Trong quá trình giải quyết thừa kế, việc xác định ai là người được hưởng di sản và mức độ hưởng như thế nào luôn là vấn đề nhạy cảm, dễ phát sinh tranh chấp. Để đảm bảo sự công bằng, minh bạch và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của những người thừa kế, pháp luật dân sự đã đặt ra những nguyên tắc cũng như thứ tự ưu tiên trong phân chia di sản. Đây không chỉ là cơ sở pháp lý quan trọng giúp Tòa án và cơ quan có thẩm quyền giải quyết tranh chấp, mà còn là căn cứ để gia đình, người thân tổ chức việc phân chia di sản thuận lợi, hạn chế mâu thuẫn. 

I. Những sai lầm thường gặp về thứ tự ưu tiên trong phân chia di sản

Trong thực tế, do thiếu hiểu biết pháp luật hoặc áp dụng sai quy định, nhiều người thừa kế dễ mắc phải những sai lầm khi xác định thứ tự ưu tiên trong phân chia di sản, dẫn đến tranh chấp và kéo dài thời gian giải quyết. Một số sai lầm phổ biến có thể kể đến như:

  • Nhầm lẫn giữa thừa kế theo di chúc và thừa kế theo pháp luật: Không ít trường hợp cho rằng dù có di chúc thì vẫn phải chia đều theo hàng thừa kế pháp luật. Trên thực tế, di chúc hợp pháp được ưu tiên áp dụng trước, chỉ khi di chúc không hợp pháp hoặc không có di chúc thì mới áp dụng thừa kế theo pháp luật.
  • Xác định sai hàng thừa kế: Người dân thường nghĩ chỉ có con cái mới được hưởng di sản, bỏ qua quyền thừa kế của cha mẹ, vợ/chồng hợp pháp hoặc nhầm lẫn giữa con riêng, con nuôi và con ngoài giá thú. Pháp luật quy định rõ ba hàng thừa kế, và người ở hàng sau chỉ được hưởng nếu không còn ai ở hàng trước.
  • Không tôn trọng quyền thừa kế bắt buộc: Có trường hợp di chúc truất quyền thừa kế của con chưa thành niên hoặc cha mẹ già yếu, nhưng vẫn chia theo di chúc. Trên thực tế, những người thuộc diện thừa kế bắt buộc vẫn được hưởng một phần di sản, dù trong di chúc không nhắc đến.
  • Bỏ qua nghĩa vụ tài sản của người chết trước khi chia di sản: Nhiều gia đình vội vàng phân chia tài sản mà không trừ đi các nghĩa vụ tài sản (nợ, bồi thường, chi phí mai táng…). Điều này dẫn đến tranh chấp với chủ nợ và vi phạm quy định của Bộ luật Dân sự.
  • Nhầm lẫn về quyền thừa kế của vợ/chồng sau khi ly hôn hoặc sống ly thân: Một số người cho rằng ly thân thì không còn quyền thừa kế. Tuy nhiên, chỉ khi có bản án/ quyết định ly hôn có hiệu lực pháp luật, quan hệ thừa kế giữa vợ chồng mới chấm dứt.

II. Tìm hiểu về thứ tự ưu tiên trong phân chia di sản

Để đảm bảo tính công bằng và hợp lý, cần nắm vững về thứ tự ưu tiên trong việc phân chia di sản. Việc nắm vững quy định này không chỉ giúp hạn chế mâu thuẫn giữa những người thừa kế, mà còn bảo vệ quyền lợi hợp pháp của từng cá nhân. 

1. Thứ tự ưu tiên trong phân chia di sản là gì?

Thứ tự ưu tiên trong phân chia di sản là nguyên tắc pháp lý quy định về việc xác định ai được quyền hưởng di sản trước, ai được hưởng sau, và trong trường hợp nào.

Thứ tự này giúp xác định phạm vi, mức hưởng của từng đối tượng thừa kế trong trường hợp không có di chúc hoặc di chúc không hợp pháp, từ đó bảo đảm tính minh bạch và công bằng.

2. Có những nhóm đối tượng nào nằm trong thứ tự ưu tiên trong phân chia di sản

Điều 651 Bộ luật Dân sự 2015 quy định ba hàng thừa kế theo pháp luật:

  • Hàng thừa kế thứ nhất gồm: vợ, chồng, cha đẻ, mẹ đẻ, cha nuôi, mẹ nuôi, con đẻ, con nuôi của người chết;
  • Hàng thừa kế thứ hai gồm: ông nội, bà nội, ông ngoại, bà ngoại, anh ruột, chị ruột, em ruột của người chết; cháu ruột của người chết mà người chết là ông nội, bà nội, ông ngoại, bà ngoại;
  • Hàng thừa kế thứ ba gồm: cụ nội, cụ ngoại của người chết; bác ruột, chú ruột, cậu ruột, cô ruột, dì ruột của người chết; cháu ruột của người chết mà người chết là bác ruột, chú ruột, cậu ruột, cô ruột, dì ruột; chắt ruột của người chết mà người chết là cụ nội, cụ ngoại.

Theo đó, những người thừa kế cùng hàng được hưởng phần di sản bằng nhau. Những người ở hàng thừa kế sau chỉ được hưởng thừa kế, nếu không còn ai ở hàng thừa kế trước do đã chết, không có quyền hưởng di sản, bị truất quyền hưởng di sản hoặc từ chối nhận di sản.

Ngoài ra, theo Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015, những người sau đây được ưu tiên được hưởng phần di sản bằng hai phần ba suất của một người thừa kế theo pháp luật nếu di sản được chia theo pháp luật, trong trường hợp họ không được người lập di chúc cho hưởng di sản hoặc chỉ cho hưởng phần di sản ít hơn hai phần ba suất đó:

  • Con chưa thành niên, cha, mẹ, vợ, chồng;
  • Con thành niên mà không có khả năng lao động.

Như vậy, các nhóm đối tượng được ưu tiên trong phân chia di sản gồm:

  • Những người thuộc hàng thừa kế thứ nhất khi phân chia thừa kế theo pháp luật;
  • Những người được hưởng phần di sản bằng hai phần ba suất của một người thừa kế theo pháp luật nếu di sản được chia theo pháp luật, trong trường hợp họ không được người lập di chúc cho hưởng di sản hoặc chỉ cho hưởng phần di sản ít hơn hai phần ba suất đó. 

3. Thứ tự ưu tiên trong phân chia di sản có thể thay đổi được không?

Về nguyên tắc, thứ tự các hàng thừa kế được pháp luật quy định cứng, không thể tùy tiện thay đổi.

Tuy nhiên, có thể thay đổi trong một số trường hợp đặc biệt:

  • Theo di chúc: Người lập di chúc có thể chỉ định người thừa kế ngoài phạm vi các hàng thừa kế theo luật.
  • Theo thỏa thuận: Những người thừa kế hợp pháp có thể cùng nhau thỏa thuận phân chia lại di sản, miễn là không trái luật và không ảnh hưởng đến quyền của người thừa kế bắt buộc.
  • Theo quyết định của Tòa án: Trong một số vụ việc, Tòa án có thể xác định lại quyền hưởng thừa kế trên cơ sở chứng cứ, nhu cầu thực tế và bảo đảm quyền lợi chính đáng.

III. Các quy định pháp luật có liên quan đến thứ tự ưu tiên trong phân chia di sản

Để tránh tình trạng tranh chấp, pháp luật đã quy định khá chi tiết và rõ ràng về thứ tự ưu tiên trong phân chia di sản. Việc nắm chắc các quy định này không chỉ giúp các bên liên quan hiểu đúng quyền lợi, nghĩa vụ của mình, mà còn là cơ sở quan trọng để bảo vệ quyền lợi hợp pháp trước cơ quan có thẩm quyền.

1. Thứ tự ưu tiên trong phân chia di sản được quy định như thế nào theo pháp luật?

Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định về thứ tự ưu tiên trong phân chia di sản như sau: 

  • Trường hợp có di chúc hợp pháp: Việc phân chia di sản được thực hiện theo ý chí của người để lại di chúc (Điều 659). Theo Điều 644, những người sau đây được ưu tiên được hưởng phần di sản bằng hai phần ba suất của một người thừa kế theo pháp luật nếu di sản được chia theo pháp luật, trong trường hợp họ không được người lập di chúc cho hưởng di sản hoặc chỉ cho hưởng phần di sản ít hơn hai phần ba suất đó: Con chưa thành niên, cha, mẹ, vợ, chồng; Con thành niên mà không có khả năng lao động.
  • Trường hợp không có di chúc hoặc di chúc không hợp pháp: Di sản được chia theo thừa kế theo pháp luật, dựa trên các hàng thừa kế (Điều 650). Cụ thể, Điều 651 nêu rõ ba hàng thừa kế (như đã phân tích ở phần II). Người ở hàng sau chỉ được hưởng nếu không còn ai ở hàng trước.

2. Thứ tự ưu tiên trong phân chia di sản có ảnh hưởng đến quyền lợi của các bên khác không?

Thứ tự ưu tiên trực tiếp quyết định ai được quyền hưởng trước và mức hưởng bao nhiêu.

Ví dụ: Nếu hàng thừa kế thứ nhất vẫn còn người đủ điều kiện nhận di sản, thì những người thuộc hàng thứ hai, thứ ba sẽ không có quyền yêu cầu chia di sản.

Ngoài ra, quy định về người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc (Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015) cũng bảo đảm quyền lợi của một số đối tượng đặc biệt (như con chưa thành niên, cha mẹ già yếu...). Theo đó, khi di chúc chỉ để lại thừa kế cho một số đối tượng thì quyền lợi của những đối tượng này có thể ảnh hưởng nếu có người người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc.  

3. Làm thế nào để bảo vệ quyền lợi của mình trong thứ tự ưu tiên trong phân chia di sản?

Để bảo vệ quyền lợi của mình trong thứ tự ưu tiên trong phân chia di sản, cần:

  • Nắm vững quy định pháp luật: Người thừa kế cần hiểu rõ quyền lợi của mình theo di chúc hoặc theo pháp luật để tránh bị tước đoạt quyền thừa kế.
  • Yêu cầu chia thừa kế hợp pháp: Có thể thương lượng, lập văn bản thỏa thuận phân chia di sản, hoặc yêu cầu Tòa án phân chia nếu phát sinh tranh chấp.
  • Thu thập và bảo vệ chứng cứ: Lưu giữ giấy tờ chứng minh quan hệ thừa kế (giấy khai sinh, đăng ký kết hôn, quyết định công nhận con nuôi...) để chứng minh quyền được hưởng thừa kế.
  • Áp dụng biện pháp pháp lý: Trong trường hợp quyền lợi bị xâm phạm, người thừa kế có thể khởi kiện yêu cầu Tòa án bảo vệ quyền thừa kế hợp pháp của mình.

VI. Các thắc mắc thường gặp liên quan đến thứ tự ưu tiên trong phân chia di sản

Trong thực tế, không ít trường hợp các bên liên quan gặp lúng túng khi áp dụng quy định về thứ tự ưu tiên trong phân chia di sản. Dưới đây là một số thắc mắc phổ biến cùng hướng giải đáp:

1. Các tranh chấp thường gặp liên quan đến thứ tự ưu tiên trong phân chia di sản là gì?

Các tranh chấp thường gặp liên quan đến thứ tự ưu tiên trong phân chia di sản bao gồm: 

  • Tranh chấp về xác định ai thuộc hàng thừa kế nào.
  • Tranh chấp về việc một số người bị bỏ sót trong quá trình chia di sản.
  • Tranh chấp khi có cả di chúc và thừa kế theo pháp luật, dẫn đến nhầm lẫn về phạm vi áp dụng.
  • Tranh chấp liên quan đến người thừa kế bắt buộc nhưng không được chia phần.

2. Nếu người thừa kế đang thụ án tù, quyền hưởng di sản và thứ tự ưu tiên trong phân chia di sản có bị ảnh hưởng không?

Việc đang thụ án tù không làm mất quyền thừa kế, trừ khi người đó thuộc trường hợp không có quyền hưởng di sản theo Điều 621 Bộ luật Dân sự 2015 (ví dụ: cố ý giết người để lại di sản, lừa dối, cưỡng ép trong việc lập di chúc...).

Do đó, người đang thụ án tù vẫn được chia thừa kế theo đúng hàng thừa kế và phần di sản tương ứng.

3. Có được ưu tiên chia di sản cho người phụ thuộc vào người để lại di sản không?

Pháp luật không có quy định riêng về “ưu tiên” cho người phụ thuộc. Tuy nhiên, những người thuộc diện thừa kế bắt buộc (con chưa thành niên, cha mẹ, vợ/chồng không có khả năng lao động) vẫn được hưởng phần di sản nhất định, kể cả khi di chúc không ghi nhận (Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015). 

4. Trong trường hợp một người thuộc nhiều hàng thừa kế, thứ tự ưu tiên trong phân chia di sản được thực hiện thế nào?

Một người chỉ có thể ở một hàng thừa kế nhất định đối với một di sản. Nếu người đó có quan hệ khác nhau với những người để lại di sản khác nhau (ví dụ vừa là cháu ruột của ông nội, vừa là con nuôi của người khác), thì việc xác định hàng thừa kế được thực hiện tương ứng với từng quan hệ thừa kế riêng biệt.

5. Thứ tự ưu tiên trong phân chia di sản có áp dụng đối với tài sản được tặng cho chung không?

Tài sản được tặng cho chung (ví dụ cha mẹ tặng cho con chung một căn nhà) không phải di sản thừa kế. Khi một trong các đồng sở hữu chết, phần quyền sở hữu của người đó mới trở thành di sản và sẽ được chia theo thứ tự thừa kế.

V. Bạn đang tìm một chuyên gia pháp lý uy tín để hỗ trợ vấn đề liên quan đến thứ tự ưu tiên trong phân chia di sản?

Việc xác định đúng thứ tự ưu tiên trong phân chia di sản là yếu tố then chốt để tránh tranh chấp và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mình. Nếu bạn đang gặp khó khăn trong việc:

  • Hiểu rõ quyền lợi của mình theo hàng thừa kế;
  • Xử lý trường hợp có cả di chúc và thừa kế theo pháp luật;
  • Thỏa thuận phân chia di sản hợp pháp và công bằng;
  • Giải quyết tranh chấp thừa kế tại Tòa án;

Hãy tìm đến sự hỗ trợ từ NPlaw chúng tôi. Với kiến thức chuyên môn và kinh nghiệm thực tiễn, chúng tôi sẽ giúp bạn đưa ra phương án tối ưu, tiết kiệm thời gian và đảm bảo quyền lợi của mình trong quá trình phân chia di sản.