Tư vấn pháp lý khi gặp ô nhiễm trong quá trình thi công

Trong quá trình thi công xây dựng, ô nhiễm môi trường là vấn đề thường gặp, có thể ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe người dân, an toàn lao động và môi trường xung quanh. Những vi phạm liên quan đến ô nhiễm trong thi công không chỉ gây rủi ro pháp lý mà còn có thể dẫn đến trách nhiệm dân sự, hành chính hoặc hình sự đối với chủ đầu tư và nhà thầu. 

Việc nắm rõ quy định pháp luật về bảo vệ môi trường và trách nhiệm xử lý ô nhiễm là cần thiết để hạn chế rủi ro, bảo vệ quyền lợi và thực hiện dự án một cách hợp pháp, minh bạch.

I. Thực trạng liên quan đến ô nhiễm trong quá trình thi công

Trong quá trình thi công xây dựng, ô nhiễm môi trường là một vấn đề phổ biến, có thể phát sinh từ bụi, tiếng ồn, chất thải rắn, nước thải và khí thải công trình. Hiện tượng này không chỉ ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe cộng đồng, môi trường xung quanh và chất lượng sống của người dân, mà còn tiềm ẩn rủi ro pháp lý đối với chủ đầu tư, nhà thầu và các bên liên quan.

Một số thực trạng phổ biến được ghi nhận trong thực tiễn:

• Ô nhiễm bụi và tiếng ồn: Hoạt động thi công cắt, đục bê tông, vận chuyển vật liệu thường tạo ra bụi mịn và tiếng ồn vượt chuẩn, ảnh hưởng đến dân cư xung quanh.
• Xả thải không kiểm soát: Nước thải, chất thải rắn hoặc hóa chất từ công trình xây dựng không được xử lý đúng quy chuẩn, gây ô nhiễm nguồn nước, đất và hệ sinh thái.
• Thiếu biện pháp kiểm soát môi trường: Nhiều công trình chưa thực hiện các biện pháp che chắn, rửa xe ra vào công trường, hạn chế tiếng ồn, dẫn đến vi phạm quy chuẩn kỹ thuật về bảo vệ môi trường.
• Trách nhiệm pháp lý chưa rõ ràng: Chủ đầu tư và nhà thầu đôi khi chưa xác định rõ trách nhiệm quản lý ô nhiễm, dẫn đến tranh chấp hoặc xử phạt khi cơ quan chức năng kiểm tra.

Như vậy, thực trạng cho thấy ô nhiễm trong quá trình thi công là một rủi ro thường trực, đòi hỏi các bên thực hiện các biện pháp phòng ngừa, tuân thủ pháp luật về bảo vệ môi trường, đồng thời thiết lập cơ chế giám sát chặt chẽ để hạn chế hậu quả và tránh phát sinh trách nhiệm pháp lý.

II. Khái niệm về ô nhiễm trong quá trình thi công

Ô nhiễm môi trường trong thi công xây dựng là vấn đề pháp lý và thực tiễn cần được quan tâm nghiêm túc. Việc nắm rõ khái niệm, tác động và hậu quả của ô nhiễm giúp các bên bảo vệ quyền lợi hợp pháp, tuân thủ pháp luật và hạn chế tranh chấp phát sinh.

1. Ô nhiễm trong quá trình thi công là gì?

Theo Khoản 12 Điều 3 Luật Bảo vệ môi trường năm 2020, ô nhiễm môi trường là sự biến đổi tính chất vật lý, hóa học, sinh học của thành phần môi trường không phù hợp với quy chuẩn kỹ thuật môi trường, tiêu chuẩn môi trường gây ảnh hưởng xấu đến sức khỏe con người, sinh vật và tự nhiên.

Ô nhiễm trong quá trình thi công có thể hiểu là hiện tượng môi trường bị suy giảm chất lượng do các hoạt động thi công xây dựng, bao gồm:

• Bụi, khói, khí thải từ máy móc, phương tiện vận chuyển và thi công công trình;
• Tiếng ồn vượt quy chuẩn gây ảnh hưởng đến cộng đồng xung quanh;
• Chất thải rắn, nước thải, hóa chất không được xử lý đúng cách.

2. Ô nhiễm trong quá trình thi công có thể gây ảnh hưởng như thế nào đến sức khỏe cộng đồng và môi trường xung quanh?

Ô nhiễm thi công có tác động tiêu cực trên nhiều phương diện:

• Sức khỏe cộng đồng: Hít phải bụi mịn, khí độc hoặc tiếng ồn lớn có thể gây bệnh đường hô hấp, căng thẳng thần kinh, mất ngủ;
• Môi trường sống: Nước thải, chất thải rắn và hóa chất gây ô nhiễm nguồn nước, đất, hệ sinh thái và cảnh quan đô thị;
   

Như vậy, ô nhiễm trong thi công không chỉ là vấn đề kỹ thuật mà còn là rủi ro pháp lý cần được quản lý chặt chẽ.

3. Các vụ án lớn đã xảy ra do ô nhiễm trong quá trình thi công

Trong thực tiễn, nhiều vụ việc ô nhiễm từ công trình xây dựng đã dẫn đến trách nhiệm hành chính và dân sự của chủ đầu tư, nhà thầu:

• Vụ ô nhiễm bụi và nước thải tại công trình xây dựng ở Hà Nội (2021): Chủ đầu tư và nhà thầu bị xử phạt hành chính và yêu cầu bồi thường thiệt hại cho cư dân xung quanh;
• Trường hợp thi công đường cao tốc gây ô nhiễm nguồn nước tại Bắc Ninh (2020): Nhà thầu phải khắc phục ô nhiễm, áp dụng biện pháp giảm thiểu và bồi thường cho người dân bị ảnh hưởng;
• Nhiều vụ việc khác liên quan đến ô nhiễm tiếng ồn, bụi và chất thải rắn cũng đã bị cơ quan chức năng xử phạt và yêu cầu khắc phục theo các quy định pháp luật hiện hành.

Những vụ việc này cho thấy rủi ro pháp lý khi ô nhiễm thi công không được kiểm soát là rất lớn, đòi hỏi chủ đầu tư và nhà thầu phải tuân thủ quy định về bảo vệ môi trường ngay từ khâu lập kế hoạch và thi công.

III. Quy định của pháp luật liên quan đến ô nhiễm trong quá trình thi công

Ô nhiễm môi trường trong quá trình thi công xây dựng không chỉ là vấn đề kỹ thuật mà còn là vấn đề pháp lý nghiêm trọng. Pháp luật hiện hành đặt ra các quy định về bảo vệ môi trường, trách nhiệm của chủ đầu tư và nhà thầu, đồng thời quy định xử phạt và khắc phục hậu quả khi vi phạm. 

Việc nắm vững các quy định này giúp các bên hạn chế rủi ro pháp lý và bảo vệ quyền lợi hợp pháp.

1. Quy định của pháp luật về bảo vệ môi trường trong quá trình thi công xây dựng

Quy định của pháp luật về bảo vệ môi trường trong quá trình thi công xây dựng có thể kể đến gồm:
Luật Xây dựng năm 2014, sửa đổi bổ sung năm 2020: 

• Điều 111 đặt ra yêu cầu đối với thi công xây dựng công trình, trong đó phải bảo đảm an toàn chịu lực, an toàn trong sử dụng, mỹ quan, bảo vệ môi trường, phòng, chống cháy, nổ và điều kiện an toàn khác theo quy định của pháp luật.
• Điều 112 về quyền và nghĩa vụ của chủ đầu tư trong việc thi công xây dựng công trình, trong đó chủ đầu tư có quyền dừng thi công xây dựng công trình, yêu cầu nhà thầu thi công xây dựng khắc phục hậu quả khi vi phạm các quy định về chất lượng công trình, an toàn và bảo vệ môi trường;
• Điều 113 về quyền và nghĩa vụ của nhà thầu thi công xây dựng, trong đó nhà thầu có nghĩa vụ thi công xây dựng theo đúng thiết kế, tiêu chuẩn áp dụng, quy chuẩn kỹ thuật, bảo đảm chất lượng, tiến độ, an toàn và bảo vệ môi trường;...

Luật Bảo vệ môi trường năm 2020: Theo Khoản 5 Điều 64, việc thi công xây dựng, cải tạo, sửa chữa, phá dỡ công trình xây dựng phải bảo đảm các yêu cầu về bảo vệ môi trường sau đây:

• Có biện pháp không phát tán bụi, nhiệt, tiếng ồn, độ rung, ánh sáng vượt mức cho phép theo quy chuẩn kỹ thuật môi trường;
• Việc vận chuyển vật liệu, chất thải trong hoạt động xây dựng phải được thực hiện bằng phương tiện phù hợp, bảo đảm không làm rò rỉ, rơi vãi, gây ô nhiễm môi trường;
• Nước thải phải được thu gom, xử lý, đáp ứng yêu cầu về bảo vệ môi trường;
• Chất thải rắn, phế liệu còn giá trị sử dụng được tái chế, tái sử dụng theo quy định; đất, đá, chất thải rắn từ hoạt động xây dựng được tái sử dụng làm vật liệu xây dựng, san lấp mặt bằng theo quy định;
• Đất, bùn thải từ hoạt động đào đất, nạo vét lớp đất mặt, đào móng cọc được sử dụng để bồi đắp cho đất trồng cây hoặc các khu vực đất phù hợp;
• Bùn thải phát sinh từ bể phốt, hầm cầu phải được quản lý theo quy định về quản lý chất thải rắn công nghiệp thông thường;
• Chất thải rắn và các loại chất thải khác phải được thu gom, lưu giữ, vận chuyển đến nơi xử lý theo quy định về quản lý chất thải.

Như vậy, trong quá trình thi công xây dựng, chủ đầu tư và nhà thầu phải tuân thủ nghiêm ngặt các quy định về bảo vệ môi trường, đồng thời áp dụng các biện pháp kỹ thuật và quản lý phù hợp để hạn chế tác động tiêu cực đến môi trường xung quanh.

2. Nhà thầu phải thực hiện những biện pháp nào để ngăn ngừa ô nhiễm trong quá trình thi công?

Nhà thầu phải áp dụng các biện pháp kỹ thuật và quản lý để ngăn ngừa ô nhiễm trong quá trình thi công, bao gồm:

• Che chắn, tưới nước và phủ bạt để hạn chế bụi;
• Hạn chế tiếng ồn bằng cách bố trí giờ thi công phù hợp, sử dụng thiết bị có giảm âm;
• Xử lý chất thải rắn và nước thải đúng quy chuẩn trước khi thải ra môi trường;
• Lắp đặt hệ thống thoát nước và rào chắn để tránh lan truyền ô nhiễm;
• Báo cáo định kỳ cho cơ quan quản lý về các biện pháp môi trường và kết quả giám sát.

Việc thực hiện đầy đủ các biện pháp này là căn cứ giảm thiểu trách nhiệm pháp lý khi xảy ra sự cố ô nhiễm.

3. Mức xử phạt đối với hành vi gây ô nhiễm trong quá trình thi công như thế nào?

Theo điểm g Khoản 1 Điều 10 Nghị định 45/2022/NĐ-CP, đối với hành vi gây ô nhiễm trong quá trình thi công sẽ bị xử phạt hành chính như sau:

• Phạt tiền từ 60.000.000 đồng đến 80.000.000 đồng đối với hành vi xây lắp, lắp đặt thiết bị, đường ống hoặc các đường thải khác để xả chất thải không qua xử lý ra môi trường; không vận hành hoặc vận hành không thường xuyên hoặc vận hành không đúng quy trình đối với công trình xử lý chất thải; không xây lắp hoặc xây lắp không đúng công trình xử lý chất thải, công trình, biện pháp giảm thiểu tiếng ồn, độ rung, kiểm soát ánh sáng, bức xạ nhiệt theo quy định trong giai đoạn thi công, triển khai xây dựng dự án có phát sinh chất thải, tiếng ồn, độ rung, ánh sáng, bức xạ nhiệt.
• Đình chỉ hoạt động thi công, xây dựng có phát sinh chất thải từ 01 tháng đến 03 tháng để khắc phục vi phạm. 

Như vậy, việc gây ô nhiễm môi trường trong quá trình thi công sẽ dẫn đến cả xử phạt hành chính và tạm dừng thi công, đồng thời yêu cầu chủ đầu tư và nhà thầu phải khắc phục ngay các vi phạm để bảo đảm tuân thủ quy định pháp luật.

4. Ai sẽ phối hợp với nhà thầu thi công xây dựng công trình xử lý, khắc phục khi xảy ra ô nhiễm trong quá trình thi công

Bên cạnh nhà thầu thi công xây dựng công trình xử lý, khắc phục khi xảy ra ô nhiễm, còn có các chủ thể phối hợp gồm: 

• Chủ đầu tư: Chịu trách nhiệm giám sát, yêu cầu nhà thầu thực hiện biện pháp khắc phục;
• Cơ quan quản lý xây dựng, cơ quan bảo vệ môi trường: Kiểm tra, hướng dẫn và xử phạt vi phạm nếu có;
• Nhà thầu: Trực tiếp thực hiện các biện pháp khắc phục ô nhiễm theo hướng dẫn của cơ quan có thẩm quyền;
• Đơn vị tư vấn giám sát, quản lý chất lượng: Hỗ trợ đánh giá mức độ ô nhiễm, báo cáo kết quả và đề xuất biện pháp khắc phục.

Như vậy, xử lý ô nhiễm thi công là nhiệm vụ phối hợp liên ngành, đòi hỏi các bên tuân thủ pháp luật và quy định hợp đồng để đảm bảo công trình an toàn, môi trường được bảo vệ và tránh phát sinh tranh chấp pháp lý.

IV. Giải đáp các vấn đề thắc mắc thường gặp liên quan đến ô nhiễm trong quá trình thi công

Trong quá trình thi công, các vấn đề về ô nhiễm môi trường thường phát sinh và gây tranh chấp giữa chủ đầu tư, nhà thầu và cộng đồng xung quanh. Việc nắm rõ các quy định pháp luật và thực tiễn áp dụng sẽ giúp các bên bảo vệ quyền lợi hợp pháp, hạn chế rủi ro pháp lý và xử lý sự cố kịp thời.

1. Có bắt buộc lập báo cáo đánh giá tác động môi trường (ĐTM) trước khi thi công không?

Căn cứ Điều 30 Luật Bảo vệ môi trường 2020 được sửa đổi bởi điểm a khoản 1 Điều 109 Luật Địa chất và Khoáng sản 2024 quy định những dự án phải thực hiện đánh giá tác động môi trường bao gồm 2 nhóm.

Dự án đầu tư nhóm I gồm có:

• Dự án thuộc loại hình sản xuất, kinh doanh, dịch vụ có nguy cơ gây ô nhiễm môi trường với quy mô, công suất lớn; dự án thực hiện dịch vụ xử lý chất thải nguy hại; dự án có nhập khẩu phế liệu từ nước ngoài làm nguyên liệu sản xuất;
• Dự án thuộc loại hình sản xuất, kinh doanh, dịch vụ có nguy cơ gây ô nhiễm môi trường với quy mô, công suất trung bình nhưng có yếu tố nhạy cảm về môi trường; dự án không thuộc loại hình sản xuất, kinh doanh, dịch vụ có nguy cơ gây ô nhiễm môi trường với quy mô, công suất lớn nhưng có yếu tố nhạy cảm về môi trường;
• Dự án sử dụng đất, đất có mặt nước, khu vực biển với quy mô lớn hoặc với quy mô trung bình nhưng có yếu tố nhạy cảm về môi trường;
• Dự án khai thác khoáng sản, tài nguyên nước với quy mô, công suất lớn hoặc với quy mô, công suất trung bình nhưng có yếu tố nhạy cảm về môi trường;
• Dự án có yêu cầu chuyển mục đích sử dụng đất quy mô trung bình trở lên nhưng có yếu tố nhạy cảm về môi trường;
• Dự án có yêu cầu di dân, tái định cư với quy mô lớn.

Dự án đầu tư nhóm II gồm có:

• Dự án sử dụng đất, đất có mặt nước, khu vực biển với quy mô trung bình hoặc với quy mô nhỏ nhưng có yếu tố nhạy cảm về môi trường;
• Dự án khai thác khoáng sản, tài nguyên nước với quy mô, công suất trung bình hoặc với quy mô, công suất nhỏ nhưng có yếu tố nhạy cảm về môi trường;
• Dự án có yêu cầu chuyển mục đích sử dụng đất với quy mô nhỏ nhưng có yếu tố nhạy cảm về môi trường;
• Dự án có yêu cầu di dân, tái định cư với quy mô trung bình.

Vì vậy nếu việc thi công có nguy cơ gây ô nhiễm môi trường thuộc các trường hợp này thì phải thực hiện đánh giá tác động môi trường.

Tuy nhiên trường hợp các đối tượng trên không phải thực hiện đánh giá tác động môi trường khi thuộc trường hợp sau đây:

• Dự án đầu tư công khẩn cấp theo quy định của pháp luật về đầu tư công;
• Dự án đầu tư hoặc phương án khai thác khoáng sản nhóm IV theo quy định của pháp luật về địa chất, khoáng sản của tổ chức được cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền chấp thuận, lựa chọn là nhà thầu thi công để phục vụ các dự án quan trọng quốc gia, dự án đầu tư công khẩn cấp, công trình, hạng mục công trình thuộc chương trình mục tiêu quốc gia theo quy định của pháp luật về đầu tư công, thực hiện các biện pháp huy động khẩn cấp để kịp thời ứng phó với tình huống khẩn cấp về thiên tai, thi công các công trình phòng, chống thiên tai theo quy định của pháp luật về phòng, chống thiên tai.

2. Hành vi gây ô nhiễm trong quá trình thi công có thể là căn cứ để thu hồi giấy phép xây dựng không?

Theo điểm b Khoản 1 Điều 101 Luật Xây dựng năm 2014, sửa đổi năm 2020, chủ đầu tư không khắc phục việc xây dựng sai với giấy phép xây dựng trong thời hạn ghi trong văn bản xử lý vi phạm theo yêu cầu của cơ quan nhà nước có thẩm quyền thì sẽ bị thu hồi giấy phép xây dựng.

Như vậy. nếu hành vi gây ô nhiễm trong quá trình thi công đã có văn bản xử lý vi phạm nhưng chủ đầu tư không khắc phục việc xây dựng sai với giấy phép xây dựng trong thời hạn ghi trong văn bản xử lý vi phạm theo yêu cầu của cơ quan nhà nước có thẩm quyền thì sẽ bị thu hồi giấy phép xây dựng.

3. Có quy định nào bắt buộc đơn vị thi công phải sử dụng vật liệu thân thiện môi trường để giảm ô nhiễm trong quá trình thi công không?

Căn cứ quy định tại Điều 3 Nghị định 09/2021/NĐ-CP, vật liệu xây dựng thân thiện với môi trường có thể hiểu là vật liệu xây dựng không nung, được sản xuất từ việc sử dụng chất thải làm nguyên liệu hoặc nhiên liệu, vật liệu xây dựng có tính năng tiết kiệm năng lượng vượt trội so với vật liệu cùng chủng loại. Theo đó, vật liệu xây dựng thân thiện với môi trường không phải sản xuất từ nguyên liệu hữu cơ mà là từ chất thải. 

Hiện nay, không có quy định bắt buộc đơn vị thi công phải sử dụng vật liệu thân thiện môi trường để giảm ô nhiễm trong quá trình thi công. Tuy nhiên, chính sách phát triển vật liệu xây dựng tiết kiệm tài nguyên khoáng sản, tiết kiệm năng lượng, thân thiện với môi trường nói riêng theo quy định tại Điều 5 Nghị định 09/2021/NĐ-CP có quy định như sau: Nhà nước khuyến khích và tạo điều kiện cho các tổ chức, cá nhân nghiên cứu phát triển, ứng dụng khoa học và công nghệ, đầu tư sản xuất vật liệu xây dựng tiết kiệm tài nguyên khoáng sản, tiết kiệm năng lượng, thân thiện với môi trường.

4. Chủ đầu tư có bị liên đới trách nhiệm khi nhà thầu gây ô nhiễm trong quá trình thi công không?

Tại Điều 288 Bộ luật Dân sự 2015 có quy định về thực hiện nghĩa vụ liên đới như sau:

- Nghĩa vụ liên đới là nghĩa vụ do nhiều người cùng phải thực hiện và bên có quyền có thể yêu cầu bất cứ ai trong số những người có nghĩa vụ phải thực hiện toàn bộ nghĩa vụ.

- Trường hợp một người đã thực hiện toàn bộ nghĩa vụ thì có quyền yêu cầu những người có nghĩa vụ liên đới khác phải thực hiện phần nghĩa vụ liên đới của họ đối với mình.

- Trường hợp bên có quyền đã chỉ định một trong số những người có nghĩa vụ liên đới thực hiện toàn bộ nghĩa vụ, nhưng sau đó lại miễn cho người đó thì những người còn lại cũng được miễn thực hiện nghĩa vụ.

- Trường hợp bên có quyền chỉ miễn việc thực hiện nghĩa vụ cho một trong số những người có nghĩa vụ liên đới không phải thực hiện phần nghĩa vụ của mình thì những người còn lại vẫn phải liên đới thực hiện phần nghĩa vụ của họ.

Từ quy định trên có thể hiểu rằng, nếu hành vi gây ô nhiễm trong quá trình thi công xuất phát từ lỗi của nhà thầu, nhưng chủ đầu tư không thực hiện đầy đủ nghĩa vụ giám sát, kiểm tra hoặc có sự đồng ý, chấp thuận đối với biện pháp thi công gây ô nhiễm, thì chủ đầu tư vẫn có thể bị xem là có nghĩa vụ liên đới trong việc bồi thường thiệt hại hoặc khắc phục hậu quả theo quy định pháp luật về môi trường và dân sự.

Như vậy, chủ đầu tư hoàn toàn có thể bị liên đới trách nhiệm khi nhà thầu gây ô nhiễm trong quá trình thi công, nếu có căn cứ cho thấy họ không thực hiện đầy đủ nghĩa vụ quản lý, giám sát hoặc đã góp phần vào hành vi vi phạm.

5. Trường hợp ô nhiễm thi công gây thiệt hại cho người dân xung quanh, việc bồi thường được thực hiện như thế nào?

Căn cứ theo quy định tại Điều 602 Bộ luật Dân sự 2015, chủ thể làm ô nhiễm môi trường mà gây thiệt hại thì phải bồi thường theo quy định của pháp luật, kể cả trường hợp chủ thể đó không có lỗi.

Theo đó, người dân bị ảnh hưởng có quyền yêu cầu bồi thường theo Điều 585 Bộ luật Dân sự 2015. Mức bồi thường bao gồm thiệt hại về tài sản, sức khỏe, chi phí khắc phục môi trường. Các bên liên quan (chủ đầu tư, nhà thầu) có thể thỏa thuận bồi thường hoặc đưa ra Tòa án/Trọng tài giải quyết. 

V. Tại sao nên tìm luật sư tư vấn ở NP Law khi có vấn đề về ô nhiễm trong quá trình thi công

Việc tìm luật sư tư vấn ở NP Law khi có vấn đề về ô nhiễm trong quá trình thi công là cần thiết, xuất phát từ các lý do:

• Đánh giá rủi ro pháp lý: Xác định trách nhiệm của chủ đầu tư, nhà thầu và các bên liên quan;
• Hướng dẫn tuân thủ pháp luật: Thiết lập biện pháp giảm thiểu ô nhiễm, lập hồ sơ đánh giá tác động môi trường, xử lý chất thải;
• Hỗ trợ tranh chấp và bồi thường: Soạn thảo hợp đồng, đại diện giải quyết khiếu nại, xử lý vi phạm hành chính;
• Giảm thiểu thiệt hại và chi phí pháp lý: Tư vấn biện pháp phòng ngừa, khắc phục ô nhiễm kịp thời.

Khi gặp vấn đề về ô nhiễm trong quá trình thi công, việc tìm luật sư NP Law giúp các bên đảm bảo quyền lợi, tuân thủ pháp luật và hạn chế rủi ro pháp lý.