Quy định về việc tranh chấp đầu tư theo hiệp định quốc tế như thế nào?

Để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các bên, các hiệp định quốc tế về đầu tư đã thiết lập những quy định chặt chẽ về việc giải quyết tranh chấp. Vậy, quy định về việc tranh chấp đầu tư theo hiệp định quốc tế như thế nào? Bài viết này của NPLaw sẽ đi sâu phân tích cơ chế giải quyết tranh chấp đầu tư theo các hiệp định quốc tế, đồng thời cung cấp góc nhìn chuyên sâu về cách thức áp dụng và xử lý hiệu quả các tranh chấp này.

I. Thực trạng về tranh chấp đầu tư theo hiệp định quốc tế

Tính đến 31/12/2023, đã có 1.332 vụ tranh chấp ISDS được ghi nhận trên toàn cầu, với 60 vụ mới khởi kiện chỉ tính riêng trong năm 2023. Con số này cao gấp đôi so với cách đây 10 năm (khoảng 600 vụ vào năm 2013). Trong số các cuộc kiện mới, khoảng 70% nhắm vào các nước đang phát triển, còn các nhà đầu tư chủ yếu đến từ các quốc gia phát triển như Mỹ, Anh, Thụy Sĩ (chiếm khoảng 75%).

Về ngành nghề liên quan, hơn một phần ba trong tổng số vụ ISDS là liên quan đến năng lượng và ngành khai thác, tiếp theo là các lĩnh vực như xây dựng, sản xuất và tài chính . Đáng chú ý, đến cuối năm 2023, đã có 235 vụ kiện liên quan đến nhiên liệu hóa thạch và ít nhất 123 vụ liên quan đến năng lượng tái tạo.

Tại Việt Nam, theo UNCTAD, đã có tổng cộng 9 vụ ISDS được ghi nhận từ 2004 đến đầu 2023, trong đó có 3 vụ đang chờ kết quả với các nhà đầu tư từ Anh, Hàn Quốc và Mỹ . Việc này phản ánh sự gia tăng nhanh trong việc khởi kiện, thúc đẩy Nhà nước cần có cơ chế ứng phó hiệu quả.

Tóm lại, tranh chấp đầu tư qua ISDS đang bùng nổ về số lượng, ngành nghề, và giá trị tài chính. Các vụ kiện tập trung ở các lĩnh vực năng lượng, xây dựng… với mức bồi thường trung bình lên đến vài trăm triệu USD. Việt Nam đã có gần 10 vụ kiện và vẫn đang bị nhiều nhà đầu tư kiện, đòi hỏi cần hoàn thiện khung pháp lý, tăng cường năng lực xử lý để giảm thiểu rủi ro quốc tế.

II. Quy định pháp luật về tranh chấp đầu tư theo hiệp định quốc tế

1. Tranh chấp đầu tư theo hiệp định quốc tế được hiểu như thế nào?

Tranh chấp đầu tư theo hiệp định quốc tế (hay ISDS) là cơ chế cho phép nhà đầu tư nước ngoài trực tiếp khởi kiện chính phủ nước chủ nhà nếu cho rằng quyền lợi hợp pháp của mình bị xâm phạm, thông qua trọng tài quốc tế thay vì tòa án nội địa.

2. Hình thức giải quyết tranh chấp đầu tư theo hiệp định quốc tế?

Khi xảy ra tranh chấp giữa nhà đầu tư nước ngoài và chính phủ nước sở tại theo các hiệp định đầu tư, các bên thường tiến hành giải quyết theo trình tự từ không chính thức đến chính thức, cụ thể như sau:

• Đàm phán trực tiếp: Hình thức đầu tiên và đơn giản nhất, giúp tiết kiệm thời gian và chi phí cho cả hai bên.
• Hòa giải hoặc đối thoại có bên trung gian: Một bên thứ ba trung lập hỗ trợ hai bên thương lượng. Đây là phương thức ít tốn kém hơn trọng tài và thường có tỷ lệ đạt được thỏa thuận cao hơn.
• Xác minh sự thật: Mời chuyên gia độc lập kiểm tra, xác thực các thông tin và tình tiết liên quan đến tranh chấp. Biện pháp này có thể hỗ trợ quá trình hòa giải hoặc làm cơ sở cho các quyết định chính thức.
• Trọng tài quốc tế: Là cơ chế chính trong hệ thống giải quyết tranh chấp giữa nhà đầu tư và nhà nước (ISDS). Một hội đồng trọng tài độc lập, thường gồm ba người, sẽ đưa ra phán quyết có tính ràng buộc pháp lý đối với các bên.
• Tòa án đầu tư: Một xu hướng mới do EU thúc đẩy trong các hiệp định gần đây. Hệ thống này hoạt động theo mô hình tòa án chính thức, có cơ chế kháng cáo, giúp tăng tính minh bạch và chuyên nghiệp trong quá trình giải quyết tranh chấp.

Như vậy, sự lựa chọn hình thức phù hợp phụ thuộc vào mức độ phức tạp của tranh chấp, thiện chí của các bên và yêu cầu về tính ràng buộc pháp lý. Xu hướng mới như hệ thống Tòa án đầu tư thể hiện nỗ lực cải cách nhằm nâng cao tính minh bạch, công bằng và hiệu quả trong giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế.

3. Thẩm quyền giải quyết tranh chấp đầu tư theo hiệp định quốc tế?

Thẩm quyền giải quyết tranh chấp đầu tư theo hiệp định quốc tế (ISDS) thuộc về các hội đồng trọng tài quốc tế thường là những trung tâm và tổ chức trọng tài chuyên về đầu tư, với cấu trúc và thành phần như sau:

• ICSID (Trung tâm Giải quyết Tranh chấp Đầu tư), thành lập theo Công ước ICSID của Ngân hàng Thế giới, là cơ chế trọng tài phổ biến nhất cho tranh chấp đầu tư quốc tế.
• UNCITRAL: cung cấp quy tắc tranh tụng theo kiểu ad hoc; vụ việc có thể do ICSID hỗ trợ hành chính.
• Các tổ chức trọng tài khác như ICC, PCA, LCIA, HKIAC… cũng tham gia thông qua việc cung cấp dịch vụ hành chính, tùy theo thoả thuận giữa các bên.

Do đó, khi đủ điều kiện tiến hành tố tụng, một hội đồng trọng tài gồm ba thành viên với cơ chế chọn lựa khách quan sẽ được thành lập để nghe và đưa ra phán quyết có giá trị ràng buộc đối với cả nhà đầu tư và chính phủ, đảm bảo tính minh bạch và công bằng trong ISDS.

III. Một số thắc mắc về tranh chấp đầu tư theo hiệp định quốc tế

1. Tranh chấp đầu tư theo hiệp định quốc tế có thể được giải quyết tại các tòa án trong nước không, và trong trường hợp nào?

Trong một số trường hợp tranh chấp đầu tư theo hiệp định quốc tế có thể được giải quyết tại tòa án trong nước, cụ thể:

• Hiệp định hoặc luật trong nước yêu cầu phải “hết cách thức nội địa” trước: Một số hiệp định hoặc luật đầu tư áp đặt quy định nhà đầu tư phải trước tiên đưa vụ việc ra tòa án hoặc cơ quan trong nước (exhaustion of domestic remedies). Chỉ sau khi đã xử lý tại nội địa mà không thành công, nhà đầu tư mới được quyền khởi kiện ra trọng tài quốc tế.
• Khi luật quốc gia cho tòa án nội địa thụ lý vi phạm hiệp định: Một số quốc gia cho phép tòa án của họ xét xử các tranh chấp đầu tư quốc tế, song song hoặc thay thế việc sử dụng trọng tài .
• Tòa án nội địa giám sát quá trình tố tụng trọng tài quốc tế: Ngay cả khi tranh chấp được đưa ra trọng tài quốc tế, tòa án tại nơi tổ chức phiên xử còn có thể can thiệp sơ bộ, xem xét tính thẩm quyền hay tính hợp lệ của trọng tài quốc tế.

Tóm lại, dù tòa án trong nước vẫn giữ vai trò giám sát quy trình tố tụng, các bên tranh chấp vẫn có quyền lựa chọn giải quyết thông qua trọng tài quốc tế nếu đã thỏa thuận trước. Tuy nhiên, một khi đã quyết định đưa vụ việc ra tòa án nội địa thì sẽ không được khởi kiện lại cùng tranh chấp đó tại trọng tài quốc tế, theo nguyên tắc “fork in the road” nhằm tránh việc xét xử trùng lặp và bảo đảm tính ổn định pháp lý.

2. Việc giải quyết tranh chấp đầu tư theo hiệp định quốc tế cần tuân thủ nguyên tắc nào?

Trong các hiệp định quốc tế về đầu tư, việc giải quyết tranh chấp thường dựa trên một số nguyên tắc pháp lý cốt lõi:

• Nguyên tắc không phân biệt đối xử:
  • Nhà đầu tư nước ngoài phải được hưởng đối xử tối huệ quốc (MFN) và đối xử quốc gia (NT).
  • Không được đối xử kém hơn so với nhà đầu tư từ quốc gia khác hoặc nhà đầu tư trong nước.
• Chuẩn mực bảo hộ tối thiểu:
  • Bao gồm bảo hộ và an toàn đầy đủ (FPS) và đối xử công bằng, thỏa đáng (FET).
  • Yêu cầu quốc gia tiếp nhận phải bảo vệ quyền lợi của nhà đầu tư cả về mặt pháp lý và thực tế, không can thiệp một cách tùy tiện hoặc thiếu công bằng.
• Chống trưng thu tài sản trái phép:
  • Nếu có thu hồi tài sản, phải vì mục đích công cộng, kèm theo bồi thường đầy đủ, kịp thời và có thể chuyển ra nước ngoài.
• Tự do chuyển vốn và lợi nhuận:
  • Nhà đầu tư có quyền chuyển lợi nhuận và vốn đầu tư ra nước ngoài mà không bị cản trở tùy tiện.

Như vậy, việc thiết lập các nguyên tắc pháp lý nêu trên không chỉ giúp bảo vệ lợi ích chính đáng của nhà đầu tư nước ngoài mà còn góp phần xây dựng một môi trường đầu tư minh bạch, công bằng và có trách nhiệm. Đây là nền tảng quan trọng để thu hút vốn đầu tư quốc tế và duy trì quan hệ kinh tế đối ngoại ổn định, bền vững giữa các quốc gia.

3. Vấn đề quốc tịch của nhà đầu tư trong tranh chấp đầu tư theo hiệp định quốc tế được xác định như thế nào?

Quốc tịch của nhà đầu tư dù là cá nhân hay pháp nhân được xác định dựa trên luật quốc tịch nội địa (đối với cá nhân) và các tiêu chí như nơi thành lập, trụ sở, kiểm soát, hoặc hoạt động thực chất (đối với pháp nhân) theo quy định của hiệp định đầu tư. Việc đáp ứng quốc tịch tại đúng thời điểm then chốt giúp bảo đảm tính hợp lệ và hiệu lực của quyền khởi kiện trong các cơ chế giải quyết tranh chấp quốc tế.

4. Quy trình và thủ tục giải quyết tranh chấp đầu tư theo hiệp định quốc tế có những yêu cầu nào khác biệt so với giải quyết tranh chấp trong nước?

Dưới đây là các điểm nổi bật giúp phân biệt quy trình và thủ tục giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế (qua trọng tài ISDS/ICSID) với cơ chế giải quyết tranh chấp trong nước:

Vì vậy, giải quyết tranh chấp quốc tế đòi hỏi thủ tục phức tạp, trung lập, ít ràng buộc hành chính và có hiệu lực thi hành rộng rãi hơn. Trong khi đó, hệ thống nội địa nhanh gọn nhưng hạn chế về thi hành và có thể chịu ảnh hưởng bởi viện tòa quốc gia.

5. Tranh chấp đầu tư theo hiệp định quốc tế có thể yêu cầu bồi thường thiệt hại không, và mức bồi thường này được xác định như thế nào?

Nhà đầu tư có thể yêu cầu bồi thường thiệt hại nếu chứng minh được rằng quốc gia chủ nhà đã vi phạm cam kết theo hiệp định đầu tư quốc tế (BIT, MIT…); mức bồi thường này tuân thủ nguyên tắc “bồi hoàn đầy đủ” (full reparation) theo luật lệ quốc tế.

IV. Dịch vụ tư vấn pháp lý liên quan đến tranh chấp đầu tư theo hiệp định quốc tế

Trên đây là những vấn đề pháp lý về tranh chấp đầu tư theo hiệp định quốc tế mà NPLaw gửi đến Quý độc giả. Nếu Quý độc giả có bất kỳ vướng mắc nào liên quan cần giải đáp thêm, xin vui lòng liên hệ ngay với NPLaw.