Quy định pháp luật về chậm thanh toán phí dịch vụ theo hợp đồng BOO

Trong quá trình triển khai các dự án theo mô hình BOO (Xây dựng - Sở hữu - Kinh doanh), vấn đề chậm thanh toán phí dịch vụ thường xuyên phát sinh và trở thành nguyên nhân dẫn đến tranh chấp giữa Nhà nước và nhà đầu tư, giữa nhà đầu tư và đơn vị khai thác hoặc giữa các bên liên quan trong chuỗi hợp đồng dự án. 

I. Thực trạng chậm thanh toán phí dịch vụ theo hợp đồng BOO trong giai đoạn hiện nay

Trong bối cảnh các dự án đầu tư theo mô hình BOO (Build – Own – Operate) ngày càng được triển khai rộng rãi trong các lĩnh vực cấp nước, xử lý nước thải, rác thải, năng lượng và hạ tầng kỹ thuật, tình trạng chậm thanh toán phí dịch vụ giữa các chủ thể trong hợp đồng BOO đang diễn ra khá phổ biến. Thực tế ghi nhận một số vấn đề nổi bật sau:

• Thứ nhất, tình trạng chậm thanh toán phát sinh ở nhiều khâu trong chuỗi hợp đồng BOO. Các đơn vị mua dịch vụ (cơ quan nhà nước, đơn vị cấp nước – điện – dịch vụ môi trường hoặc các tổ chức sử dụng hạ tầng) thường thanh toán chậm so với thời hạn đã cam kết, thậm chí kéo dài từ vài tháng đến nhiều năm. Điều này dẫn đến sự gián đoạn dòng tiền và ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng vận hành dự án của nhà đầu tư.
• Thứ hai, nguyên nhân chậm thanh toán chủ yếu xuất phát từ sự thiếu đồng bộ trong cơ chế tài chính. Nhiều trường hợp, cơ quan thanh toán phải chờ ngân sách được phân bổ, điều chỉnh đơn giá dịch vụ hoặc phê duyệt quyết toán, khiến quá trình thanh toán bị trì hoãn. Ngoài ra, việc thiếu các quy định thống nhất về phương pháp tính giá dịch vụ BOO cũng làm kéo dài thủ tục.
• Thứ ba, hợp đồng BOO chưa quy định rõ ràng về chế tài và quy trình xử lý khi chậm thanh toán. Một số hợp đồng không nêu rõ mức lãi phạt chậm trả, không có điều khoản yêu cầu bảo lãnh thanh toán hoặc không quy định thời điểm phát sinh nghĩa vụ bồi thường. Điều này khiến nhà đầu tư gặp khó khăn khi yêu cầu áp dụng chế tài hoặc khởi kiện.
• Thứ tư, việc chậm thanh toán gây ảnh hưởng tiêu cực đến hiệu quả tài chính và khả năng thu hồi vốn của nhà đầu tư. Dòng tiền bị nghẽn khiến nhà đầu tư không đủ nguồn lực trả nợ ngân hàng, không thể duy trì hoạt động vận hành – bảo trì, làm tăng chi phí tài chính và giảm tính hấp dẫn của mô hình BOO trong dài hạn.
• Thứ năm, số lượng tranh chấp liên quan đến chậm thanh toán phí dịch vụ trong hợp đồng BOO ngày càng gia tăng. Các tranh chấp thường liên quan đến thời hạn thanh toán, đơn giá dịch vụ, điều chỉnh giá, trách nhiệm của từng bên hoặc yêu cầu bồi thường thiệt hại do trễ hạn.

Như vậy, thực trạng chậm thanh toán phí dịch vụ theo hợp đồng BOO hiện nay không chỉ gây áp lực tài chính cho nhà đầu tư mà còn làm phát sinh nhiều tranh chấp, ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả và sự ổn định của dự án.

II. Tìm hiểu về chậm thanh toán phí dịch vụ theo hợp đồng BOO

Để hiểu rõ bản chất của nghĩa vụ thanh toán trong mô hình hợp đồng xây dựng – sở hữu – vận hành (BOO), cần làm rõ khái niệm chậm thanh toán phí dịch vụ, xác định thời điểm được coi là chậm thanh toán, phân tích các nguyên nhân phổ biến dẫn đến tình trạng này cũng như xem xét khả năng thỏa thuận của các bên về thời hạn thanh toán trong hợp đồng.

1. Chậm thanh toán phí dịch vụ theo hợp đồng BOO có nghĩa là gì?

Căn cứ điểm c Khoản 1 Điều 45 Luật Đầu tư theo phương thức đối tác công tư 2020, sửa đổi năm 2025, theo đó, hợp đồng Xây dựng - Sở hữu - Kinh doanh (Build - Own - Operate, gọi là hợp đồng BOO) được hiểu là hợp đồng mà nhà đầu tư, doanh nghiệp dự án PPP được nhượng quyền để xây dựng, sở hữu, kinh doanh, vận hành công trình, hệ thống cơ sở hạ tầng trong thời hạn nhất định; hết thời hạn, nhà đầu tư, doanh nghiệp dự án PPP chấm dứt hợp đồng.

Có thể hiểu: Chậm thanh toán phí dịch vụ theo hợp đồng BOO được hiểu là hành vi của một bên trong hợp đồng không thực hiện nghĩa vụ thanh toán phí dịch vụ đúng thời hạn đã được xác định trong hợp đồng hoặc phụ lục hợp đồng. Việc chậm thanh toán có thể diễn ra ở nhiều mức độ, từ chậm vài ngày, vài tháng đến kéo dài nhiều năm, tùy thuộc vào đặc thù dự án và cơ chế tài chính của từng bên.

2. Khi nào thì được coi là chậm thanh toán phí dịch vụ theo hợp đồng BOO?

Một bên được coi là chậm thanh toán khi thời hạn thanh toán đã được ghi trong hợp đồng nhưng đến thời điểm đó, họ không thực hiện nghĩa vụ thanh toán đầy đủ, hoặc thanh toán không đúng số tiền theo cam kết. Việc xác định thời điểm bắt đầu tính chậm thanh toán thường dựa vào: hạn thanh toán ghi trong hợp đồng, biên bản nghiệm thu, hóa đơn, hoặc thông báo thanh toán hợp lệ từ bên cung cấp dịch vụ.

Thời điểm chậm thanh toán được xác định dựa trên mốc thời gian nghĩa vụ phải thực hiện theo hợp đồng và chứng từ thanh toán hợp lệ.

3. Có những nguyên nhân nào thường dẫn đến việc chậm thanh toán phí dịch vụ theo hợp đồng BOO?

Có nhiều nguyên nhân dẫn đến chậm thanh toán, trong đó chủ yếu gồm:

• Nguyên nhân thuộc về cơ chế tài chính: ngân sách chưa được phê duyệt, thủ tục quyết toán kéo dài, thay đổi đơn giá, phát sinh thêm khối lượng công việc chưa được xác nhận.
• Nguyên nhân chủ quan từ phía bên thanh toán: trì hoãn, thiếu nguồn vốn, chờ điều chỉnh chính sách, hoặc không thống nhất về chất lượng dịch vụ.
• Nguyên nhân từ hợp đồng: hợp đồng không quy định rõ thời hạn thanh toán, chế tài phạt chậm thanh toán, bảo lãnh thanh toán, dẫn đến việc các bên dễ trì hoãn hoặc tranh cãi.
• Nguyên nhân khách quan: biến động kinh tế, thay đổi cơ quan quản lý, sự kiện bất khả kháng.

Nguyên nhân chậm thanh toán thường xuất phát từ sự kết hợp giữa yếu tố pháp lý, tài chính và sự thiếu rõ ràng trong hợp đồng.

4. Các bên tham gia hợp đồng BOO có thể thỏa thuận về thời hạn chậm thanh toán phí dịch vụ không?

Các bên hoàn toàn có thể thỏa thuận rõ ràng về thời hạn thanh toán và thời điểm phát sinh chậm thanh toán trong hợp đồng BOO.

Ngoài ra, hợp đồng cũng có thể quy định: thời gian gia hạn thanh toán, mức phạt chậm thanh toán, lãi suất tính trên số tiền chậm trả, hoặc điều kiện tạm ngừng cung cấp dịch vụ nếu bị chậm thanh toán kéo dài. Đây là cơ sở pháp lý quan trọng để bảo đảm quyền lợi cho nhà đầu tư vận hành.

Như vậy, có thể thỏa thuận thời hạn chậm thanh toán trong hợp đồng, và đây là cơ chế giúp giảm rủi ro tranh chấp khi xảy ra vi phạm nghĩa vụ thanh toán.

III. Các quy định pháp luật có liên quan đến chậm thanh toán phí dịch vụ theo hợp đồng BOO

Việc chậm thanh toán phí dịch vụ theo hợp đồng BOO không chỉ là vấn đề thực tiễn mà còn được điều chỉnh bởi các quy định pháp luật nhằm bảo vệ quyền lợi của các bên tham gia hợp đồng và đảm bảo vận hành dự án ổn định.

1. Có quy định nào về hình thức thông báo khi xảy ra chậm thanh toán phí dịch vụ theo hợp đồng BOO không?

Theo Khoản 2 Điều 353 Bộ luật Dân sự 2015, bên chậm thực hiện nghĩa vụ phải thông báo ngay cho bên có quyền về việc không thực hiện nghĩa vụ đúng thời hạn.

Tuy nhiên, pháp luật hiện nay không có quy định cụ thể về hình thức thông báo khi xảy ra chậm thanh toán phí dịch vụ theo hợp đồng BOO. Thông báo này thường được gửi qua email, bưu điện hoặc hệ thống quản lý hợp đồng được thỏa thuận trong hợp đồng. 

Mục đích là để xác nhận thời điểm chậm thanh toán và tạo cơ sở pháp lý cho việc áp dụng các chế tài tiếp theo.Việc thông báo kịp thời giúp minh bạch và bảo vệ quyền lợi pháp lý của bên bị chậm thanh toán.

2. Nếu một bên chậm thanh toán phí dịch vụ theo hợp đồng BOO, bên còn lại có quyền yêu cầu gì theo pháp luật?

Nếu một bên chậm thanh toán phí dịch vụ theo hợp đồng BOO, bên còn lại có quyền yêu cầu:

(1) Phạt vi phạm nếu có thỏa thuận phạt vi phạm 

Căn cứ theo quy định tại Điều 301, Luật Thương mại 2005 quy định về mức phạt vi phạm nghĩa vụ hợp đồng. “Mức phạt đối với vi phạm nghĩa vụ hợp đồng hoặc tổng mức phạt đối với nhiều vi phạm do các bên thỏa thuận trong hợp đồng, nhưng không quá 8% giá trị phần nghĩa vụ hợp đồng bị vi phạm, trừ trường hợp quy định tại Điều 266 của Luật này.”

Như vậy, mức phạt chậm thanh toán hợp đồng BOO không được vượt quá 8% giá trị phần nghĩa vụ hợp đồng bị vi phạm. 

(2) Quyền yêu cầu tiền lãi do chậm thanh toán

Căn cứ Điều 306 Luật Thương mại 2005, trường hợp bên vi phạm hợp đồng chậm thanh toán tiền hàng hay chậm thanh toán thù lao dịch vụ và các chi phí hợp lý khác thì bên bị vi phạm hợp đồng có quyền yêu cầu trả tiền lãi trên số tiền chậm trả đó theo lãi suất nợ quá hạn trung bình trên thị trường tại thời điểm thanh toán tương ứng với thời gian chậm trả, trừ trường hợp có thoả thuận khác hoặc pháp luật có quy định khác.

Căn cứ Điều 11 Nghị quyết 01/2019/NQ-HĐTP quy định về xác định lãi suất trung bình do chậm thanh toán, khi xác định lãi suất chậm trả đối với số tiền chậm trả, Tòa án căn cứ vào mức lãi suất nợ quá hạn trung bình trên thị trường của ít nhất 03 (ba) ngân hàng thương mại (Ngân hàng thương mại cổ phần Ngoại thương Việt Nam, Ngân hàng thương mại cổ phần Công thương Việt Nam, Ngân hàng Nông nghiệp và phát triển nông thôn Việt Nam,...) có trụ sở, chi nhánh hoặc phòng giao dịch tại tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương nơi Tòa án đang giải quyết, xét xử có trụ sở tại thời điểm thanh toán (thời điểm xét xử sơ thẩm) để quyết định mức lãi suất chậm trả, trừ trường hợp các bên có thỏa thuận khác hoặc pháp luật có quy định khác. 

3. Luật nào quy định về việc xử lý chậm thanh toán phí dịch vụ theo hợp đồng BOO trong lĩnh vực đầu tư?

Hiện nay, các văn bản luật quy định về việc xử lý chậm thanh toán phí dịch vụ theo hợp đồng BOO trong lĩnh vực đầu tư chủ yếu gồm:

• Luật Đầu tư theo phương thức đối tác công tư 2020, sửa đổi năm 2022, năm 2023, năm 2024, năm 2025: Điều 45 về phân loại hợp đồng dự án PPP, trong đó có hợp đồng BOO; Điều 47 về nội dung hợp đồng BOO; Điều 82 về cơ chế chia sẻ phần tăng, giảm doanh thu;...
• Luật Thương mại năm 2005: Điều 306 về quyền yêu cầu tiền lãi do chậm thanh toán; Điều 301 về chế tài phạt vi phạm;...
• Bộ luật Dân sự năm 2015: Điều 353 về chậm thực hiện nghĩa vụ; Điều 357 về trách nhiệm do chậm thực hiện nghĩa vụ trả tiền;...

Các văn bản pháp luật nêu trên cung cấp căn cứ để xử lý chậm thanh toán, bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các bên và đảm bảo tính khả thi trong thực hiện hợp đồng BOO.

VI. Các thắc mắc thường gặp liên quan đến chậm thanh toán phí dịch vụ theo hợp đồng BOO

Trong thực tế triển khai các dự án theo hợp đồng BOO, bên cạnh các quy định pháp luật, nhiều doanh nghiệp gặp khó khăn trong việc xác định quyền lợi và nghĩa vụ khi xảy ra chậm thanh toán phí dịch vụ. Dưới đây là phân tích chi tiết các thắc mắc thường gặp:

1. Hợp đồng BOO có thể quy định thời gian tối đa cho việc thanh toán phí dịch vụ không?

Hợp đồng BOO thường quy định rõ thời hạn thanh toán phí dịch vụ để tránh tranh chấp. Thời hạn này có thể được xác định theo ngày, tuần hoặc tháng kể từ ngày lập hóa đơn hoặc nghiệm thu dịch vụ. Việc quy định cụ thể giúp bảo đảm dòng tiền cho nhà đầu tư và minh bạch nghĩa vụ của bên sử dụng dịch vụ.

Quy định thời hạn thanh toán là công cụ quan trọng để bảo vệ quyền lợi của bên cung cấp dịch vụ.

2. Các biện pháp pháp lý nào có thể áp dụng khi bên đối tác chậm thanh toán phí dịch vụ theo hợp đồng BOO?

Các biện pháp pháp lý có thể áp dụng khi chậm thanh toán phí dịch vụ theo hợp đồng BOO gồm: 

• Áp dụng lãi phạt chậm thanh toán theo hợp đồng;
• Yêu cầu bồi thường thiệt hại phát sinh do chậm thanh toán;
• Khởi kiện ra tòa án hoặc trọng tài kinh tế theo điều khoản giải quyết tranh chấp trong hợp đồng;
• Sử dụng bảo lãnh thanh toán nếu có thỏa thuận trong hợp đồng.

Việc áp dụng các biện pháp pháp lý đảm bảo bên bị chậm thanh toán không né tránh nghĩa vụ và nhà đầu tư được bảo vệ quyền lợi hợp pháp.

3. Tình huống nào có thể được coi là lý do chính đáng để được miễn trách nhiệm về việc chậm thanh toán?

Căn cứ vào Điều 294 Luật Thương mại 2005, các trường hợp miễn trách nhiệm đối với hành vi vi phạm như: 

• Xảy ra trường hợp miễn trách nhiệm mà các bên đã thoả thuận;
• Xảy ra sự kiện bất khả kháng;
• Hành vi vi phạm của một bên hoàn toàn do lỗi của bên kia;
• Hành vi vi phạm của một bên do thực hiện quyết định của cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền mà các bên không thể biết được vào thời điểm giao kết hợp đồng.

Các trường hợp trên có thể được coi là lý do chính đáng để được miễn trách nhiệm về việc chậm thanh toán. Việc xác định đúng lý do chính đáng giúp hạn chế tranh chấp và tránh áp dụng chế tài không công bằng.

4. Việc chậm thanh toán có thể ảnh hưởng đến uy tín công ty như thế nào?

Thanh toán đúng hạn vừa là nghĩa vụ pháp lý, vừa bảo vệ uy tín thương hiệu và quan hệ kinh doanh bền vững.

Việc chậm thanh toán kéo dài có thể làm giảm uy tín công ty trước đối tác, ngân hàng và các nhà đầu tư khác, ảnh hưởng đến khả năng ký hợp đồng mới hoặc tiếp cận nguồn tài chính. 

5. Có những hình thức giải quyết tranh chấp nào khi xảy ra chậm thanh toán phí dịch vụ theo hợp đồng BOO?

Theo Điều 97 Luật Đầu tư theo phương thức đối tác công tư năm 2020, khi xảy ra chậm thanh toán phí dịch vụ theo hợp đồng BOO, tùy từng trường hợp mà có những hình thức giải quyết khác nhau: 

• Tranh chấp giữa cơ quan có thẩm quyền, cơ quan ký kết hợp đồng với nhà đầu tư hoặc doanh nghiệp dự án PPP và tranh chấp giữa doanh nghiệp dự án PPP với các tổ chức kinh tế tham gia thực hiện dự án được giải quyết thông qua thương lượng, hòa giải, Trọng tài hoặc Tòa án.
• Tranh chấp giữa cơ quan có thẩm quyền, cơ quan ký kết hợp đồng với nhà đầu tư trong nước hoặc doanh nghiệp dự án PPP do nhà đầu tư trong nước thành lập; tranh chấp giữa các nhà đầu tư trong nước; tranh chấp giữa nhà đầu tư trong nước hoặc doanh nghiệp dự án PPP do nhà đầu tư trong nước thành lập với các tổ chức kinh tế Việt Nam được giải quyết tại Trọng tài Việt Nam hoặc Tòa án Việt Nam.
• Tranh chấp giữa cơ quan có thẩm quyền, cơ quan ký kết hợp đồng với nhà đầu tư nước ngoài hoặc với doanh nghiệp dự án PPP do nhà đầu tư nước ngoài thành lập được giải quyết tại Trọng tài Việt Nam hoặc Tòa án Việt Nam, trừ trường hợp có thỏa thuận khác theo hợp đồng hoặc điều ước quốc tế mà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là thành viên có quy định khác.
• Tranh chấp giữa các nhà đầu tư trong đó có ít nhất một nhà đầu tư nước ngoài; tranh chấp giữa nhà đầu tư hoặc doanh nghiệp dự án PPP với tổ chức, cá nhân nước ngoài được giải quyết tại một trong các cơ quan, tổ chức sau đây: Trọng tài Việt Nam; Tòa án Việt Nam; Trọng tài nước ngoài; Trọng tài quốc tế; Trọng tài do các bên tranh chấp thỏa thuận thành lập.

Lựa chọn phương thức giải quyết tranh chấp phù hợp giúp bảo vệ quyền lợi, tiết kiệm chi phí và thời gian cho doanh nghiệp.

V. Bạn đang tìm luật sư giỏi, uy tín để hỗ trợ vấn đề liên quan đến chậm thanh toán phí dịch vụ theo hợp đồng BOO?

NPLaw cung cấp dịch vụ tư vấn và hỗ trợ pháp lý chuyên sâu trong các hợp đồng BOO, từ việc rà soát hợp đồng, xác định nghĩa vụ thanh toán, đến áp dụng các biện pháp pháp lý khi xảy ra chậm thanh toán. Đội ngũ luật sư giàu kinh nghiệm sẽ giúp doanh nghiệp bảo vệ quyền lợi, xử lý tranh chấp nhanh chóng và đảm bảo dòng tiền dự án vận hành ổn định, giảm thiểu rủi ro pháp lý.

Trên đây là các thông tin mang tính tham khảo, Quý khách hàng cần tư vấn chi tiết về trường hợp cụ thể, vui lòng liên hệ cho Hãng luật NPLaw để được tư vấn ngay.