Thực phẩm bị thu hồi: Trách nhiệm và nghĩa vụ của doanh nghiệp

Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế và sự phát triển của chuỗi cung ứng thực phẩm toàn cầu, vấn đề an toàn thực phẩm ngày càng trở nên cấp thiết. Đặc biệt, việc quản lý và xử lý các sản phẩm thực phẩm bị thu hồi đóng vai trò then chốt trong việc bảo vệ sức khỏe người tiêu dùng và uy tín của doanh nghiệp. Để giúp các đơn vị sản xuất, kinh doanh nắm rõ nghĩa vụ pháp lý và người tiêu dùng bảo vệ quyền lợi chính đáng của mình, NPLaw xin trình bày bài viết chi tiết dưới đây.

I. Thực trạng liên quan đến Thực phẩm bị thu hồi

Thực trạng về thực phẩm bị thu hồi tại Việt Nam và trên thế giới luôn là một vấn đề nóng, phản ánh những lỗ hổng tiềm ẩn trong quy trình sản xuất, kiểm soát chất lượng và bảo quản. Các vụ việc thu hồi thường liên quan đến các vi phạm nghiêm trọng về an toàn thực phẩm như phát hiện vi sinh vật gây bệnh (Salmonella, E.coli), tồn dư hóa chất, thuốc bảo vệ thực vật vượt mức cho phép, hoặc các dị vật lẫn trong sản phẩm. Đáng chú ý là việc thu hồi không chỉ giới hạn ở các sản phẩm trong nước mà còn ở các sản phẩm nhập khẩu.

Khi một lô hàng thực phẩm bị thu hồi, hậu quả không chỉ dừng lại ở tổn thất kinh tế cho doanh nghiệp (chi phí thu hồi, hủy bỏ, mất mát hàng tồn kho) mà còn ảnh hưởng nghiêm trọng đến niềm tin của người tiêu dùng và hình ảnh thương hiệu. Quy trình thu hồi nếu không được thực hiện kịp thời, minh bạch và đúng quy định pháp luật sẽ làm gia tăng rủi ro về sức khỏe cộng đồng. Việc nhận thức đầy đủ và tuân thủ nghiêm ngặt các quy định về thu hồi là biện pháp bảo vệ tốt nhất cho cả doanh nghiệp và người tiêu dùng.

Tóm lại, việc nắm vững các quy định về thực phẩm bị thu hồi là cần thiết để bảo đảm an toàn thực phẩm và giảm thiểu rủi ro pháp lý cho doanh nghiệp.

II. Quy định của pháp luật liên quan đến thực phẩm bị thu hồi

Để làm rõ hơn về các nghĩa vụ và trách nhiệm pháp lý, chúng ta cùng tìm hiểu những quy định cụ thể của pháp luật hiện hành liên quan đến vấn đề này.

1. Thực phẩm bị thu hồi là gì?

Pháp luật Việt Nam hiện hành không có một định nghĩa độc lập, duy nhất về "Thực phẩm bị thu hồi". Tuy nhiên, dựa trên khoản 20 Điều 3 Luật An toàn thực phẩm 2010, thực phẩm là "sản phẩm mà con người ăn, uống ở dạng tươi sống hoặc đã qua sơ chế, chế biến, bảo quản". 

Theo tinh thần của pháp luật về an toàn thực phẩm, thực phẩm bị thu hồi là những sản phẩm đã được đưa ra lưu thông trên thị trường nhưng sau đó được xác định là không đảm bảo an toàn, không phù hợp với tiêu chuẩn đã công bố, hoặc vi phạm các quy định khác của pháp luật về an toàn thực phẩm, và phải bị rút khỏi thị trường để xử lý theo quy định.

2. Thực phẩm bị thu hồi trong trường hợp nào?

Các trường hợp thực phẩm bị thu hồi được quy định cụ thể tại Điều 55 Luật An toàn thực phẩm 2010, bao gồm:

• Thực phẩm gây ngộ độc hoặc ảnh hưởng xấu đến sức khỏe, tính mạng của con người.
• Thực phẩm đang lưu thông không phù hợp với quy chuẩn kỹ thuật tương ứng.
• Thực phẩm bị hỏng trong quá trình bảo quản, vận chuyển, kinh doanh.
• Thực phẩm có các thông tin bắt buộc trên nhãn không đúng bản chất thực phẩm làm người tiêu dùng hiểu sai về thực phẩm.
• Thực phẩm không có thời hạn sử dụng hoặc đã hết thời hạn sử dụng.

3. Quy trình pháp lý về việc thu hồi thực phẩm bị thu hồi được quy định ra sao?

Quy trình pháp lý về việc thu hồi thực phẩm không đảm bảo an toàn được quy định chi tiết tại Thông tư 23/2018/TT-BYT của Bộ Y tế. Thông tư này áp dụng cho các tổ chức, cá nhân sản xuất, kinh doanh thực phẩm thuộc thẩm quyền quản lý của Bộ Y tế, bao gồm hai hình thức thu hồi chính là thu hồi tự nguyện (do chủ sản phẩm tự thực hiện khi phát hiện hoặc nhận phản ánh về sản phẩm không an toàn) và thu hồi bắt buộc (theo quyết định của cơ quan có thẩm quyền như cơ quan tiếp nhận công bố sản phẩm hoặc cơ quan xử phạt vi phạm hành chính về an toàn thực phẩm). 

Trình tự thu hồi bao gồm việc thông báo dừng sản xuất, kinh doanh, thu hồi sản phẩm trên các kênh truyền thông và tới cơ quan chức năng trong thời hạn 24 giờ, cùng với việc báo cáo kết quả và đề xuất xử lý sau thu hồi trong vòng 03 ngày. Các hình thức xử lý sau thu hồi bao gồm khắc phục lỗi ghi nhãn, chuyển mục đích sử dụng, tái xuất hoặc tiêu hủy, tùy thuộc vào mức độ vi phạm và an toàn của sản phẩm

III. Giải đáp các thắc mắc về thực phẩm bị thu hồi

Phần này sẽ đi sâu vào các câu hỏi thường gặp, giúp doanh nghiệp và người tiêu dùng hiểu rõ hơn về quyền và nghĩa vụ pháp lý trong quá trình xử lý thực phẩm bị thu hồi.

1. Doanh nghiệp có thể bị xử phạt như thế nào nếu không thực hiện đúng quy định về thu hồi thực phẩm bị thu hồi?

Doanh nghiệp không tuân thủ quy định về thu hồi thực phẩm không đảm bảo an toàn có thể bị xử phạt hành chính theo Nghị định số 115/2018/NĐ-CP, bao gồm các hình thức phạt tiền, buộc thu hồi sản phẩm, buộc tiêu hủy thực phẩm, và các biện pháp khắc phục hậu quả khác như buộc nộp lại số tiền bằng trị giá tang vật vi phạm. 

Ngoài ra, tùy mức độ vi phạm, doanh nghiệp còn có thể bị áp dụng các hình thức xử phạt bổ sung như tước quyền sử dụng Giấy tiếp nhận đăng ký bản công bố sản phẩm hoặc đình chỉ hoạt động.

2. Có được phép sử dụng thực phẩm bị thu hồi vào mục đích khác như làm thức ăn chăn nuôi không?

Theo khoản 3 Điều 55 Luật An toàn thực phẩm 2010, thực phẩm bị thu hồi sẽ được xử lý bằng hình thức phù hợp như tiêu hủy, tái chế, hoặc chuyển mục đích sử dụng.

Tuy nhiên, việc chuyển mục đích sử dụng, bao gồm làm thức ăn chăn nuôi, chỉ được thực hiện khi thực phẩm đó không còn nguy cơ gây hại đến sức khỏe con người, và phải được thực hiện dưới sự giám sát của cơ quan nhà nước có thẩm quyền theo quy định tại Nghị định 15/2018/NĐ-CP. Doanh nghiệp phải chứng minh thực phẩm an toàn cho mục đích mới và tuân thủ các quy định về quản lý chất lượng thức ăn chăn nuôi.

3. Việc không kịp thời gỡ bỏ quảng cáo về sản phẩm đã là thực phẩm bị thu hồi có bị coi là hành vi vi phạm pháp luật không?

Việc không kịp thời gỡ bỏ quảng cáo về sản phẩm đã bị thu hồi là hành vi vi phạm pháp luật. Theo quy định tại Điều 8 Luật Quảng cáo 2012, hành vi quảng cáo không đúng hoặc gây nhầm lẫn về khả năng cung cấp sản phẩm, hàng hóa, dịch vụ; về số lượng, chất lượng, giá, công dụng của sản phẩm, hàng hóa, dịch vụ đã đăng ký hoặc đã được công bố là hành vi bị cấm. 

Cụ thể hơn, Nghị định số 115/2018/NĐ-CP quy định về xử phạt vi phạm hành chính về an toàn thực phẩm, trong đó có các hành vi liên quan đến quảng cáo không chính xác, không đúng sự thật về an toàn thực phẩm. Khi thực phẩm bị thu hồi, việc tiếp tục quảng cáo sản phẩm đó là hành vi quảng cáo sai sự thật, gây nhầm lẫn cho người tiêu dùng và ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng. 

4. Doanh nghiệp có nghĩa vụ thông báo ra sao về sản phẩm thuộc diện thực phẩm bị thu hồi?

Nghĩa vụ thông báo được quy định tại điểm e khoản 2 Điều 7 Luật An toàn thực phẩm 2010. Cá nhân, tổ chức sản xuất phải kịp thời ngừng sản xuất, thông báo cho các bên liên quan và có biện pháp khắc phục hậu quả khi phát hiện thực phẩm không an toàn hoặc không phù hợp tiêu chuẩn đã công bố áp dụng, quy chuẩn kỹ thuật tương ứng.

Doanh nghiệp phải thông báo công khai trên phương tiện thông tin đại chúng và tại nơi bày bán thực phẩm về việc thu hồi. Nội dung thông báo phải đầy đủ, rõ ràng các thông tin quan trọng như: tên sản phẩm, lý do thu hồi, thời gian, địa điểm thu hồi, và cách thức xử lý. Việc thông báo phải được thực hiện kịp thời để giảm thiểu tối đa rủi ro cho người tiêu dùng.

5. Trường hợp khách hàng đã tiêu thụ hết sản phẩm trước khi có thông báo thực phẩm bị thu hồi, quyền lợi được bảo vệ ra sao?

Trong trường hợp khách hàng đã tiêu thụ hết sản phẩm trước khi có thông báo thu hồi, quyền lợi của họ vẫn được bảo vệ thông qua các quy định về trách nhiệm bồi thường thiệt hại do sản phẩm không đảm bảo chất lượng gây ra, theo Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 2023 và Bộ luật Dân sự 2015. 

Cụ thể, khách hàng có quyền yêu cầu bồi thường thiệt hại về sức khỏe, tài sản, và các tổn thất khác nếu có thể chứng minh được mối liên hệ nhân quả giữa việc tiêu thụ sản phẩm và thiệt hại xảy ra. 

Doanh nghiệp sản xuất, kinh doanh thực phẩm có trách nhiệm bồi thường theo nguyên tắc trách nhiệm nghiêm ngặt, ngay cả khi không có lỗi, theo Điều 34 Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 2023 và Điều 607 Bộ luật Dân sự 2015. Để bảo vệ quyền lợi, khách hàng cần lưu giữ các bằng chứng liên quan và làm đơn yêu cầu bồi thường trực tiếp đến doanh nghiệp hoặc khởi kiện ra Tòa án nếu không đạt được thỏa thuận.

IV. Dịch vụ tư vấn pháp lý liên quan đến thực phẩm bị thu hồi

Để hỗ trợ doanh nghiệp thực hiện đúng và đủ nghĩa vụ pháp lý, tránh bị xử phạt nặng và bảo vệ thương hiệu, NPLaw cung cấp các dịch vụ tư vấn pháp lý chuyên sâu, bao gồm:

• Xây dựng quy trình tự kiểm tra và thu hồi sản phẩm khẩn cấp.
• Tư vấn pháp lý trong quá trình cơ quan nhà nước thanh tra, kiểm tra và ra quyết định thu hồi.
• Hỗ trợ soạn thảo các thông báo thu hồi công khai theo đúng quy định.
• Tư vấn về các phương án xử lý thực phẩm thu hồi (tiêu hủy, tái chế, chuyển mục đích sử dụng) và thủ tục giám sát.
• Đại diện pháp lý giải quyết tranh chấp bồi thường thiệt hại với người tiêu dùng.

Tuy nhiên, với sự thay đổi liên tục của các văn bản pháp luật, doanh nghiệp nên tìm kiếm sự hỗ trợ chuyên môn kịp thời để đảm bảo sự tuân thủ tuyệt đối.