bệnh 2023.
• Lưu giữ và cung cấp hồ sơ bệnh án theo yêu cầu của bên liên quan, phục vụ cho việc giải quyết tranh chấp một cách minh bạch.
• Phối hợp với cơ quan có thẩm quyền, như Sở Y tế hoặc Bộ Y tế, trong quá trình xác minh, điều tra hoặc giám định chuyên môn.

5. Quyền lợi của bệnh nhân trong trường hợp có tranh chấp về trách nhiệm trong điều trị được bảo vệ như thế nào?

Người bệnh có các quyền lợi được pháp luật bảo vệ trong quá trình giải quyết tranh chấp:

• Quyền yêu cầu thành lập Hội đồng chuyên môn để xác định có hay không sai sót chuyên môn kỹ thuật (Điều 101 Luật Khám bệnh, chữa bệnh 2023).
• Quyền khiếu nại hoặc khởi kiện theo pháp luật nếu cho rằng quyền và lợi ích hợp pháp của mình bị xâm phạm (theo Luật Khiếu nại, Luật Tố tụng hành chính, Bộ luật Dân sự, Bộ luật Tố tụng dân sự).
• Quyền được cung cấp thông tin đầy đủ, trung thực về quá trình khám chữa bệnh và kết quả giám định (Điều 10 và Điều 11 Luật Khám bệnh, chữa bệnh 2023).
• Quyền được bồi thường thiệt hại hợp lý khi xác định có sai sót gây tổn thất về sức khỏe, tài sản hoặc tinh thần theo quy định tại Bộ luật Dân sự.
• Quyền được bảo vệ bí mật đời sống riêng tư, thông tin y tế, tránh bị tiết lộ trái phép trong quá trình giải quyết tranh chấp.

V. Tại sao nên tìm luật sư tư vấn liên quan đến tranh chấp về trách nhiệm trong điều trị

Trên đây là bài viết của NPLaw về tranh chấp về trách nhiệm trong điều trị, với đội ngũ luật sư và chuyên viên pháp lý giàu kinh nghiệm NPLaw luôn sẵn sàng đồng hành, tư vấn và hỗ trợ Quý khách hàng các vấn đề pháp lý liên quan đến tranh chấp về trách nhiệm trong điều trị. Nếu cần hỗ trợ về vấn đề pháp lý, hãy liên hệ ngay với NPLaw.