Thực trạng và giải pháp giải quyết vi phạm quyền sở hữu trí tuệ trên mạng xã hội

Trước kia, khi mạng xã hội chưa phổ biến, khái niệm về việc bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ trên môi trường này gần như chưa được quan tâm đúng mức. Tuy nhiên, trong những năm gần đây, với sự bùng nổ của mạng xã hội và vai trò ngày càng lớn của nó trong việc giúp cá nhân, tổ chức tạo ra thu nhập.... Bài viết này của NPLaw sẽ đi sâu vào Thực trạng và giải pháp giải quyết vi phạm quyền sở hữu trí tuệ trên mạng xã hội để giúp cá nhân, doanh nghiệp có những góc nhìn về quyền sở hữu trí tuệ trên không gian mạng.

I. Thực trạng về vi phạm quyền sở hữu trí tuệ trên mạng xã hội trong giai đoạn hiện nay

Hiện nay, các hành vi vi phạm quyền sở hữu trí tuệ trên mạng xã hội đang diễn ra ngày càng phổ biến với nhiều thủ đoạn tinh vi, khó kiểm soát. Từ việc sao chép trái phép hình ảnh, video, bài viết, âm nhạc cho đến mạo danh cá nhân, tổ chức để trục lợi hay sử dụng nội dung có bản quyền trong các buổi livestream bán hàng, tình trạng này ngày càng đáng báo động.

Ngoài ra, việc phát tán trái phép các sản phẩm chưa công bố như phim, nhạc, sách… cũng gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến quyền lợi của tác giả và đơn vị sở hữu. Mặc dù nhiều nền tảng đã xây dựng cơ chế bảo vệ bản quyền, nhưng hiệu quả thực thi còn hạn chế, trong khi không ít người dùng vẫn vi phạm do thiếu hiểu biết hoặc cố tình. Thực trạng này đặt ra nhiều thách thức trong việc bảo vệ tài sản trí tuệ trong không gian số hiện đại.

II. Vi phạm quyền sở hữu trí tuệ trên mạng xã hội là gì?

Quyền sở hữu trí tuệ trên mạng xã hội là quyền của cá nhân hoặc tổ chức đối với các tài sản trí tuệ do mình sáng tạo hoặc hợp pháp sở hữu, được thể hiện, chia sẻ hoặc khai thác trên các nền tảng mạng xã hội như Facebook, TikTok, Instagram, YouTube… Các quy định về vi phạm quyền sở hữu trí tuệ trên mạng xã hội sẽ được chia sẻ tại những nội dung sau:

1. Vi phạm quyền sở hữu trí tuệ trên mạng xã hội được hiểu là gì theo pháp luật hiện hành?

Vi phạm quyền sở hữu trí tuệ trên mạng xã hội là hành vi khai thác hoặc sử dụng tài sản trí tuệ của người khác – như hình ảnh, video, âm nhạc, bài viết, nhãn hiệu... - trên các nền tảng như Facebook, TikTok, YouTube, Instagram mà không được sự đồng ý của chủ sở hữu, không ghi rõ nguồn gốc hoặc sử dụng sai mục đích so với quy định pháp luật.

2. Những loại tài sản trí tuệ nào thường bị vi phạm trên mạng xã hội hiện nay?

Trong môi trường Internet hiện nay, nhiều hành vi bị coi là vi phạm quyền sở hữu trí tuệ với mức độ ngày càng tinh vi và khó kiểm soát. Đầu tiên là các hành vi xâm phạm bản quyền như sao chép, sửa đổi, sử dụng hoặc công bố trái phép tác phẩm của người khác – bao gồm cả văn bản, hình ảnh, video, tài liệu nghe nhìn – mà không có sự cho phép của tác giả, chủ sở hữu. Đây là dạng vi phạm phổ biến, thậm chí chỉ cần một thao tác sao chép, tải xuống cũng có thể cấu thành hành vi xâm phạm.

Một dạng khác là việc tái xuất bản tác phẩm khi chưa được sự đồng ý của người sở hữu, gây ảnh hưởng đến quyền bảo hộ tính toàn vẹn và nguồn gốc tác phẩm. Trong thương mại điện tử, các hành vi sử dụng từ ngữ, hình ảnh trùng hoặc tương tự nhãn hiệu đã được bảo hộ để quảng cáo, bán hàng giả là hành vi xâm phạm nghiêm trọng quyền sở hữu công nghiệp.

Ngoài ra, còn có hành vi đăng ký tên miền trùng với nhãn hiệu của người khác – đặc biệt là các thương hiệu nổi tiếng – nhằm mục đích bán lại hoặc cho thuê để kiếm lời. Việc đăng ký tên miền theo nguyên tắc “ai đến trước được phục vụ” dễ dẫn đến xung đột lợi ích với chủ thể quyền sở hữu trí tuệ. Cũng liên quan đến nhãn hiệu, việc sử dụng tên thương hiệu của người khác làm từ khóa trên công cụ tìm kiếm hay chèn vào liên kết mạng (link) để dẫn người dùng đến trang cá nhân hoặc gian lận lưu lượng truy cập đều được coi là xâm phạm, nếu không được sự cho phép.

Về sáng chế, các hành vi như gắn số sáng chế lên sản phẩm hoặc bao bì khi chưa được cấp phép, giả mạo tài liệu sáng chế, hoặc sử dụng thông tin bằng sáng chế trong hợp đồng mà chưa được đồng ý từ người sở hữu đều là vi phạm, vì dễ gây hiểu lầm cho công chúng. 

Bên cạnh đó, không thể bỏ qua các hành vi như tiết lộ thông tin mật, sử dụng dữ liệu trái phép, hoặc cạnh tranh không lành mạnh trên không gian mạng, vốn cũng tiềm ẩn nhiều rủi ro đối với quyền sở hữu trí tuệ trong thời đại số.

III. Quy định pháp luật liên quan đến vi phạm quyền sở hữu trí tuệ trên mạng xã hội

Vi phạm quyền sở hữu trí tuệ trên mạng xã hội là hành vi sử dụng trái phép các tài sản trí tuệ của cá nhân hoặc tổ chức khác trên các nền tảng mạng xã hội như Facebook, TikTok, Instagram, YouTube... mà không có sự đồng ý của chủ sở hữu hợp pháp. Các tài sản trí tuệ này có thể bao gồm: tác phẩm văn học, nghệ thuật, hình ảnh, video, âm nhạc, phần mềm, nhãn hiệu, tên thương mại, sáng chế và nhiều đối tượng khác được pháp luật bảo hộ. Quy định pháp luật liên quan đến vi phạm quyền sở hữu trí tuệ trên mạng xã hội như sau:

1. Pháp luật Việt Nam hiện nay quy định thế nào về hành vi xâm phạm bản quyền trên môi trường mạng?

Các hành vi vi phạm bản quyền trên môi trường internet diễn ra dưới nhiều hình thức tinh vi và đa dạng. Một số hành vi phổ biến có thể kể đến như: sao chép trái phép tác phẩm, tức là việc sử dụng, chia sẻ, đăng tải các nội dung như bài viết, hình ảnh, video mà không có sự đồng ý của chủ sở hữu quyền tác giả. 

Chiếm đoạt quyền tác giả cũng là hành vi nghiêm trọng, thể hiện qua việc tự nhận là tác giả của tác phẩm không do mình sáng tạo, thậm chí đăng ký bảo hộ quyền tác giả một cách gian lận nhằm mục đích khai thác thương mại. 

Bên cạnh đó, mạo danh tác giả, như giả mạo tên tuổi, chữ ký nhằm đánh lừa công chúng về nguồn gốc thật sự của tác phẩm, cũng thường xuyên xảy ra. 

Ngoài ra, việc sửa đổi, cắt xén hoặc xuyên tạc nội dung tác phẩm gốc mà không được sự đồng ý từ tác giả, làm ảnh hưởng đến danh dự và uy tín của họ, cũng được xem là hành vi vi phạm bản quyền.

Cuối cùng, phá bỏ các biện pháp bảo vệ quyền tác giả, chẳng hạn như vô hiệu hóa hệ thống chống sao chép, cũng là hành vi bị nghiêm cấm theo quy định pháp luật về sở hữu trí tuệ.

2. Cần lưu ý những gì để tránh vi phạm quyền sở hữu trí tuệ trên mạng xã hội?

Để tránh vi phạm quyền sở hữu trí tuệ trên mạng xã hội, người dùng cần lưu ý: Không tự ý sử dụng, chia sẻ, chỉnh sửa các tác phẩm có bản quyền khi chưa được phép; luôn ghi rõ nguồn và tên tác giả khi trích dẫn; không mạo danh hay chiếm đoạt quyền tác giả; không tạo hoặc chia sẻ nội dung phái sinh trái phép; tránh phát tán phần mềm, phim, nhạc vi phạm bản quyền; cẩn trọng khi sử dụng lại nội dung từ người khác; và tuân thủ các quy định pháp luật cũng như chính sách bản quyền của nền tảng. Việc sử dụng nội dung có trách nhiệm giúp bảo vệ bản thân và tôn trọng quyền lợi của người sáng tạo.

3. Vi phạm quyền sở hữu trí tuệ trên mạng xã hội có thể bị xử lý như thế nào về mặt dân sự, hành chính hoặc hình sự?

Các biện pháp xử lý hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ

Theo Điều 199 Luật Sở hữu trí tuệ 2005, hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ có thể bị xử lý bằng các biện pháp: dân sự, hành chính hoặc hình sự, tùy theo mức độ vi phạm. Ngoài ra, cơ quan nhà nước có thể áp dụng các biện pháp khẩn cấp tạm thời, kiểm soát hàng hóa xuất nhập khẩu liên quan đến SHTT, hoặc ngăn chặn vi phạm và bảo đảm thi hành xử phạt.

1. Biện pháp dân sự: Theo Điều 202 Luật SHTT, Tòa án có thể buộc người vi phạm chấm dứt hành vi xâm phạm, xin lỗi công khai, bồi thường thiệt hại, tiêu hủy hoặc phân phối hàng hóa vi phạm không vì mục đích thương mại. Đây là biện pháp bảo vệ quyền lợi hợp pháp của chủ thể quyền sở hữu trí tuệ.

2. Biện pháp hành chính: Áp dụng đối với các hành vi xâm phạm gây thiệt hại cho chủ thể quyền, người tiêu dùng hoặc xã hội (Điều 211). Hình thức xử phạt gồm cảnh cáo, phạt tiền, tịch thu hàng hóa giả mạo, đình chỉ hoạt động kinh doanh có liên quan đến vi phạm. Các hành vi bị xử phạt gồm sản xuất, kinh doanh hàng hóa giả mạo SHTT, tem nhãn giả mạo, hoặc cạnh tranh không lành mạnh trong lĩnh vực này.

3. Biện pháp hình sự: Áp dụng với hành vi xâm phạm nghiêm trọng, có yếu tố cấu thành tội phạm như:

• Xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan (Điều 225 BLHS 2015): sao chép, phân phối trái phép với quy mô thương mại hoặc thu lợi bất chính.
• Xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp (Điều 226 BLHS 2015): làm giả nhãn hiệu, chỉ dẫn địa lý, gây thiệt hại nghiêm trọng.
• Việc truy cứu trách nhiệm hình sự được thực hiện khi có yêu cầu của chủ thể quyền.

Như vậy, các hành vi xâm phạm quyền SHTT có thể bị xử lý nghiêm khắc bằng nhiều biện pháp pháp lý khác nhau, nhằm bảo vệ quyền và lợi ích chính đáng của cá nhân, tổ chức nắm giữ quyền sở hữu trí tuệ.

IV. Giải đáp các thắc mắc về vi phạm quyền sở hữu trí tuệ trên mạng xã hội

1. Cơ quan nào có thẩm quyền xử lý hành vi vi phạm quyền sở hữu trí tuệ trên mạng xã hội? 

Theo Điều 200 Luật Sở hữu trí tuệ 2005, nhiều cơ quan nhà nước có thẩm quyền xử lý hành vi xâm phạm quyền SHTT tùy theo tính chất và mức độ vi phạm. Cụ thể:

• Tòa án, Thanh tra, Quản lý thị trường, Hải quan, Công an và Ủy ban nhân dân các cấp đều có quyền xử lý các hành vi vi phạm trong phạm vi nhiệm vụ và quyền hạn của mình.
• Các biện pháp dân sự và hình sự thuộc thẩm quyền giải quyết của Tòa án. Trong trường hợp khẩn cấp, Tòa án có thể áp dụng các biện pháp khẩn cấp tạm thời theo quy định pháp luật.
• Các biện pháp hành chính được thực hiện bởi các cơ quan như Thanh tra, Công an, Quản lý thị trường, Hải quan và UBND các cấp. Khi cần thiết, các cơ quan này cũng có thể áp dụng các biện pháp ngăn chặn và đảm bảo thi hành xử phạt hành chính theo quy định.

2. Chia sẻ lại nội dung (bài viết, hình ảnh, video) của người khác trên mạng xã hội có bị coi là xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ không?

Việc chia sẻ lại nội dung (bài viết, hình ảnh, video) của người khác trên mạng xã hội có thể bị coi là hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, nếu không được sự đồng ý của chủ sở hữu hoặc không tuân thủ đúng các quy định pháp luật về quyền tác giả và quyền liên quan. Theo Luật Sở hữu trí tuệ 2005 (sửa đổi, bổ sung năm 2022), quyền tác giả được bảo hộ đối với các tác phẩm văn học, nghệ thuật, khoa học như bài viết, ảnh, video… và chủ sở hữu có quyền quyết định cho phép hay không cho phép người khác sử dụng, sao chép, phát tán tác phẩm của mình (Điều 19 và Điều 20).

Trong trường hợp người chia sẻ lại nội dung của người khác mà không trích dẫn nguồn, không xin phép, hoặc sử dụng với mục đích thương mại, thì hành vi này có thể bị coi là vi phạm quyền tác giả. Tuy nhiên, nếu chỉ chia sẻ lại với mục đích phi thương mại, có dẫn nguồn rõ ràng, và không làm thay đổi nội dung tác phẩm gốc, thì hành vi này có thể được xem là hành vi sử dụng hợp lý theo quy định tại Điều 25 Luật Sở hữu trí tuệ, và không bị coi là xâm phạm quyền tác giả.

3. Nếu sử dụng nhạc, hình ảnh hoặc video có sẵn trên mạng cho mục đích quảng cáo sản phẩm thì có bị vi phạm quyền sở hữu trí tuệ không?

Việc sử dụng nhạc, hình ảnh hoặc video có sẵn trên mạng để quảng cáo sản phẩm có thể bị coi là vi phạm quyền sở hữu trí tuệ nếu không có sự cho phép của chủ sở hữu. 

Theo Luật Sở hữu trí tuệ 2005 (sửa đổi, bổ sung 2022), các nội dung này là tác phẩm được bảo hộ và chủ sở hữu có quyền độc quyền trong việc sử dụng cho mục đích thương mại (Điều 20). Việc sử dụng trái phép tác phẩm để phục vụ mục đích quảng cáo, khi không thuộc trường hợp sử dụng hợp lý theo quy định tại Điều 25 Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005 (sửa đổi, bổ sung năm 2009 và 2019), có thể bị xử lý theo quy định pháp luật hiện hành. Cụ thể, theo Khoản 1 và Khoản 2 Điều 28 Luật Sở hữu trí tuệ, hành vi sử dụng tác phẩm mà không được phép của chủ sở hữu quyền tác giả, không đúng với các trường hợp được miễn trừ (ví dụ: trích dẫn hợp lý vì mục đích thông tin, nghiên cứu, giảng dạy…) là hành vi xâm phạm quyền tác giả. Với hành vi vi phạm này, theo Điều 11 và Điều 12 Nghị định số 99/2013/NĐ-CP, cá nhân hoặc tổ chức có thể bị xử phạt vi phạm hành chính với mức phạt tiền lên đến 250 triệu đồng đối với cá nhân và 500 triệu đồng đối với tổ chức, đồng thời bị áp dụng biện pháp khắc phục hậu quả như buộc tháo gỡ nội dung vi phạm và buộc bồi thường thiệt hại theo quy định tại Điều 205 Luật Sở hữu trí tuệ. Trong trường hợp hành vi vi phạm có tính chất nghiêm trọng, cố ý, gây thiệt hại lớn, hoặc được thực hiện có tổ chức, người thực hiện hành vi có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo Điều 225 Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) về “Tội xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan”. Theo đó, cá nhân vi phạm có thể bị phạt tiền từ 50 triệu đồng đến 1 tỷ đồng, hoặc phạt tù từ 6 tháng đến 3 năm; tổ chức thương mại vi phạm có thể bị phạt tiền từ 300 triệu đồng đến 3 tỷ đồng, và có thể bị đình chỉ hoạt động có thời hạn từ 6 tháng đến 2 năm. Ngoài ra, tòa án có thể áp dụng hình phạt bổ sung như cấm hành nghề, cấm kinh doanh hoặc cấm hoạt động trong một số lĩnh vực nhất định.

Do đó, khi sử dụng nội dung từ mạng cho mục đích quảng cáo, cá nhân và doanh nghiệp cần xin phép hoặc mua bản quyền hợp pháp để tránh rủi ro pháp lý.

4. Hậu quả pháp lý nào có thể xảy ra khi một cá nhân hoặc tổ chức vi phạm quyền sở hữu trí tuệ trên mạng xã hội?

Vi phạm quyền sở hữu trí tuệ trên mạng xã hội có thể dẫn đến nhiều hậu quả pháp lý nghiêm trọng, bao gồm trách nhiệm hành chính, dân sự và hình sự, tùy thuộc vào mức độ và hành vi cụ thể. 

Theo quy định tại Nghị định số 99/2013/NĐ-CP (được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định số 126/2021/NĐ-CP), cá nhân hoặc tổ chức có hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ như sử dụng trái phép hình ảnh, logo, nhãn hiệu, video, bài viết... trên các nền tảng mạng xã hội như Facebook, TikTok, YouTube có thể bị xử phạt hành chính lên đến 250 triệu đồng đối với cá nhân và 500 triệu đồng đối với tổ chức, kèm theo biện pháp buộc tháo gỡ nội dung vi phạm, tịch thu tang vật, phương tiện vi phạm. 

Ngoài ra, theo Điều 198 và Điều 205 Luật Sở hữu trí tuệ 2005 (sửa đổi, bổ sung năm 2022), người bị xâm phạm có quyền yêu cầu chấm dứt hành vi vi phạm, xin lỗi công khai, cải chính và bồi thường thiệt hại. Trong trường hợp nghiêm trọng, hành vi vi phạm còn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo Điều 225 và Điều 226 Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi bổ sung năm 2017, với mức phạt có thể lên đến 1 tỷ đồng hoặc phạt tù đến 3 năm đối với cá nhân, và phạt tiền đến 3 tỷ đồng hoặc đình chỉ hoạt động đến 2 năm đối với pháp nhân thương mại. Ngoài các chế tài pháp lý, người vi phạm còn có thể bị nền tảng mạng xã hội xử lý như gỡ nội dung, khóa tài khoản và chịu ảnh hưởng nặng nề đến uy tín, thương hiệu và hoạt động kinh doanh. 

Do đó, việc tôn trọng và sử dụng đúng nội dung có bản quyền trên mạng xã hội là yêu cầu quan trọng để tránh những hệ lụy pháp lý không đáng có.

5. Làm thế nào để cá nhân/doanh nghiệp sử dụng nội dung trên mạng xã hội một cách hợp pháp và an toàn về mặt sở hữu trí tuệ?

Để sử dụng nội dung trên mạng xã hội hợp pháp và an toàn về sở hữu trí tuệ, cá nhân hoặc doanh nghiệp cần đảm bảo chỉ sử dụng nội dung khi được phép, ưu tiên lấy từ nguồn hợp pháp có giấy phép rõ ràng hoặc tự tạo, thuê sáng tạo kèm theo hợp đồng chuyển giao quyền. Khi trích dẫn, cần ghi rõ nguồn và tên tác giả theo quy định. Tuyệt đối không chỉnh sửa, cắt ghép nội dung có bản quyền nếu chưa được đồng ý. Ngoài ra, doanh nghiệp nên chủ động đăng ký bảo hộ các nội dung do mình sáng tạo để bảo vệ quyền lợi hợp pháp khi có tranh chấp xảy ra.

V. Vấn đề vi phạm quyền sở hữu trí tuệ trên mạng xã hội có nên liên hệ luật sư không? Liên hệ như thế nào?

Trong trường hợp xảy ra hoặc nghi ngờ có hành vi vi phạm quyền sở hữu trí tuệ trên mạng xã hội, việc liên hệ luật sư để được tư vấn kịp thời là rất cần thiết. Luật sư không chỉ giúp xác định rõ hành vi có vi phạm pháp luật hay không mà còn hướng dẫn cách xử lý phù hợp theo từng trường hợp, từ việc yêu cầu gỡ bỏ nội dung, thương lượng bồi thường đến khởi kiện bảo vệ quyền lợi.

Nếu bạn đang tìm kiếm một đơn vị uy tín trong lĩnh vực này, CÔNG TY LUẬT TNHH NGỌC PHÚ là lựa chọn đáng tin cậy. Công ty có nhiều năm kinh nghiệm trong tư vấn và giải quyết tranh chấp liên quan đến quyền sở hữu trí tuệ, đặc biệt là trên nền tảng mạng xã hội và môi trường số.

Việc tham khảo ý kiến chuyên gia pháp lý sẽ giúp bạn bảo vệ tốt nhất quyền và lợi ích hợp pháp của mình trước những rủi ro pháp lý ngày càng phổ biến trong thời đại số.