Trong nền kinh tế hiện đại, sở hữu trí tuệ không chỉ là công cụ khẳng định giá trị sáng tạo mà còn trở thành lợi thế cạnh tranh then chốt giữa các doanh nghiệp. Mời bạn đọc cùng theo dõi bài viết dưới đây của NPLaw để tìm hiểu thêm quy định về cạnh tranh trong sở hữu trí tuệ hiện nay nhé.
I. Thực trạng hiện nay của cạnh tranh trong sở hữu trí tuệ
Cùng với sự phát triển của khoa học - công nghệ, số lượng đơn đăng ký quyền sở hữu trí tuệ ngày càng gia tăng. Các doanh nghiệp không chỉ đầu tư mạnh vào hoạt động nghiên cứu, sáng tạo mà còn tìm mọi cách khai thác giá trị thương mại của tài sản trí tuệ. Tuy nhiên, bên cạnh các hành vi cạnh tranh lành mạnh, thị trường cũng ghi nhận sự xuất hiện của nhiều hình thức vi phạm như sao chép kiểu dáng, nhái nhãn hiệu, khai thác trái phép sáng chế hoặc lạm dụng quyền sở hữu trí tuệ để loại bỏ đối thủ.
II. Cạnh tranh trong sở hữu trí tuệ là gì?
1. Tầm quan trọng của cạnh tranh trong sở hữu trí tuệ
Cạnh tranh trong sở hữu trí tuệ có thể hiểu là hoạt động giữa các chủ thể nhằm giành lấy thị phần thông qua việc phát triển và khai thác tài sản trí tuệ. Hoạt động này mang lại nhiều giá trị như:
- Thúc đẩy đổi mới sáng tạo: Cạnh tranh giúp các doanh nghiệp không ngừng đầu tư vào nghiên cứu và phát triển để tạo ra những sản phẩm, công nghệ mới, từ đó nâng cao năng lực cạnh tranh.
- Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng: Cạnh tranh lành mạnh trong sở hữu trí tuệ giúp người tiêu dùng được tiếp cận với các sản phẩm chất lượng cao, đa dạng và được đảm bảo về nguồn gốc, xuất xứ.
- Tạo ra giá trị cho doanh nghiệp: Tài sản trí tuệ được bảo hộ là cơ sở để doanh nghiệp xây dựng thương hiệu, tăng giá trị tài sản, và thu hút đầu tư.
Khi cạnh tranh được điều chỉnh hợp lý, nó sẽ tạo môi trường kinh doanh công bằng và khuyến khích sự phát triển bền vững.
2. Những điều cần lưu ý về cạnh tranh trong sở hữu trí tuệ
Một số điều lưu ý quan trọng liên quan đến cạnh tranh trong sở hữu trí tuệ hiện nay như sau:
- Nguyên tắc ưu tiên: Người nộp đơn đăng ký sáng chế, kiểu dáng công nghiệp, nhãn hiệu có quyền yêu cầu hưởng quyền ưu tiên trên cơ sở đơn đầu tiên đăng ký bảo hộ cùng một đối tượng nếu đáp ứng các điều kiện theo quy định (khoản 1 Điều 91 Luật Sở hữu trí tuệ 2005, sửa đổi, bổ sung 2009, 2019, 2022).
- Giới hạn quyền sở hữu trí tuệ: Chủ thể quyền sở hữu trí tuệ chỉ được thực hiện quyền của mình trong phạm vi và thời hạn bảo hộ theo quy định (khoản 1 Điều 7 Luật Sở hữu trí tuệ 2005, sửa đổi, bổ sung 2009, 2019, 2022).
- Các hành vi sau đây được coi là hành vi cạnh tranh không lành mạnh (khoản 1 Điều 130 Luật Sở hữu trí tuệ 2005, sửa đổi, bổ sung 2009, 2019, 2022).
III. Quy định pháp luật liên quan đến cạnh tranh trong sở hữu trí tuệ
1. Quy định cần lưu ý liên quan đến cạnh tranh trong sở hữu trí tuệ
Các quy định về cạnh tranh trong sở hữu trí tuệ cần lưu ý được quy định tại các văn bản quy phạm pháp luật như sau:
- Luật Sở hữu trí tuệ 2005, sửa đổi, bổ sung 2009, 2019, 2022: quy định về căn cứ phát sinh, xác lập quyền sở hữu trí tuệ (Điều 6), hành vi cạnh tranh không lành mạnh trong sở hữu trí tuệ (Điều 130), và quyền tự bảo vệ (Điều 198)...
- Luật Cạnh tranh 2018: quy định về các hành vi liên quan đến cạnh tranh không lành mạnh (Điều 45), xử lý vụ việc về cạnh tranh không lành mạnh (Điều 90)...
- Nghị định 75/2019/NĐ-CP về xử phạt hành chính trong lĩnh vực cạnh tranh (mục 4 Chương II quy định về xử phạt hành vi vi phạm quy định về cạnh tranh không lành mạnh).
2. Những vi phạm liên quan đến cạnh tranh trong sở hữu trí tuệ
Theo khoản 1 Điều 130 Luật Sở hữu trí tuệ 2005, sửa đổi, bổ sung 2009, 2019, 2022, các hành vi sau đây được coi là hành vi cạnh tranh không lành mạnh:
- Sử dụng chỉ dẫn thương mại gây nhầm lẫn về chủ thể kinh doanh, hoạt động kinh doanh, nguồn gốc thương mại của hàng hóa, dịch vụ;
- Sử dụng chỉ dẫn thương mại gây nhầm lẫn về xuất xứ, cách sản xuất, tính năng, chất lượng, số lượng hoặc đặc điểm khác của hàng hóa, dịch vụ; về điều kiện cung cấp hàng hóa, dịch vụ;
- Sử dụng nhãn hiệu được bảo hộ tại một nước là thành viên của điều ước quốc tế có quy định cấm người đại diện hoặc đại lý của chủ sở hữu nhãn hiệu sử dụng nhãn hiệu đó mà Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam cũng là thành viên, nếu người sử dụng là người đại diện hoặc đại lý của chủ sở hữu nhãn hiệu và việc sử dụng đó không được sự đồng ý của chủ sở hữu nhãn hiệu và không có lý do chính đáng;
- Chiếm hữu, sử dụng tên miền trùng hoặc tương tự gây nhầm lẫn với nhãn hiệu, tên thương mại được bảo hộ của người khác hoặc chỉ dẫn địa lý mà mình không có quyền sử dụng với dụng ý xấu, lợi dụng uy tín, danh tiếng của nhãn hiệu, tên thương mại, chỉ dẫn địa lý tương ứng nhằm thu lợi bất chính.
Đồng thời, Điều 45 Luật Cạnh tranh 2018 quy định các hành vi cạnh tranh không lành mạnh bị cấm gồm:
- Xâm phạm thông tin bí mật trong kinh doanh dưới các hình thức sau đây:
- Tiếp cận, thu thập thông tin bí mật trong kinh doanh bằng cách chống lại các biện pháp bảo mật của người sở hữu thông tin đó;
- Tiết lộ, sử dụng thông tin bí mật trong kinh doanh mà không được phép của chủ sở hữu thông tin đó.
- Ép buộc khách hàng, đối tác kinh doanh của doanh nghiệp khác bằng hành vi đe dọa hoặc cưỡng ép để buộc họ không giao dịch hoặc ngừng giao dịch với doanh nghiệp đó.
- Cung cấp thông tin không trung thực về doanh nghiệp khác bằng cách trực tiếp hoặc gián tiếp đưa thông tin không trung thực về doanh nghiệp gây ảnh hưởng xấu đến uy tín, tình trạng tài chính hoặc hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp đó.
- Gây rối hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp khác bằng cách trực tiếp hoặc gián tiếp cản trở, làm gián đoạn hoạt động kinh doanh hợp pháp của doanh nghiệp đó.
- Lôi kéo khách hàng bất chính bằng các hình thức sau đây:
- Đưa thông tin gian dối hoặc gây nhầm lẫn cho khách hàng về doanh nghiệp hoặc hàng hóa, dịch vụ, khuyến mại, điều kiện giao dịch liên quan đến hàng hóa, dịch vụ mà doanh nghiệp cung cấp nhằm thu hút khách hàng của doanh nghiệp khác;
- So sánh hàng hóa, dịch vụ của mình với hàng hóa, dịch vụ cùng loại của doanh nghiệp khác nhưng không chứng minh được nội dung.
- Bán hàng hóa, cung ứng dịch vụ dưới giá thành toàn bộ dẫn đến hoặc có khả năng dẫn đến loại bỏ doanh nghiệp khác cùng kinh doanh loại hàng hóa, dịch vụ đó.
- Các hành vi cạnh tranh không lành mạnh khác bị cấm theo quy định của luật khác.
Như vậy, những hành vi nêu trên được xem là cạnh tranh không lành mạnh trong sở hữu trí tuệ.
IV. Giải đáp các thắc mắc về cạnh tranh trong sở hữu trí tuệ
1. Các hình thức cạnh tranh trong sở hữu trí tuệ có thể dẫn đến xung đột pháp lý giữa các doanh nghiệp không?
Trên thực tế, khi nhiều doanh nghiệp cùng sử dụng hoặc đăng ký quyền sở hữu trí tuệ có dấu hiệu tương tự nhau (như nhãn hiệu, sáng chế, kiểu dáng công nghiệp), hoặc cạnh tranh không lành mạnh thì nguy cơ xảy ra tranh chấp là rất lớn. Xung đột thường phát sinh từ việc xác định ai là chủ sở hữu hợp pháp, ai có quyền ưu tiên nộp đơn hoặc ai đang xâm phạm quyền đã được bảo hộ. Các tranh chấp này cần được giải quyết theo quy định của pháp luật sở hữu trí tuệ, căn cứ vào thời điểm đăng ký, phạm vi bảo hộ và tài liệu để chứng minh quyền hợp pháp.
2. Khi xảy ra tranh chấp cạnh tranh trong sở hữu trí tuệ, quy trình giải quyết thường như thế nào?
Trường hợp khởi kiện tại Tòa án theo thủ tục quy định tại Bộ luật Tố tụng Dân sự 2015, sửa đổi, bổ sung 2025:
Bước 1: chuẩn bị đầy đủ hồ sơ khởi kiện
Bước 2: nộp đơn khởi kiện và tài liệu, chứng cứ kèm theo đến Tòa án có thẩm quyền.
Bước 3: Tòa án tiếp nhận và thụ lý đơn khởi kiện khi đáp ứng đủ điều kiện theo quy định.
Bước 4: Chuẩn bị xét xử vụ án. Tòa án tiến hành một số thủ tục như:
- Thông báo cho bị đơn và các bên có liên quan.
- Yêu cầu các bên trình bày ý kiến.
- Thu thập tài liệu, chứng cứ để giải quyết vụ việc.
- Tiến hành hòa giải, áp dụng các biện pháp khẩn cấp tạm thời (nếu có).
Bước 5: Mở phiên tòa giải quyết vụ án.
Bước 6: Tòa án ra bản án/quyết định.
Trường hợp khởi kiện tại Trọng tài theo thủ tục quy định tại Luật Trọng tài thương mại 2010:
Bước 1: chuẩn bị đầy đủ hồ sơ khởi kiện
Bước 2: nộp đơn khởi kiện, các tài liệu, chứng cứ kèm theo tại Trọng tài có thẩm quyền.
Bước 3: Trọng tài thông báo đơn khởi kiện cho bị đơn.
Bước 4: Bị đơn nộp bản tự bảo vệ, đơn kiện lại (nếu có).
Bước 5: Thành lập Hội đồng trọng tài.
Bước 6: Thương lượng, hòa giải.
Bước 7: Mở phiên họp giải quyết tranh chấp và ra phán quyết trọng tài.
3. Có những hình thức nào của hành vi cạnh tranh không lành mạnh trong sở hữu trí tuệ?
Các hình thức cạnh tranh không lành mạnh trong sở hữu trí tuệ rất đa dạng như
- Sử dụng chỉ dẫn thương mại gây nhầm lẫn.
- Sử dụng nhãn hiệu được bảo hộ nhưng không được sự đồng ý của chủ sở hữu nhãn hiệu và không có lý do chính đáng.
- Chiếm hữu, sử dụng tên miền trùng hoặc tương tự gây nhầm lẫn với nhãn hiệu, tên thương mại được bảo hộ của người khác hoặc chỉ dẫn địa lý mà mình không có quyền sử dụng với dụng ý xấu, lợi dụng uy tín, danh tiếng của nhãn hiệu, tên thương mại, chỉ dẫn địa lý tương ứng nhằm thu lợi bất chính.
Các hành vi cạnh tranh không lành mạnh cụ thể được quy định tại khoản 1 Điều 130 Luật Sở hữu trí tuệ 2005, sửa đổi, bổ sung 2009, 2019, 2022.
4. Cạnh tranh trong sở hữu trí tuệ có thể ảnh hưởng đến sự phát triển sản phẩm của doanh nghiệp như thế nào?
Cạnh tranh trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ có tác động trực tiếp đến quá trình phát triển sản phẩm của doanh nghiệp. Nếu không kiểm soát tốt quyền sở hữu trí tuệ, doanh nghiệp có thể rơi vào tình trạng vi phạm quyền của chủ thể khác, dẫn đến nguy cơ bị kiện, buộc thu hồi hoặc cấm lưu hành sản phẩm trên thị trường. Điều này không chỉ gây thiệt hại kinh tế mà còn ảnh hưởng nghiêm trọng đến uy tín thương hiệu.
Ngược lại, khi quản lý và tận dụng hiệu quả quyền sở hữu trí tuệ (đăng ký bảo hộ nhãn hiệu, kiểu dáng hay sáng chế đúng thời điểm...), doanh nghiệp có thể tạo ra lợi thế cạnh tranh bền vững, bảo vệ sản phẩm khỏi hành vi sao chép, đồng thời thúc đẩy đổi mới và tăng trưởng lâu dài.
5. Khi nào doanh nghiệp nên khởi kiện để bảo vệ quyền lợi liên quan đến cạnh tranh trong sở hữu trí tuệ?
Doanh nghiệp nên tiến hành khởi kiện ngay khi có đủ căn cứ cho thấy quyền sở hữu trí tuệ của mình bị xâm phạm hoặc đang bị đe dọa xâm phạm nghiêm trọng.
Theo Điều 186 Bộ luật Tố tụng Dân sự 2015, sửa đổi, bổ sung 2025: “Cơ quan, tổ chức, cá nhân có quyền tự mình hoặc thông qua người đại diện hợp pháp khởi kiện vụ án (sau đây gọi chung là người khởi kiện) tại Tòa án có thẩm quyền để yêu cầu bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình”. Điểm d khoản 1 Điều 198 Luật Sở hữu trí tuệ 2005, sửa đổi, bổ sung 2009, 2019, 2022, quyền tự bảo vệ gồm: “Khởi kiện ra tòa án hoặc trọng tài để bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình”.
Việc khởi kiện kịp thời không chỉ giúp ngăn chặn thiệt hại lan rộng mà còn thể hiện thái độ cứng rắn trong việc bảo vệ quyền lợi hợp pháp của doanh nghiệp.
Việc chậm trễ có thể khiến doanh nghiệp mất lợi thế về thời gian, chứng cứ và cả cơ hội khắc phục hậu quả kịp thời.
V. Vấn đề liên quan đến cạnh tranh trong sở hữu trí tuệ có nên liên hệ luật sư không? Liên hệ như thế nào?
Cạnh tranh trong sở hữu trí tuệ là lĩnh vực đòi hỏi kiến thức chuyên môn sâu, kinh nghiệm xử lý tranh chấp và am hiểu các quy định pháp luật liên ngành. Với đội ngũ luật sư, chuyên viên pháp lý giàu kinh nghiệm, NPLaw cung cấp dịch vụ pháp lý uy tín, chuyên nghiệp, đảm bảo tốt nhất quyền lợi hợp pháp cho Quý Khách hàng. Nếu cần hỗ trợ về vấn đề pháp lý, bạn có thể liên hệ NPLaw để được tư vấn về hỗ trợ.
