Quy định pháp luật về cạnh tranh không công bằng

Bài viết phân tích thực trạng về cạnh tranh không công bằng, đồng thời tư vấn về cạnh tranh không công bằng theo quy định pháp luật hiện hành.

I. Thực trạng hiện nay của cạnh tranh không công bằng

Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế và sự phát triển mạnh mẽ của nền kinh tế thị trường, cạnh tranh giữa các doanh nghiệp ngày càng gay gắt. Tuy nhiên, thay vì dựa trên năng lực và chất lượng sản phẩm, không ít doanh nghiệp đã lựa chọn thủ đoạn cạnh tranh không công bằng để giành lợi thế. Thực trạng này đang ngày càng phổ biến và phức tạp hơn, thể hiện ở một số khía cạnh sau:

• Quảng cáo gian dối, gây nhầm lẫn: Nhiều doanh nghiệp sử dụng hình ảnh, thông tin sai sự thật để thu hút khách hàng, làm người tiêu dùng hiểu lầm về chất lượng, nguồn gốc hoặc công dụng sản phẩm.
• Xâm phạm bí mật kinh doanh: Tình trạng lấy cắp công thức, dữ liệu khách hàng hoặc công nghệ độc quyền của đối thủ để trục lợi diễn ra ngày càng tinh vi.
• Bán hàng dưới giá thành nhằm loại bỏ đối thủ: Một số doanh nghiệp chấp nhận bán lỗ trong thời gian dài để ép đối thủ rời bỏ thị trường, sau đó nâng giá trở lại.
• Gây nhầm lẫn về thương hiệu: Sản phẩm “nhái” tên gọi, bao bì hoặc logo gần giống với thương hiệu nổi tiếng vẫn xuất hiện tràn lan, nhất là trong lĩnh vực hàng tiêu dùng và thương mại điện tử.
• Gièm pha, bôi nhọ đối thủ: Sử dụng thông tin sai lệch để hạ thấp uy tín đối thủ cạnh tranh, đặc biệt là trên môi trường mạng xã hội và thương mại điện tử.

Thực trạng trên không chỉ làm suy giảm niềm tin của người tiêu dùng, gây thiệt hại cho doanh nghiệp chân chính mà còn ảnh hưởng đến môi trường kinh doanh lành mạnh của nền kinh tế. Đây cũng chính là lý do Nhà nước phải ban hành và siết chặt hơn nữa các quy định pháp luật về chống cạnh tranh không công bằng.

II. Cạnh tranh không công bằng là gì?

Trong bất kỳ nền kinh tế thị trường nào, cạnh tranh là động lực để doanh nghiệp đổi mới, nâng cao chất lượng sản phẩm và dịch vụ. Tuy nhiên, khi cạnh tranh vượt quá giới hạn cho phép, đi ngược lại các chuẩn mực đạo đức kinh doanh và quy định pháp luật, nó sẽ trở thành cạnh tranh không công bằng. Đây là hành vi gây tổn hại không chỉ cho đối thủ trực tiếp mà còn ảnh hưởng xấu đến quyền lợi người tiêu dùng và sự phát triển bền vững của thị trường.

1. Tầm quan trọng của cạnh tranh không công bằng

Cạnh tranh không công bằng cần được nhận diện và kiểm soát vì:

• Nó gây thiệt hại trực tiếp cho doanh nghiệp chân chính, làm mất đi cơ hội cạnh tranh bình đẳng.
• Nó ảnh hưởng đến người tiêu dùng, khiến họ bị lừa dối bởi thông tin sai lệch hoặc buộc phải mua sản phẩm/dịch vụ kém chất lượng.
• Nó làm méo mó thị trường, phá vỡ nguyên tắc minh bạch, công khai và cản trở sự phát triển kinh tế lành mạnh.
• Nó tạo ra môi trường kinh doanh thiếu niềm tin, khiến nhà đầu tư e ngại khi tham gia thị trường Việt Nam.

2. Những điều cần lưu ý về cạnh tranh không công bằng

Để tránh rơi vào rủi ro pháp lý, doanh nghiệp và cá nhân cần lưu ý:

• Nhận diện đúng hành vi: Không phải mọi hình thức cạnh tranh đều bị coi là không công bằng. Chỉ khi hành vi trái pháp luật, trái chuẩn mực kinh doanh thì mới bị xử lý.
• Tuân thủ quy định pháp luật chuyên ngành: Ngoài Luật Cạnh tranh 2018, còn có các quy định trong Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005, sửa đổi năm 2009, 2019, 2022; Luật Quảng cáo năm 2012, sửa đổi năm 2025 , Luật Thương mại 2005, … liên quan đến hành vi cạnh tranh không lành mạnh.
• Ý thức bảo vệ thương hiệu và bí mật kinh doanh: Doanh nghiệp cần chủ động đăng ký bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ, xây dựng cơ chế bảo mật thông tin để tránh bị xâm phạm.
• Tăng cường trách nhiệm xã hội: Hoạt động kinh doanh không chỉ nhằm tối đa hóa lợi nhuận mà còn phải gắn với trách nhiệm bảo vệ lợi ích người tiêu dùng và cộng đồng.

Như vậy, cạnh tranh không công bằng không chỉ là một khái niệm pháp lý mà còn là vấn đề gắn liền với đạo đức kinh doanh và chiến lược phát triển bền vững của doanh nghiệp.

III. Quy định pháp luật liên quan đến cạnh tranh không công bằng

Trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gay gắt, pháp luật Việt Nam đã xây dựng hệ thống quy định rõ ràng nhằm nhận diện và xử lý hành vi cạnh tranh không công bằng. Những quy định này không chỉ tạo hành lang pháp lý để xử lý vi phạm mà còn góp phần xây dựng một môi trường kinh doanh lành mạnh, minh bạch.

1. Quy định cần lưu ý liên quan đến cạnh tranh không công bằng

Một số quy định quan trọng được pháp luật đặt ra về cạnh tranh không công bằng mà doanh nghiệp cần chú ý có thể kể đến như:

• Luật Cạnh tranh 2018: Điều 45 quy định cụ thể về các hành vi cạnh tranh không lành mạnh bị cấm như: Xâm phạm bí mật kinh doanh; ép buộc khách hàng, đối tác kinh doanh; gièm pha doanh nghiệp khác;...
• Luật Sở hữu trí tuệ 2005 (sửa đổi năm 2009, 2019, 2022): Các hành vi xâm phạm được coi là cạnh tranh không lành mạnh (Điều 130); Các biện pháp dân sự xử lý hành vi xâm phạm SHTT (Điều 202); Căn cứ xác định mức bồi thường thiệt hại do xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ (Điều 205);... 
• Luật Thương mại 2005: Quy định về giải quyết tranh chấp thương mại (Điều 317), trong đó doanh nghiệp có quyền yêu cầu bồi thường thiệt hại khi chứng minh được đối tác hoặc đối thủ vi phạm nghĩa vụ thương mại.

2. Những vi phạm liên quan đến cạnh tranh không công bằng

Tại Điều 45 Luật Cạnh tranh 2018 quy định các hành vi cạnh tranh không lành mạnh bị cấm, bao gồm:

• Xâm phạm thông tin bí mật trong kinh doanh dưới các hình thức sau đây:
  • Tiếp cận, thu thập thông tin bí mật trong kinh doanh bằng cách chống lại các biện pháp bảo mật của người sở hữu thông tin đó;
  • Tiết lộ, sử dụng thông tin bí mật trong kinh doanh mà không được phép của chủ sở hữu thông tin đó.
• Ép buộc khách hàng, đối tác kinh doanh của doanh nghiệp khác bằng hành vi đe dọa hoặc cưỡng ép để buộc họ không giao dịch hoặc ngừng giao dịch với doanh nghiệp đó.
• Cung cấp thông tin không trung thực về doanh nghiệp khác bằng cách trực tiếp hoặc gián tiếp đưa thông tin không trung thực về doanh nghiệp gây ảnh hưởng xấu đến uy tín, tình trạng tài chính hoặc hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp đó.
• Gây rối hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp khác bằng cách trực tiếp hoặc gián tiếp cản trở, làm gián đoạn hoạt động kinh doanh hợp pháp của doanh nghiệp đó.
• Lôi kéo khách hàng bất chính bằng các hình thức sau đây:
  • Đưa thông tin gian dối hoặc gây nhầm lẫn cho khách hàng về doanh nghiệp hoặc hàng hóa, dịch vụ, khuyến mại, điều kiện giao dịch liên quan đến hàng hóa, dịch vụ mà doanh nghiệp cung cấp nhằm thu hút khách hàng của doanh nghiệp khác;
  • So sánh hàng hóa, dịch vụ của mình với hàng hóa, dịch vụ cùng loại của doanh nghiệp khác nhưng không chứng minh được nội dung.
• Bán hàng hóa, cung ứng dịch vụ dưới giá thành toàn bộ dẫn đến hoặc có khả năng dẫn đến loại bỏ doanh nghiệp khác cùng kinh doanh loại hàng hóa, dịch vụ đó.
• Các hành vi cạnh tranh không lành mạnh khác bị cấm theo quy định của luật khác.

Ngoài ra, căn cứ quy định tại Điều 130 Luật Sở hữu trí tuệ 2005 (được sửa đổi bổ sung bởi khoản 50 Điều 1 Luật Sở hữu trí tuệ 2022) về hành vi cạnh tranh không lành mạnh trong sở hữu trí tuệ, các hành vi sau đây bị coi là hành vi cạnh tranh không lành mạnh:

• Sử dụng chỉ dẫn thương mại gây nhầm lẫn về chủ thể kinh doanh, hoạt động kinh doanh, nguồn gốc thương mại của hàng hoá, dịch vụ;
• Sử dụng chỉ dẫn thương mại gây nhầm lẫn về xuất xứ, cách sản xuất, tính năng, chất lượng, số lượng hoặc đặc điểm khác của hàng hoá, dịch vụ; về điều kiện cung cấp hàng hoá, dịch vụ;
• Sử dụng nhãn hiệu được bảo hộ tại một nước là thành viên của điều ước quốc tế có quy định cấm người đại diện hoặc đại lý của chủ sở hữu nhãn hiệu sử dụng nhãn hiệu đó mà Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam cũng là thành viên, nếu người sử dụng là người đại diện hoặc đại lý của chủ sở hữu nhãn hiệu và việc sử dụng đó không được sự đồng ý của chủ sở hữu nhãn hiệu và không có lý do chính đáng;
• Đăng ký, chiếm giữ quyền sử dụng hoặc sử dụng tên miền trùng hoặc tương tự gây nhầm lẫn với nhãn hiệu, tên thương mại được bảo hộ của người khác hoặc chỉ dẫn địa lý mà mình không có quyền sử dụng nhằm mục đích chiếm giữ tên miền, lợi dụng hoặc làm thiệt hại đến uy tín, danh tiếng của nhãn hiệu, tên thương mại, chỉ dẫn địa lý tương ứng.

IV. Giải đáp các thắc mắc về cạnh tranh không công bằng

Trong quá trình kinh doanh, nhiều doanh nghiệp băn khoăn không biết xử lý thế nào khi gặp phải hành vi cạnh tranh không công bằng. Dưới đây là những thắc mắc thường gặp cùng giải đáp dựa trên quy định pháp luật hiện hành:

1. Các phương thức giải quyết tranh chấp cạnh tranh không công bằng gồm những gì?

Khi xảy ra tranh chấp cạnh tranh không công bằng, doanh nghiệp có thể lựa chọn các phương thức:

• Thương lượng, hòa giải: Giúp tiết kiệm thời gian, chi phí và giữ được mối quan hệ kinh doanh.
• Giải quyết tại cơ quan quản lý cạnh tranh: Nộp đơn đến Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia để được điều tra và xử lý.
• Khởi kiện tại Tòa án: Yêu cầu bồi thường thiệt hại hoặc buộc chấm dứt hành vi vi phạm.

2. Mối liên hệ giữa cạnh tranh không công bằng và hành vi vi phạm quyền sở hữu trí tuệ được pháp luật quy định ra sao?

Theo Khoản 6 Điều 3 Luật Sở hữu trí tuệ 2005 (được sửa đổi bổ sung năm 2009, 2019, 2022), quyền sở hữu công nghiệp là quyền của tổ chức, cá nhân đối với sáng chế, kiểu dáng công nghiệp, thiết kế bố trí mạch tích hợp bán dẫn, nhãn hiệu, tên thương mại, chỉ dẫn địa lý, bí mật kinh doanh do mình sáng tạo ra hoặc sở hữu và quyền chống cạnh tranh không lành mạnh. Trong khi đó, quyền sở hữu công nghiệp là một trong đối tượng của quyền sở hữu trí tuệ. 

Từ góc độ pháp lý, có thể thấy hành vi xâm phạm quyền SHTT (như làm giả nhãn hiệu, sử dụng trái phép tên thương mại, tiết lộ bí mật kinh doanh…) đồng thời có thể bị coi là hành vi cạnh tranh không công bằng theo Luật Cạnh tranh. Khi xử lý, cơ quan có thẩm quyền có thể áp dụng song song Luật Sở hữu trí tuệ và Luật Cạnh tranh, tùy theo tính chất và mức độ vi phạm. Điều này đảm bảo cơ chế bảo vệ toàn diện hơn cho doanh nghiệp bị xâm hại. Mối liên hệ này còn giúp doanh nghiệp tăng cường khả năng khởi kiện và yêu cầu bồi thường: Vừa dựa vào hành vi vi phạm SHTT, vừa dựa vào hành vi cạnh tranh không công bằng, qua đó nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền lợi hợp pháp.

3. Có thể yêu cầu bồi thường thiệt hại trong vụ việc cạnh tranh không công bằng hay không?

Doanh nghiệp bị thiệt hại có quyền khởi kiện dân sự yêu cầu bồi thường theo Khoản 4 Điều 202 Luật Sở hữu trí tuệ 2005 (được sửa đổi bổ sung năm 2009, 2019, 2022). Khoản bồi thường có thể bao gồm:

• Thiệt hại về tài sản (doanh thu, lợi nhuận bị mất).
• Chi phí hợp lý để ngăn chặn, khắc phục thiệt hại.
• Tổn thất về uy tín, thương hiệu.

4. Cạnh tranh không công bằng trên mạng xã hội được nhận diện và xử lý như thế nào?

Trong kỷ nguyên số, mạng xã hội đã trở thành kênh quảng bá, kinh doanh và tiếp cận khách hàng quan trọng. Tuy nhiên, đây cũng là “mảnh đất màu mỡ” cho các hành vi cạnh tranh không công bằng. Các hành vi cạnh tranh không công bằng thường thấy trên mạng xã hội bao gồm:

• Gièm pha đối thủ: đăng tải thông tin sai lệch, bôi nhọ uy tín doanh nghiệp khác.
• Quảng cáo gian dối: thổi phồng công dụng sản phẩm, so sánh sai sự thật với sản phẩm đối thủ.
• Lợi dụng nhãn hiệu, logo, hình ảnh của doanh nghiệp khác để kinh doanh trái phép.
• Tổ chức khuyến mại “ảo” nhằm lừa dối khách hàng và triệt tiêu đối thủ cạnh tranh.

Về cách xử lý, pháp luật hiện hành quy định:

• Xử phạt hành chính: Doanh nghiệp hoặc cá nhân thực hiện hành vi cạnh tranh không lành mạnh trên mạng xã hội có thể bị xử phạt hành chính theo Mục 4 Chương 2 Nghị định 75/2019/NĐ-CP .
• Biện pháp dân sự: Doanh nghiệp bị hại có quyền khởi kiện yêu cầu bồi thường thiệt hại theo Khoản 1 Điều 111 Luật Cạnh tranh năm 2018 đối với tổ chức, cá nhân có hành vi vi phạm pháp luật về cạnh tranh. 
• Biện pháp kỹ thuật: Cơ quan quản lý có quyền yêu cầu nền tảng mạng xã hội gỡ bỏ nội dung vi phạm, khóa tài khoản hoặc hạn chế truy cập.
• Trường hợp nghiêm trọng: Nếu hành vi trên mạng xã hội có dấu hiệu hình sự thì người vi phạm có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự, ví dụ tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản theo Điều 174 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017); tội vi phạm quy định về cạnh tranh theo Điều 217 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017). 

5. Biện pháp khắc phục hậu quả cho doanh nghiệp bị thiệt hại bởi hành vi cạnh tranh không công bằng là gì?

Doanh nghiệp có thể áp dụng biện pháp khắc phục hậu quả cho doanh nghiệp bị thiệt hại bởi hành vi cạnh tranh không công bằng như:

• Yêu cầu cơ quan chức năng buộc đối thủ chấm dứt hành vi vi phạm.
• Khởi kiện yêu cầu xin lỗi, cải chính công khai.
• Yêu cầu bồi thường thiệt hại theo quy định pháp luật dân sự.
• Đồng thời, triển khai biện pháp truyền thông – bảo vệ uy tín thương hiệu để giảm thiểu tác động tiêu cực từ hành vi vi phạm.

V. Bạn đang cần một chuyên gia pháp lý hỗ trợ trong việc cạnh tranh không công bằng?

Trong bối cảnh kinh doanh hiện nay, chỉ một hành vi cạnh tranh không công bằng cũng có thể khiến doanh nghiệp chịu tổn thất nặng nề về tài chính và uy tín. Vì vậy, việc có luật sư hoặc chuyên gia pháp lý đồng hành sẽ giúp bạn:

• Phân tích, đánh giá và nhận diện hành vi vi phạm.
• Xây dựng chiến lược pháp lý để bảo vệ quyền lợi.
• Đại diện thương lượng, làm việc với cơ quan nhà nước hoặc tham gia tố tụng tại Tòa án.

Quý Khách hàng có nhu cầu tư vấn về cạnh tranh không công bằng, vui lòng liên hệ cho NPLaw để được đội ngũ chúng tôi trực tiếp tư vấn và hướng dẫn giải quyết.