Quy định pháp luật về lập di chúc định đoạt giá trị bồi thường về đất

Trong bối cảnh đô thị hóa và phát triển hạ tầng ngày càng mạnh mẽ, việc thu hồi đất để phục vụ cho các mục tiêu công cộng đang diễn ra phổ biến trên toàn quốc. Tuy nhiên, việc định đoạt giá trị bồi thường trong di chúc lại không đơn thuần như định đoạt tài sản thông thường, mà cần phải tuân thủ nghiêm ngặt các quy định của pháp luật đất đai và dân sự. Vì vậy, bài viết này NPLaw sẽ phân tích các quy định pháp luật hiện hành về lập di chúc định đoạt giá trị bồi thường về đất để tránh tranh chấp phát sinh khi thực hiện di chúc.

I. Quyền lập di chúc định đoạt giá trị bồi thường về đất.

Cá nhân từ đủ 18 tuổi, có năng lực hành vi dân sự đầy đủ, hoặc người từ đủ 15 tuổi được cha mẹ hoặc người giám hộ đồng ý, đều có quyền lập di chúc theo quy định tại Điều 625 Bộ luật Dân sự năm 2015. Đối với di sản bao gồm đất đai, trong trường hợp Nhà nước thu hồi đất, nếu người sử dụng đất có đủ điều kiện theo quy định của pháp luật đất đai thì họ được nhận khoản bồi thường về quyền sử dụng đất. Khoản bồi thường này được pháp luật công nhận là một loại tài sản hợp pháp, do đó người có quyền sử dụng đất có thể lập di chúc để định đoạt khoản tiền này. Như vậy, mọi cá nhân đều có quyền lập di chúc định đoạt giá trị bồi thường về đất của mình sau khi qua đời, trong đó bao gồm cả giá trị bồi thường về đất. 

II. Quy định pháp luật về lập di chúc định đoạt giá trị bồi thường về đất.

1. Các vấn đề pháp lý cần lưu ý khi lập di chúc định đoạt giá trị bồi thường về đất.

• Điều kiện của người lập di chúc

Theo Điều 625 Bộ Luật Dân sự năm 2015 quy định người từ đủ 18 tuổi, có năng lực hành vi dân sự đầy đủ, hoặc người từ đủ 15 tuổi được cha mẹ hoặc người giám hộ đồng ý, đều có quyền lập di chúc. 

Khi có quyết định thu hồi đất, phần giá trị bồi thường về đất thuộc quyền sở hữu của người bị thu hồi đất sẽ được coi là di sản hợp pháp có thể định đoạt bằng di chúc. Khoản tiền bồi thường được coi là tài sản hợp pháp khi người sử dụng đất có đủ điều kiện theo quy định của pháp luật.

Theo Khoản 2 Điều 95 Luật Đất đai năm 2024, để được bồi thường khi người sử dụng đất có một trong các điều kiện sau: có giấy tờ hợp pháp về quyền sử dụng đất, được sử dụng đất theo thỏa thuận trong hợp đồng thế chấp để xử lý nợ, có văn bản công nhận đấu giá quyền sử dụng đất mà người trúng đấu giá đã hoàn thành nghĩa vụ tài chính theo quy định pháp luật. Nếu người sử dụng đất mất trước thời điểm có quyết định thu hồi đất, thì quyền bồi thường chưa được phát sinh, không thể được định đoạt trong di chúc. 

• Hình thức di chúc

Theo Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định hình thức của di chúc có thể di chúc miệng hoặc di chúc bằng văn bản. Cụ thể tại Điều 628 Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định về di chúc bằng văn bản bao gồm 4 loại: di chúc bằng văn bản không có người làm chứng, di chúc bằng văn bản có người làm chứng, di chúc bằng văn bản có công chứng và di chúc văn bản có chứng thực. 

Hình thức di chúc cần được trình bày rõ ràng, cụ thể tránh diễn đạt gây hiểu nhầm. Người lập di chúc có thể chứng thực hoặc công chứng di chúc để đảm bảo tính hợp pháp và hạn chế tranh chấp xảy ra. Nếu người lập di chúc để lại di chúc bằng miệng thì phải có ít nhất hai người không thuộc diện thừa kế làm chứng theo quy định của Bộ luật Dân sự năm 2015. 

• Nội dung di chúc

Di chúc phải nêu rõ những thông tin cần thiết trong di chúc. Thông tin về đất bị thu hồi gồm địa chỉ cụ thể của thửa đất, diện tích của thửa đất, giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, sổ đỏ. Thông tin về người thừa kế bao gồm ghi rõ họ tên đầy đủ, nơi cư trú của người thừa kế, quan hệ giữa người thừa kế và người lập di chúc. Cách thức phân chia tài sản thừa kế rõ ràng, hợp pháp. Khi lập di chúc, phần đất được thừa kế hoặc giá trị tiền bồi thường cần xác định rõ cụ thể phần đất hoặc số tiền bồi thường được chia cho mỗi người thừa kế. 

• Hiệu lực của di chúc

Cụ thể tại Khoản 1 Điều 643 Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định hiệu lực của di chúc được xác lập khi người lập di chúc qua đời. Như vậy, nếu tại thời điểm này quyền được nhận bồi thường đã phát sinh thì người thừa kế được hưởng. 

Ngoài ra, di chúc định đoạt giá trị bồi thường về đất phải được lập đúng quy định pháp luật, bao gồm: người lập di chúc có năng lực hành vi dân sự đầy đủ, nội dung di chúc rõ ràng, hợp pháp, hình thức di chúc đáp ứng yêu theo quy định pháp luật.

2. Quy trình lập di chúc và các thủ tục liên quan khi lập di chúc định đoạt giá trị bồi thường về đất.

Trong quá trình thu hồi đất, Nhà nước sẽ thực hiện bồi thường cho người có quyền sử dụng đất hợp pháp. Khi đó người có quyền được lập di chúc định đoạt giá trị bồi thường về đất. Theo quy định pháp luật, trình tự thủ tục lập di chúc định đoạt giá trị bồi thường về đất như sau:

Bước 1: Xác định rõ tài sản được định đoạt trong di chúc.

Tài sản được định đoạt giá trị bồi thường về đất không phải là quyền sử dụng đất nếu đất đã hoặc sẽ bị thu hồi, mà là giá trị bồi thường, hỗ trợ, tái định cư được xác định từ quyết định thu hồi đất. 

Bước 2: Chuẩn bị hồ sơ, giấy tờ liên quan.

Để đảm bảo tính hợp pháp và hạn chế tranh chấp, người lập di chúc cần chuẩn bị các giấy tờ sau:

• Giấy tờ chứng minh quyền sử dụng đất.
• Quyết định thu hồi đất hoặc thông báo thu hồi.
• Các giấy tờ về phương án bồi thường (nếu đã có).
• Giấy tờ tùy thân của người lập di chúc và người được hưởng.

Bước 3: Lập di chúc, lựa chọn hình thức thực hiện hợp pháp.

Trong nội dung di chúc phải ghi đầy đủ thông tin cá nhân, nội dung tài sản định đoạt, ngày tháng năm lập di chúc. Người lập di chúc có thể chọn một trong các hình thức sau:

• Di chúc bằng văn bản không có người làm chứng.
• Di chúc bằng văn bản có người làm chứng.
• Di chúc bằng văn bản có công chứng.
• Di chúc văn bản có chứng thực. 

3. Vấn đề tranh chấp và giải quyết tranh chấp về lập di chúc định đoạt giá trị bồi thường về đất.

Trong thực tế, khi người có quyền sử dụng đất lập di chúc để định đoạt giá trị bồi thường về đất có thể phát sinh nhiều tranh chấp bao gồm:

• Tranh chấp về tính hợp pháp của di chúc khi di chúc không được lập đúng hình thức, nghi ngờ người lập di chúc không minh mẫn, bị cưỡng ép hoặc lừa dối.
• Tranh chấp về đối tượng di chúc trong trường hợp giá trị bồi thường không thể là đối tượng của di chúc nếu quyền sử dụng đất bị thu hồi sau khi người lập di chúc đã qua đời.
• Tranh chấp về người thừa kế khi yêu cầu chia lại tài sản theo diện thừa kế pháp luật.
• Tranh chấp giữa người được hưởng giá trị bồi thường với người đang quản lý đất trong trường hợp chưa có quyết định bồi thường hoặc việc chi trả chưa được thực hiện. 

Căn cứ theo Bộ Luật Dân sự năm 2015 và Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015, khi phát sinh tranh chấp liên quan đến vấn đề lập di chúc định đoạt giá trị bồi thường về đất, các bên có thể lựa chọn một trong các phương thức giải quyết tranh chấp sau đây:

• Giải quyết tranh chấp bằng thương lượng. Đây là phương thức mà các bên tranh chấp tự gặp gỡ, trao đổi và thỏa thuận với nhau để tìm ra giải pháp giải quyết tranh chấp một cách trực tiếp, không cần sự can thiệp của bên thứ ba 
• Giải quyết tranh chấp bằng hòa giải. Có thể dùng trong trường hợp các bên không thể tự thương lượng, họ có thể nhờ một bên thứ ba làm trung gian (hòa giải viên) hỗ trợ các bên trao và thống nhất cách thức giải quyết tranh chấp.
• Hòa giải tại UBND cấp xã. Theo khoản 2 Điều 235 Luật Đất đai năm 2024 quy định nếu tranh chấp liên quan đến quyền sử dụng đất hoặc giá trị bồi thường khi bị thu hồi, các bên bắt buộc phải thực hiện hòa giải tại UBND cấp xã nơi có đất tranh chấp. Nếu hòa giải tại UBND cấp xã không thành thì có thể khởi kiện tại nơi có thẩm quyền giải quyết cao hơn như Tòa án, UBND cấp Huyện, UBND cấp Tỉnh.

III. Giải đáp một số câu hỏi về lập di chúc định đoạt giá trị bồi thường về đất.

1. Thời điểm nào thì quyền được nhận bồi thường về đất được xác lập một cách chắc chắn để có thể trở thành đối tượng của di chúc?

Căn cứ khoản 3 Điều 94 Luật Đất đai 2024, trong thời hạn 30 ngày kể từ ngày quyết định phê duyệt phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư có hiệu lực thi hành, cơ quan, đơn vị, tổ chức thực hiện bồi thường phải chi trả tiền bồi thường, hỗ trợ cho người có đất thu hồi, chủ sở hữu tài sản.

Như vậy quyền được nhận bồi thường về đất được xác lập một cách chắc chắn trong thời hạn 30 ngày kể từ ngày quyết định phê duyệt phương án bồi thường có hiệu lực thi hành. 

2. Người lập di chúc cần nêu rõ những thông tin gì trong di chúc để việc định đoạt giá trị bồi thường về đất được thực hiện chính xác và tránh tranh chấp sau này?

Để việc định đoạt giá trị bồi thường về đất được thực hiện chính xác nhất và tránh tranh chấp sau này, người lập di chúc cần đảm bảo các yếu tố sau:

Về nội dung, di chúc phải nêu rõ những thông tin cần thiết trong di chúc. Thông tin về đất bị thu hồi gồm địa chỉ cụ thể của thửa đất, diện tích của thửa đất, giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, sổ đỏ. Thông tin về người thừa kế bao gồm ghi rõ họ tên đầy đủ, nơi cư trú của người thừa kế, quan hệ giữa người thừa kế và người lập di chúc. Cách thức phân chia tài sản thừa kế rõ ràng, hợp pháp. Khi lập di chúc, phần đất được thừa kế hoặc giá trị tiền bồi thường cần xác định rõ cụ thể phần đất hoặc số tiền bồi thường được chia cho mỗi người thừa kế. 

Về hình thức, nội dung di chúc cần được trình bày rõ ràng, cụ thể tránh diễn đạt gây hiểu nhầm. Người lập di chúc có thể chứng thực hoặc công chứng di chúc để đảm bảo tính hợp pháp và hạn chế tranh chấp xảy ra. Nếu người lập di chúc để lại di chúc bằng miệng thì phải có ít nhất hai người không thuộc diện thừa kế làm chứng theo quy định của Bộ luật Dân sự năm 2015. 

3. Hình thức di chúc nào được khuyến khích sử dụng khi định đoạt một tài sản có giá trị lớn như giá trị bồi thường về đất? Tại sao?

Theo Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định hình thức của di chúc có thể di chúc miệng hoặc di chúc bằng văn bản. Cụ thể tại Điều 628 Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định về di chúc bằng văn bản bao gồm 4 loại: di chúc bằng văn bản không có người làm chứng, di chúc bằng văn bản có người làm chứng, di chúc bằng văn bản có công chứng và di chúc văn bản có chứng thực. 

Trong đó di chúc văn bản có công chứng được xem là hình thức di chúc được sử dụng khi định đoạt một tài sản lớn như giá trị bồi thường về đất. Bởi vì hình thức này được pháp luật công nhận, đảm bảo tính hợp pháp và chính xác cao, giúp tránh các tranh chấp sau này và bảo vệ quyền lợi của các bên liên quan. Tuy nhiên nếu đất chưa có sổ đỏ thì văn bản di chúc định đoạt giá trị bồi thường về đất sẽ không được công chứng.

4. Lập di chúc định đoạt giá trị bồi thường về đất có hợp pháp không nếu đất chưa có sổ đỏ?

Có hợp pháp. Đất chưa có sổ đỏ mà bị thu hồi sẽ được Nhà nước bồi thường nếu đáp ứng được điều kiện theo Điều 134 Luật Đất đai năm 2024 bao gồm: có giấy tờ chứng minh quyền sử dụng nhưng chưa được cấp sổ đỏ, đất được sử dụng ổn định không có tranh chấp và đủ điều kiện cấp sổ đỏ theo quy định, đã nộp tiền sử dụng đất hoặc có giấy tờ chứng minh quyền sử dụng đất theo chính sách đất đai qua các thời kỳ. 

Do đó, người có đất bị thu hồi nhưng chưa có sổ đỏ vẫn có thể lập di chúc định đoạt giá trị bồi thường về đất, nếu đáp ứng đầy đủ điều kiện được bồi thường theo quy định pháp luật. 

5. Có được lập di chúc định đoạt giá trị bồi thường về đất khi chưa có quyết định thu hồi đất không?

Có, giá trị bồi thường khi đất bị thu hồi được coi là một dạng quyền tài sản quy định cụ thể tại Điều 115 Bộ luật Dân sự năm 2015. Phần tài sản giá trị bồi thường về đất khi chưa có quyết định thu hồi đất là dạng tài sản hình thành trong tương lai. Theo Điều 624 Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định cá nhân có quyền lập di chúc định đoạt tài sản của mình, trong đó tài sản bao gồm tài sản hiện có và tài sản sẽ có. Như vây, phần giá trị bồi thường về đất khi chưa có quyết định thu hồi đất là tài sản sẽ có và được lập di chúc định đoạt tài sản này.

Tuy nhiên, việc lập di chúc định đoạt giá trị bồi thường về đất tại thời điểm chưa có quyết định thu hồi có thể gặp khó khăn khi thực hiện di chúc hoặc có thể xảy ra tranh chấp vì giá trị bồi thường chưa được xác định, di chúc có hiệu lực nhưng cần đủ điều kiện về nội dung và hình thức.  

6. Lập di chúc định đoạt giá trị bồi thường về đất cần những giấy tờ gì để đảm bảo hiệu lực pháp lý?

Để đảm bảo hiệu lực pháp lý khi lập di chúc định đoạt giá trị bồi thường về đất cần phải có những giấy tờ sau đây:

Giấy tờ thân nhân của người lập di chúc bao gồm: 

• Chứng minh nhân dân/Căn cước công dân/Hộ chiếu (còn hiệu lực).
• Sổ hộ khẩu (hoặc giấy tờ xác nhận cư trú nếu cần).

Giấy tờ liên quan đến thửa đất bị thu hồi:

• Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất.
• Quyết định thu hồi đất của cơ quan có thẩm quyền.
• Quyết định phê duyệt phương án hỗ trợ, bồi thường. 
• Giấy tờ chứng minh quyền nhận tiền bồi thường.

Ngoài ra, để di chúc định đoạt giá trị bồi thường về đất đảm bảo tính pháp lý thì người lập di chúc cần thực hiện công chứng, chứng thực di chúc bằng văn bản tại phòng công chứng hoặc Ủy ban Nhân dân cấp xã. 

IV. Dịch vụ tư vấn pháp lý liên quan về lập di chúc định đoạt giá trị bồi thường về lập di chúc định đoạt giá trị bồi thường về đất

Trên đây là thông tin giải đáp vướng mắc về lập di chúc định đoạt giá trị bồi thường về đất mà NPLaw gửi đến Quý độc giả. Nếu Quý độc giả có bất kỳ vướng mắc nào liên quan cần giải đáp thêm, xin vui lòng liên hệ ngay với NPLaw.