Trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập kinh tế quốc tế ngày càng sâu rộng, các doanh nghiệp Việt Nam ngày càng thường xuyên tham gia vào các quan hệ thương mại xuyên biên giới. Một trong những hệ quả tất yếu của xu hướng này là sự phổ biến ngày càng rộng rãi của các hợp đồng theo mẫu do bên nước ngoài soạn thảo, trong đó thường lồng ghép các điều khoản về giải quyết tranh chấp bằng Trọng tài nước ngoài. Bài viết này sẽ phân tích quy định pháp luật liên quan đến hợp đồng theo mẫu có thỏa thuận lựa chọn Trọng tài nước ngoài hiện nay.
Trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập kinh tế quốc tế ngày càng sâu rộng, các doanh nghiệp Việt Nam ngày càng thường xuyên tham gia vào các quan hệ thương mại xuyên biên giới. Một trong những hệ quả tất yếu của xu hướng này là sự phổ biến ngày càng rộng rãi của các hợp đồng theo mẫu do bên nước ngoài soạn thảo, trong đó thường lồng ghép các điều khoản về giải quyết tranh chấp bằng Trọng tài nước ngoài. Bài viết này sẽ phân tích quy định pháp luật liên quan đến hợp đồng theo mẫu có thỏa thuận lựa chọn Trọng tài nước ngoài hiện nay.
I. Khái niệm hợp đồng theo mẫu thỏa thuận lựa chọn Trọng tài nước ngoài
Theo Bộ luật Dân sự 2015 thì “Hợp đồng theo mẫu là hợp đồng gồm những điều khoản do một bên đưa ra theo mẫu để bên kia trả lời trong một thời gian hợp lý; nếu bên được đề nghị trả lời chấp nhận thì coi như chấp nhận toàn bộ nội dung hợp đồng theo mẫu mà bên đề nghị đã đưa ra.”
Hợp đồng theo mẫu có thỏa thuận lựa chọn Trọng tài nước ngoài được hiểu là một loại hợp đồng dân sự, thương mại trong đó toàn bộ hoặc phần lớn nội dung do một bên – thường là bên có vị thế kinh tế mạnh hơn – soạn sẵn, và bên còn lại chỉ có quyền chấp nhận hoặc từ chối mà không có khả năng đàm phán, thay đổi các điều khoản. Đặc điểm nổi bật của loại hợp đồng này là việc lồng ghép điều khoản lựa chọn cơ quan Trọng tài nước ngoài để giải quyết tranh chấp phát sinh trong quá trình thực hiện hợp đồng.
Cụ thể, điều khoản trọng tài thường quy định rằng mọi tranh chấp phát sinh từ hoặc liên quan đến hợp đồng sẽ được giải quyết tại một Trung tâm Trọng tài quốc tế hoặc theo quy tắc trọng tài của một quốc gia khác, chẳng hạn như ICC (Phòng Thương mại Quốc tế), SIAC (Trọng tài quốc tế Singapore), HKIAC (Trọng tài Hồng Kông) v.v. Việc lựa chọn này có thể mang tính ràng buộc ngay cả khi bên yếu thế (thường là doanh nghiệp Việt Nam) chưa thật sự hiểu rõ hệ quả pháp lý của điều khoản trọng tài đó, hoặc không có thực quyền thương lượng về lựa chọn cơ quan giải quyết tranh chấp.
II. Quy định pháp luật về hợp đồng theo mẫu thỏa thuận lựa chọn Trọng tài nước ngoài
1. Hình thức và nội dung của hợp đồng theo mẫu thỏa thuận lựa chọn Trọng tài nước ngoài
Theo quy định tại Điều 119 và Điều 400 Bộ luật Dân sự 2015, hợp đồng có thể được xác lập bằng văn bản, lời nói, hành vi cụ thể hoặc thông qua giao dịch điện tử. Tuy nhiên, đối với hợp đồng có yếu tố nước ngoài, đặc biệt là các hợp đồng thương mại quốc tế, pháp luật Việt Nam và các điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên (như Công ước New York 1958, Luật Mẫu UNCITRAL) đều yêu cầu hợp đồng có thỏa thuận trọng tài phải được lập thành văn bản hoặc có hình thức tương đương.
Về nội dung, hợp đồng theo mẫu thường chứa sẵn các điều khoản về đối tượng, giá cả, phương thức thanh toán, điều khoản miễn trừ trách nhiệm, và đặc biệt là điều khoản lựa chọn Trọng tài nước ngoài – quy định rõ tên trung tâm trọng tài, địa điểm, luật áp dụng và ngôn ngữ tố tụng. Tuy nhiên, do là hợp đồng theo mẫu, bên nhận hợp đồng (thường là doanh nghiệp Việt Nam) thường không có cơ hội đàm phán những điều khoản này, dẫn đến nguy cơ bất bình đẳng trong giao kết.
2. Tính hợp pháp và hiệu lực của hợp đồng theo mẫu thỏa thuận lựa chọn Trọng tài nước ngoài
Hiệu lực của thỏa thuận trọng tài có liên quan chặt chẽ đến các điều kiện luật định về năng lực chủ thể tham gia thỏa thuận trọng tài, thẩm quyền của trọng tài, ý chí tự nguyện của các chủ thể và hình thức của thỏa thuận trọng tài, chỉ khi một thỏa thuận trọng tài đáp ứng đủ các điều kiện trên theo luật định thì nó mới có hiệu lực.
- Thứ nhất, điều kiện về năng lực chủ thể: người tham gia kí kết thỏa thuận trọng tài phải có năng lực hành vi dân sự đầy đủ. Có thể nói năng lực chủ thể là vấn đề đầu tiên mà các bên cần quan tâm khi tiến hành đàm phán thỏa thuận trọng tài vì nếu một bên không có năng lực chủ thể sẽ khiến điều khoản này vô hiệu.
- Thứ hai, điều kiện về thẩm quyền của trọng tài: mặc dù phương thức giải quyết tranh chấp bằng trọng tài có nhiều ưu điểm và ngày càng đóng vai trò quan trọng nhưng không phải mọi tranh chấp đều có thể giải quyết được bằng trọng tài, ngay cả khi giữa các bên tranh chấp thỏa mãn điều kiện về sự tự nguyện. Đó là khi pháp luật nơi diễn ra trọng tài không cho phép giải quyết loại tranh chấp đó thông qua hình thức trọng tài.
- Thứ ba, về điều kiện ý chí tự nguyện của chủ thể: dựa trên cơ sở thống nhất ý chí, các bên thỏa thuận về các yếu tố liên quan đến quá trình giải quyết tranh chấp: tổ chức trọng tài, hình thức trọng tài, ngôn ngữ, địa điểm và các nội dung khác phù hợp với lợi ích của các bên. “Thỏa thuận trọng tài sẽ không có giá trị pháp lý nếu nó không phải là kết quả của sự thống nhất ý chí giữa các chủ thể hoặc là sự áp đặt ý chí của bất kỳ cơ quan, tổ chức, cá nhân nào”
- Thứ tư, điều kiện về hình thức của thỏa thuận trọng tài: đây là một điều kiện cơ bản của thỏa thuận trọng tài, nó là sự thể hiện ra bên ngoài sự thống nhất ý chí của các bên tham gia quan hệ thương mại. Luật trọng tài 2010 nước ta quy định thỏa thuận trọng tài phải được thể hiện dưới dạng văn bản, nó tạo ra sự tin tưởng giữa các bên, đồng thời là cơ sở ràng buộc trách nhiệm của các bên khi tranh chấp xảy ra.
Về hợp đồng theo mẫu, Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 2023 và Bộ luật Dân sự 2015 cũng đặt ra nguyên tắc bảo vệ bên yếu thế. Theo đó, nếu hợp đồng theo mẫu có điều khoản bất lợi, mơ hồ hoặc không rõ ràng mà bên yếu thế không được giải thích đầy đủ thì tòa án hoặc trọng tài có thể giải thích theo hướng có lợi cho bên yếu thế.
Do đó, hiệu lực của hợp đồng theo mẫu có thỏa thuận trọng tài nước ngoài phụ thuộc vào việc bên chấp nhận hợp đồng có thực sự tự nguyện, hiểu rõ quyền và nghĩa vụ, và có điều kiện đàm phán hay không.
3. Giải quyết tranh chấp liên quan hợp đồng theo mẫu thỏa thuận lựa chọn Trọng tài nước ngoài
Khi phát sinh tranh chấp từ hợp đồng theo mẫu có điều khoản trọng tài nước ngoài, nếu điều khoản này hợp pháp và còn hiệu lực, thì các bên phải đưa tranh chấp ra Trọng tài theo đúng thỏa thuận. Tòa án Việt Nam, theo quy định tại Điều 6 Luật Trọng tài thương mại 2010, sẽ từ chối thụ lý nếu thỏa thuận trọng tài hợp lệ.
Tuy nhiên, theo Án lệ số 42/2021/AL về quyền lựa chọn Tòa án giải quyết tranh chấp của người tiêu dùng trong trường hợp hợp đồng theo mẫu có thỏa thuận trọng tài, khẳng định người tiêu dùng có quyền khởi kiện ra Tòa án Việt Nam trong trường hợp hợp đồng mẫu có điều khoản thỏa thuận trọng tài, thậm chí là thỏa thuận trọng tài nước ngoài. Điều này đã giúp cho người tiêu dùng dễ dàng hơn trong lựa chọn cơ quan giải quyết tranh chấp. Và cũng góp phần cho công tác xét xử, thụ lý hồ sơ của Tòa án được thống nhất hơn.
Như vậy, Án lệ số 42 đã bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người tiêu dùng là bên yếu thế khi phải giao kết hợp đồng theo mẫu với doanh nghiệp cung cấp hàng hóa, dịch vụ. Tuy nhiên, thực tế để chứng minh vụ việc hay yếu tố hợp đồng mẫu cũng vẫn cần có đầy đủ căn cứ pháp lý.
4. Công nhận và thi hành phán quyết của Trọng tài nước ngoài tại Việt Nam
Việt Nam là thành viên của Công ước New York 1958, do đó theo nguyên tắc, phán quyết của Trọng tài nước ngoài có thể được công nhận và cho thi hành tại Việt Nam theo quy định tại Điều 424 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 và các điều kiện tại Điều 459–471 của luật này.
Tuy nhiên, Tòa án Việt Nam có thể từ chối công nhận và cho thi hành nếu:
- Thỏa thuận trọng tài vô hiệu;
- Một bên không được thông báo đầy đủ về việc chỉ định trọng tài;
- Việc công nhận trái với nguyên tắc cơ bản của pháp luật Việt Nam.
Do đó, nếu hợp đồng theo mẫu chứa điều khoản trọng tài có dấu hiệu bất công bằng, việc thi hành phán quyết trọng tài tại Việt Nam có thể bị từ chối.
5. Các vấn đề pháp lý cần lưu ý khi giao kết hợp hợp đồng theo mẫu thỏa thuận lựa chọn Trọng tài nước ngoài
Một số điểm doanh nghiệp Việt Nam cần đặc biệt lưu ý khi tham gia loại hợp đồng này gồm:
- Đọc kỹ điều khoản trọng tài: Xác định rõ cơ quan trọng tài, quy tắc tố tụng, chi phí và ngôn ngữ sử dụng;
- Xem xét khả năng thực thi phán quyết trọng tài tại Việt Nam nếu bên nước ngoài thắng kiện;
- Đánh giá khả năng thương lượng: Nếu không có cơ hội thương lượng, cần đánh giá rủi ro pháp lý, tài chính và thủ tục trọng tài quốc tế;
- Tư vấn pháp lý trước khi ký kết: Đảm bảo hiểu rõ toàn bộ nghĩa vụ phát sinh từ hợp đồng;
III. Giải đáp một số câu hỏi về hợp đồng theo mẫu thỏa thuận lựa chọn Trọng tài nước ngoài
1. Mức độ tự do thỏa thuận của các bên trong hợp đồng theo mẫu có thỏa thuận lựa chọn trọng tài nước ngoài có bị hạn chế so với các hợp đồng thông thường không? Tại sao?
Trong hợp đồng theo mẫu, một bên – thường là bên đưa ra mẫu – quyết định sẵn nội dung, trong đó có cả điều khoản trọng tài. Bên còn lại thường không có khả năng thương lượng và chỉ có thể chấp nhận hoặc từ chối toàn bộ hợp đồng. Do đó, quyền tự do thỏa thuận thực chất không được đảm bảo bình đẳng như trong các hợp đồng thông thường được đàm phán song phương.
2. Việc lựa chọn quy tắc tố tụng của một trung tâm trọng tài nước ngoài có ảnh hưởng như thế nào đến quá trình giải quyết tranh chấp?
Việc lựa chọn trung tâm trọng tài nước ngoài đồng nghĩa với việc áp dụng quy tắc tố tụng, ngôn ngữ, chi phí và quy trình giải quyết của trung tâm đó. Điều này có thể gây bất lợi cho bên không quen với hệ thống pháp luật hoặc ngôn ngữ nước ngoài, đồng thời làm tăng chi phí và độ phức tạp của quá trình giải quyết tranh chấp.
3. Các bên có thể thỏa thuận những điều khoản bổ sung nào liên quan đến trọng tài nước ngoài trong hợp đồng theo mẫu?
Các bên có thể thỏa thuận thêm về:
- Luật áp dụng cho hợp đồng;
- Số lượng, tiêu chuẩn và cách lựa chọn trọng tài viên;
- Địa điểm trọng tài (seat of arbitration);
- Ngôn ngữ trọng tài;
- Hình thức tố tụng (bằng văn bản, trực tuyến, xét xử trực tiếp);
- Cách phân bổ chi phí tố tụng.
Tuy nhiên, trong hợp đồng theo mẫu, việc bổ sung này thường chỉ khả thi nếu bên yếu thế có cơ hội thương lượng.
4. Thỏa thuận lựa chọn Trọng tài nước ngoài trong hợp đồng theo mẫu có hiệu lực không?
Thỏa thuận lựa chọn Trọng tài nước ngoài trong hợp đồng theo mẫu có thể có hiệu lực, nếu đáp ứng các điều kiện theo Luật Trọng tài thương mại 2010:
- Thỏa thuận rõ ràng, lập thành văn bản;
- Các bên có năng lực hành vi dân sự đầy đủ;
- Không vi phạm điều cấm của pháp luật Việt Nam hoặc trái đạo đức xã hội;
- Bên chấp nhận hợp đồng được thông tin đầy đủ, không bị cưỡng ép hoặc lừa dối.
5. Nếu thỏa thuận lựa chọn Trọng tài nước ngoài trong hợp đồng theo mẫu vô hiệu, tranh chấp sẽ được giải quyết ở đâu?
Khi thỏa thuận trọng tài bị tuyên vô hiệu, theo Điều 6 Luật Trọng tài thương mại 2010, tranh chấp sẽ được giải quyết tại Tòa án có thẩm quyền theo quy định pháp luật Việt Nam (nếu không có thỏa thuận hợp pháp nào khác).
IV. Dịch vụ tư vấn pháp lý về hợp đồng theo mẫu thỏa thuận lựa chọn Trọng tài nước ngoài
Trên đây là tất cả các thông tin chi tiết mà NPLaw của chúng tôi cung cấp để hỗ trợ quý khách hàng về vấn đề hợp đồng theo mẫu thỏa thuận lựa chọn Trọng tài nước ngoài. Trường hợp Quý Khách hàng còn bất kỳ thắc mắc nào liên quan đến vấn đề nêu trên hoặc các vấn đề pháp lý khác, hãy liên hệ ngay cho NPLaw để được đội ngũ chúng tôi trực tiếp tư vấn và hướng dẫn giải quyết.
