Trách nhiệm pháp lý khi thực hiện hành vi lập dự án ma để lừa đảo

Trong bối cảnh thị trường bất động sản và các kênh đầu tư tài chính phát triển mạnh, nhiều cá nhân, tổ chức đã lợi dụng sự thiếu hiểu biết của người dân để huy động vốn trái phép. Bài viết dưới đây sẽ phân tích các quy định của pháp luật để làm rõ bản chất và cách thức xử lý đối với những hành vi lập dự án ma để lừa đảo.

I. Bị tố cáo lập dự án ma để lừa đảo có thể ảnh hưởng như thế nào đến cá nhân và doanh nghiệp?

Khi một cá nhân hoặc tổ chức bị cơ quan chức năng thụ lý đơn tố giác tội phạm liên quan đến hành vi lập dự án ma để lừa đảo, hệ lụy pháp lý và thực tiễn xảy ra ngay lập tức và vô cùng nghiêm trọng. 

Đối với cá nhân (người đại diện theo pháp luật, giám đốc, người môi giới), họ sẽ phải đối mặt với các biện pháp ngăn chặn từ cơ quan điều tra theo quy định của Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015. Các biện pháp này bao gồm: cấm đi khỏi nơi cư trú, tạm hoãn xuất cảnh, hoặc bị áp dụng biện pháp tạm giam phục vụ điều tra nếu có dấu hiệu bỏ trốn hoặc tiêu hủy chứng cứ. Đồng thời, toàn bộ tài khoản ngân hàng cá nhân, tài sản nhà đất đứng tên cá nhân đều có nguy cơ bị phong tỏa, kê biên để đảm bảo nghĩa vụ bồi thường thiệt hại.

Đối với doanh nghiệp, ngay khi có thông tin bị tố giác, hoạt động kinh doanh gần như bị tê liệt hoàn toàn. Uy tín thương hiệu bị hủy hoại khiến các đối tác ngân hàng cắt đứt hợp đồng tín dụng, thu hồi nợ trước hạn. Cơ quan Cảnh sát điều tra có thẩm quyền tiến hành khám xét trụ sở, thu giữ toàn bộ hệ thống sổ sách kế toán, máy tính, con dấu và tài liệu liên quan. Nếu quá trình điều tra chứng minh được pháp nhân thương mại được thành lập chỉ nhằm mục đích làm công cụ thực hiện tội phạm, doanh nghiệp đó sẽ bị thu hồi Giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp và bị đình chỉ hoạt động vĩnh viễn.

Tóm lại, việc bị vướng vào các cáo buộc này không chỉ làm mất đi tự do cá nhân mà còn trực tiếp xóa sổ sự tồn tại của cả một tổ chức kinh tế trên thương trường.

II. Nhận diện hành vi lập dự án ma để lừa đảo

Để không bị nhầm lẫn giữa một tranh chấp dân sự thông thường và một vụ án hình sự, chúng ta cần xác định rõ các dấu hiệu vật chất và bản chất pháp lý của đối tượng giao dịch.

1. Những dấu hiệu nào thường xuất hiện trong các vụ việc lập dự án ma để lừa đảo?

Hành vi lập dự án ma để lừa đảo thường có các dấu hiệu vi phạm rõ ràng về mặt pháp lý đất đai và xây dựng. Một số dấu hiệu phổ biến gồm:

• Sử dụng đất không đủ điều kiện để thực hiện dự án, như đất nông nghiệp, đất trồng cây lâu năm hoặc các loại đất chưa được cơ quan nhà nước có thẩm quyền cho phép chuyển mục đích sử dụng sang đất ở.
• Tự ý lập bản đồ quy hoạch, phân lô, đặt tên dự án mà không có quyết định chấp thuận chủ trương đầu tư, quyết định giao đất, cho thuê đất hoặc phê duyệt dự án theo quy định.
• Tự ý san lấp mặt bằng, mở đường, cắm mốc phân lô nhằm tạo hiện trạng giả để thu hút người mua.
• Ký kết các hợp đồng huy động vốn trái quy định, như hợp đồng đặt cọc, hợp đồng góp vốn, phiếu đăng ký giữ chỗ hoặc thỏa thuận ưu tiên mua sản phẩm khi dự án chưa đủ điều kiện đưa vào kinh doanh.
• Cung cấp giấy tờ giả hoặc thông tin sai sự thật, chẳng hạn như Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất giả, văn bản chấp thuận chủ trương đầu tư giả, quyết định phê duyệt quy hoạch hoặc giấy phép xây dựng bị làm giả.
• Quảng cáo dự án với cam kết lợi nhuận cao, tiến độ nhanh hoặc hứa hẹn sớm cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, trong khi dự án chưa có cơ sở pháp lý hoặc không tồn tại trên thực tế.

Vì thế, trước khi giao dịch, người dân và nhà đầu tư cần chủ động kiểm tra thông tin quy hoạch, tình trạng pháp lý của dự án tại cơ quan nhà nước có thẩm quyền hoặc thông qua cơ sở dữ liệu chính thức để kịp thời phát hiện và phòng tránh các dấu hiệu của dự án ma.

2. Dự án chưa đủ điều kiện pháp lý có phải là dự án ma không?

Không phải mọi dự án chưa hoàn thiện pháp lý đều là dự án ma. Một "dự án chưa đủ điều kiện pháp lý" là dự án có thật, chủ đầu tư đã được cơ quan nhà nước cấp quyết định giao đất, chấp thuận chủ trương đầu tư, nhưng do vướng mắc thủ tục nên chưa hoàn thiện xong giấy phép xây dựng hoặc chưa hoàn thành nghĩa vụ tài chính về đất. Nếu chủ đầu tư bán sản phẩm ở giai đoạn này, họ vi phạm quy định tại Điều 23 Luật Kinh doanh Bất động sản 2023 (về điều kiện của nhà ở, công trình xây dựng đưa vào kinh doanh), và sẽ bị xử phạt vi phạm hành chính, bồi thường dân sự.

Ngược lại, "dự án ma" là dự án hoàn toàn không tồn tại trên thực tế pháp lý. Đối tượng bán không có quyền sử dụng đất, đất không thuộc quy hoạch dự án, cơ quan nhà nước không hề ban hành bất kỳ văn bản chấp thuận nào. Hành vi bán "dự án ma" có yếu tố lỗi cố ý gian dối ngay từ đầu nhằm chiếm đoạt tài sản. Tuy nhiên, ranh giới giữa hai khái niệm này sẽ do Cơ quan Cảnh sát điều tra kết luận dựa trên hồ sơ, tài liệu thực tế của từng vụ việc.

3. Dự án ma thường được giới thiệu dưới những hình thức nào?

Để đánh lừa được nhiều người trong thời gian ngắn, các đối tượng lập dự án ma thường tổ chức các sự kiện mở bán hoành tráng tại các trung tâm hội nghị lớn hoặc dựng rạp ngay trên các bãi đất trống. Hình thức giới thiệu phổ biến nhất là đánh vào lòng tham thông qua cam kết lợi nhuận "khủng", cam kết mua lại với mức chênh lệch từ 20% - 30% chỉ sau vài tháng. Bên cạnh đó, chúng thường xây dựng hệ thống bán hàng theo mô hình đa cấp, trả hoa hồng rất cao cho người môi giới hoặc cho chính khách hàng nếu họ giới thiệu thêm được người thân, bạn bè cùng tham gia mua các nền đất ảo. Kết luận lại, những cam kết lợi nhuận phi thực tế đi kèm với các chiêu trò tạo hiệu ứng đám đông luôn là phương thức tiếp thị đặc trưng của các đối tượng lừa đảo.

III. Trách nhiệm pháp lý liên quan đến hành vi lập dự án ma để lừa đảo

Khi hành vi được xác định là vi phạm pháp luật hình sự, cơ quan tiến hành tố tụng sẽ áp dụng các chế tài nghiêm khắc dựa trên tính chất và mức độ thiệt hại.

1. Giá trị tài sản liên quan có ảnh hưởng đến mức độ xử lý không?

Giá trị tài sản chiếm đoạt là yếu tố bắt buộc để định khung hình phạt. Trong các vụ việc lập dự án ma để lừa đảo, nếu người thực hiện sử dụng thông tin gian dối, tạo lập dự án không có thật hoặc không đủ điều kiện pháp lý nhằm làm cho người khác tin tưởng và giao tiền thì hành vi này có thể cấu thành Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản theo Điều 174 Bộ luật Hình sự 2015 (được sửa đổi, bổ sung năm 2017). Khi đó, giá trị tài sản chiếm đoạt là một trong những căn cứ quan trọng để xác định khung hình phạt. Cụ thể:

• Từ 2.000.000 đồng đến dưới 50.000.000 đồng: phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm.
• Từ 50.000.000 đồng đến dưới 200.000.000 đồng: phạt tù từ 02 năm đến 07 năm.
• Từ 200.000.000 đồng đến dưới 500.000.000 đồng: phạt tù từ 07 năm đến 15 năm.
• Từ 500.000.000 đồng trở lên: thuộc khoản 4 Điều 174 Bộ luật Hình sự 2015, người phạm tội có thể bị phạt tù từ 12 năm đến 20 năm hoặc tù chung thân.

Ngoài giá trị tài sản, Tòa án còn xem xét các tình tiết khác như số lượng bị hại, phương thức, thủ đoạn phạm tội, hậu quả gây ra và các tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ trách nhiệm hình sự theo quy định của pháp luật. Vì vậy, trong các vụ lập dự án ma để lừa đảo, giá trị tài sản bị chiếm đoạt càng lớn thì khung hình phạt càng nghiêm khắc, thậm chí người phạm tội có thể phải đối mặt với mức án tù chung thân nếu đủ điều kiện luật định.

2. Việc hoàn trả tiền cho khách hàng có ảnh hưởng đến trách nhiệm pháp lý không?

Việc hoàn trả tiền cho khách hàng không làm mất đi trách nhiệm pháp lý đối với hành vi lập dự án ma để lừa đảo. Nếu cá nhân hoặc tổ chức đã sử dụng dự án không có thật, dự án không đủ điều kiện pháp lý hoặc đưa ra các thông tin gian dối nhằm làm cho khách hàng tin tưởng giao tiền thì tùy tính chất, mức độ của vụ việc, hành vi này có thể bị xử lý hành chính, buộc hoàn trả số tiền đã nhận hoặc bị truy cứu trách nhiệm hình sự về Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản theo Điều 174 Bộ luật Hình sự 2015 (SĐ, BS năm 2017).

Trong trường hợp đã đủ căn cứ truy cứu trách nhiệm hình sự, tội phạm được xác định trên cơ sở hành vi dùng thủ đoạn gian dối để chiếm đoạt tài sản. Do đó, việc người vi phạm sau đó hoàn trả một phần hoặc toàn bộ số tiền đã nhận không làm thay đổi bản chất của hành vi phạm tội và không đương nhiên được miễn trách nhiệm hình sự. Tuy nhiên, căn cứ điểm b khoản 1 Điều 51 Bộ luật Hình sự 2015, việc tự nguyện sửa chữa, bồi thường thiệt hại hoặc khắc phục hậu quả là một tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự. Khi quyết định hình phạt, Tòa án sẽ xem xét mức độ khắc phục hậu quả cùng với các tình tiết khác của vụ án để quyết định mức án phù hợp.

Kết luận lại, việc hoàn trả tiền giúp người vi phạm có thể được xem xét giảm nhẹ trách nhiệm pháp lý, nhưng không phải là căn cứ làm chấm dứt hoặc đương nhiên được miễn trách nhiệm hình sự đối với hành vi lập dự án ma để lừa đảo khi đã đủ yếu tố cấu thành tội phạm.

3. Không biết toàn bộ sự việc có phải chịu trách nhiệm không?

Trong các vụ án lừa đảo quy mô công ty, thường có sự tham gia của nhiều người (đồng phạm). Căn cứ Điều 17 Bộ luật Hình sự 2015, đồng phạm là trường hợp có hai người trở lên cố ý cùng thực hiện một tội phạm. Một người dù không tham gia từ giai đoạn lên ý tưởng bản vẽ, không trực tiếp thu tiền (ví dụ: nhân viên môi giới, trưởng phòng kinh doanh), nhưng nếu biết rõ đây là dự án không có thật, đất chưa thuộc quyền sở hữu của công ty mà vẫn cố tình tư vấn sai sự thật để khách hàng nộp tiền nhằm hưởng hoa hồng, thì người đó vẫn phải chịu trách nhiệm hình sự với vai trò là "người giúp sức". Tuy nhiên, mức độ chịu trách nhiệm hình sự của từng cá nhân sẽ được Tòa án phân hóa cụ thể dựa trên tính chất, mức độ tham gia và số tiền trục lợi cá nhân.

IV. Những tình huống thường gặp khi bị tố cáo lập dự án ma để lừa đảo

Quá trình điều tra các vụ án kinh tế thường đối mặt với việc bóc tách lỗi của từng nhóm nhân sự tham gia vào quy trình hoạt động của doanh nghiệp vi phạm.

1. Chỉ ký giấy tờ theo yêu cầu có phải chịu trách nhiệm không?

Việc chỉ ký giấy tờ theo yêu cầu không đồng nghĩa đương nhiên phải chịu trách nhiệm hình sự. Cần xem xét người ký có biết rõ doanh nghiệp đang thực hiện hành vi lập dự án ma để lừa đảo hay không.

Nếu cá nhân biết rõ dự án không có thật, không đủ điều kiện triển khai nhưng vẫn ký hợp đồng đặt cọc, hợp đồng góp vốn hoặc các tài liệu khác nhằm tạo lòng tin để khách hàng giao tiền thì người đó đã tham gia vào hành vi lập dự án ma để lừa đảo. Khi đủ yếu tố cấu thành tội phạm, người này có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự với vai trò đồng phạm theo Điều 17 và Điều 58 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017); tùy tính chất, hành vi có thể bị xử lý về Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản theo Điều 174 Bộ luật Hình sự 2015. Ngược lại, nếu người ký hoàn toàn không biết hồ sơ dự án là giả, không biết mục đích chiếm đoạt tài sản và không có lỗi cố ý thì không phải là đồng phạm. Tuy nhiên, tùy từng trường hợp, nếu có căn cứ cho thấy việc thiếu trách nhiệm gây hậu quả nghiêm trọng thì vẫn có thể bị xem xét theo quy định của pháp luật. Vì vậy, yếu tố quyết định trách nhiệm không phải là việc "có ký giấy tờ" mà là nhận thức và mức độ tham gia vào hành vi lập dự án ma để lừa đảo.

2. Không hưởng hoa hồng có bị xử lý không?

Việc không hưởng hoa hồng không đồng nghĩa được miễn trách nhiệm pháp lý nếu cá nhân vẫn tham gia vào hành vi lập dự án ma để lừa đảo.

Trường hợp nhân viên môi giới, nhân viên kinh doanh hoặc người quản lý biết rõ dự án không có thật, chưa đủ điều kiện pháp lý nhưng vẫn quảng cáo sai sự thật, ký kết hợp đồng hoặc nhận tiền của khách hàng nhằm giúp doanh nghiệp chiếm đoạt tài sản thì vẫn có thể bị xem là đồng phạm. Khi đủ yếu tố cấu thành, hành vi này có thể bị truy cứu theo Điều 17 và Điều 58 Bộ luật Hình sự 2015, đồng thời bị xử lý về Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản theo Điều 174 Bộ luật Hình sự 2015.

Việc không được chia hoa hồng hoặc chỉ nhận lương không làm mất đi trách nhiệm hình sự, nhưng có thể được Tòa án cân nhắc khi đánh giá vai trò, mức độ tham gia của từng đồng phạm để quyết định hình phạt. Tóm lại, yếu tố quan trọng là sự tham gia có chủ ý vào hành vi lập dự án ma để lừa đảo, không phải việc có hưởng lợi hay không.

3. Người thân đứng tên hộ có phải chịu trách nhiệm không?

Pháp luật không có quy định miễn trách nhiệm chỉ vì một người là "người thân đứng tên hộ". Trách nhiệm được xác định căn cứ vào mức độ tham gia vào hành vi lập dự án ma để lừa đảo và yếu tố lỗi của từng người.

Nếu người thân chỉ cho mượn giấy tờ, đứng tên doanh nghiệp hoặc đứng tên quyền sử dụng đất mà hoàn toàn không biết mục đích lập dự án ma, không tham gia điều hành, không tham gia huy động vốn thì thông thường không phải chịu trách nhiệm hình sự.

Ngược lại, nếu biết rõ việc đứng tên nhằm hợp thức hóa dự án không có thật, ký các hồ sơ, hợp đồng hoặc tạo điều kiện để huy động tiền của khách hàng thì người đó có thể bị xác định là đồng phạm theo Điều 17 Bộ luật Hình sự 2015; nếu đủ yếu tố cấu thành thì bị xử lý về Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản theo Điều 174 Bộ luật Hình sự 2015. Kết luận lại, việc đứng tên hộ chỉ an toàn khi người đó không biết và không tham gia vào hành vi lập dự án ma để lừa đảo.

4. Người chỉ thực hiện công việc hành chính có phải chịu trách nhiệm không?

Người làm công việc hành chính như lễ tân, văn thư, kế toán, nhân viên lưu trữ hồ sơ không mặc nhiên phải chịu trách nhiệm chỉ vì làm việc tại doanh nghiệp có hành vi lập dự án ma để lừa đảo. Nếu họ chỉ thực hiện công việc chuyên môn thông thường, không biết dự án là giả, không biết doanh nghiệp đang huy động vốn trái pháp luật thì không có lỗi cố ý và không phải chịu trách nhiệm hình sự.

Ngược lại, nếu biết rõ dự án không có thật nhưng vẫn lập chứng từ giả, soạn hợp đồng, hướng dẫn khách hàng ký kết, hỗ trợ che giấu dòng tiền hoặc thực hiện các công việc nhằm giúp sức cho việc huy động vốn trái pháp luật thì có thể bị xác định là đồng phạm theo Điều 17 Bộ luật Hình sự 2015; khi đủ dấu hiệu cấu thành sẽ bị xử lý về Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản theo Điều 174 Bộ luật Hình sự 2015.

Vì thế, trách nhiệm của người làm công việc hành chính phụ thuộc vào việc họ có biết và cố ý tham gia vào hành vi lập dự án ma để lừa đảo hay không, chứ không phụ thuộc vào chức danh công việc.

5. Có thể giảm nhẹ trách nhiệm nếu thiệt hại chưa lớn không?

Nếu thiệt hại từ hành vi lập dự án ma để lừa đảo chưa lớn thì có thể giảm nhẹ trách nhiệm thiệt hại. Việc thiệt hại chưa lớn không tự động được coi là tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự, nhưng đây là yếu tố để cơ quan tiến hành tố tụng đánh giá tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi khi quyết định hình phạt. Đồng thời, nếu người thực hiện hành vi lập dự án ma để lừa đảo có một hoặc nhiều tình tiết giảm nhẹ theo khoản 1 Điều 51 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) thì Tòa án sẽ xem xét áp dụng khi quyết định hình phạt. Một số tình tiết giảm nhẹ thường gặp gồm:

• Người phạm tội tự nguyện sửa chữa, bồi thường thiệt hại hoặc khắc phục hậu quả thành khẩn khai báo, ăn năn hối cải 
• Tự nguyện đầu thú 
• Tích cực hợp tác với cơ quan có thẩm quyền trong quá trình giải quyết vụ án hoặc lập công chuộc tội

Đây là những căn cứ quan trọng để Tòa án xem xét áp dụng mức hình phạt thấp hơn trong khung hình phạt tương ứng. Vì vậy, mức thiệt hại chỉ là một trong các yếu tố được xem xét cùng với toàn bộ tính chất, mức độ vi phạm và các tình tiết giảm nhẹ khác của vụ án.

V. Tại sao nên tìm luật sư tư vấn khi bị tố cáo lập dự án ma để lừa đảo?

Hãng luật NPLaw sở hữu đội ngũ Luật sư Hình sự có chuyên môn sâu trong lĩnh vực án kinh tế, đất đai. Luật sư sẽ hỗ trợ thu thập chứng cứ để phân định rõ ranh giới giữa tranh chấp hợp đồng kinh tế và tội phạm lừa đảo, chứng minh tình trạng không có yếu tố lỗi (nếu khách hàng là nhân viên bị lừa dối), hoặc đại diện đàm phán việc khắc phục hậu quả với bị hại để đạt được các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự tốt nhất tại Tòa án.

Trên đây là các thông tin mang tính tham khảo, Quý khách hàng cần tư vấn chi tiết về trường hợp cụ thể, vui lòng liên hệ cho Hãng luật NPLaw để được tư vấn ngay.