Hành vi lập khống hồ sơ hoàn thuế không chỉ là vi phạm hành chính trong lĩnh vực thuế mà trong nhiều trường hợp còn có thể cấu thành tội phạm, xâm phạm trực tiếp đến trật tự quản lý kinh tế của Nhà nước.
Hành vi lập khống hồ sơ hoàn thuế không chỉ là vi phạm hành chính trong lĩnh vực thuế mà trong nhiều trường hợp còn có thể cấu thành tội phạm, xâm phạm trực tiếp đến trật tự quản lý kinh tế của Nhà nước.
I. Rủi ro bị truy cứu trách nhiệm hình sự về tội "Lừa đảo chiếm đoạt tài sản" khi cố tình lập khống hồ sơ hoàn thuế?
Trong bối cảnh chính sách hoàn thuế nhằm hỗ trợ doanh nghiệp về dòng tiền và thúc đẩy sản xuất kinh doanh, không ít trường hợp đã lợi dụng cơ chế này để thực hiện hành vi gian dối. Một trong những rủi ro pháp lý nghiêm trọng nhất là bị truy cứu trách nhiệm hình sự về tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản khi cố tình lập khống hồ sơ hoàn thuế.
Về bản chất pháp lý, hành vi lập khống hồ sơ hoàn thuế thường được thực hiện thông qua việc tạo dựng các chứng từ giả (hóa đơn, hợp đồng, chứng từ thanh toán, tờ khai xuất khẩu…) nhằm chứng minh một giao dịch không có thật hoặc bị “thổi phồng”. Mục đích cuối cùng là làm cho cơ quan thuế tin tưởng sai lệch và thực hiện hoàn trả một khoản tiền thuế mà doanh nghiệp không có quyền được hưởng.
Xét dưới góc độ cấu thành tội phạm, hành vi này có thể thỏa mãn các dấu hiệu của tội “Lừa đảo chiếm đoạt tài sản” theo Điều 174 Bộ luật Hình sự 2015, cụ thể:
- Hành vi gian dối: lập hồ sơ giả, chứng từ không có thật;
- Làm cho cơ quan nhà nước tin tưởng: cơ quan thuế căn cứ hồ sơ để ra quyết định hoàn thuế;
- Chiếm đoạt tài sản: khoản tiền hoàn thuế từ ngân sách nhà nước;
- Yếu tố lỗi cố ý: người thực hiện nhận thức rõ hành vi là sai nhưng vẫn thực hiện nhằm trục lợi.
Đáng chú ý, trong nhiều trường hợp, hành vi này còn có thể bị xử lý đồng thời hoặc chuyển hóa sang các tội danh khác như: Tội trốn thuế; Tội sử dụng hóa đơn, chứng từ giả; Tội in, phát hành, mua bán trái phép hóa đơn.
Tuy nhiên, nếu chứng minh được yếu tố gian dối nhằm chiếm đoạt tiền từ ngân sách, thì việc định tội theo hướng “lừa đảo chiếm đoạt tài sản” thường được ưu tiên áp dụng với khung hình phạt nghiêm khắc hơn, đặc biệt khi số tiền hoàn thuế lớn.
II. Tìm hiểu về lập khống hồ sơ hoàn thuế
Để nhận diện và phòng ngừa rủi ro pháp lý, cần phân tích một cách hệ thống hành vi lập khống hồ sơ hoàn thuế từ góc độ pháp lý, thực tiễn và cơ chế quản lý nhà nước.
1. Định nghĩa pháp lý về hành vi lập khống hồ sơ hoàn thuế theo quy định của Bộ luật Hình sự và Luật Quản lý thuế?
Hiện nay, pháp luật không quy định một khái niệm duy nhất dưới dạng định nghĩa chính thức cho hành vi “lập khống hồ sơ hoàn thuế”, nhưng có thể hiểu: Lập khống hồ sơ hoàn thuế là hành vi tạo lập, sử dụng hoặc hợp thức hóa các tài liệu, chứng từ không phản ánh đúng bản chất giao dịch kinh tế nhằm đủ điều kiện đề nghị cơ quan thuế hoàn trả tiền thuế trái quy định.
Hành vi này thường gắn với các biểu hiện:
- Giao dịch không có thật nhưng vẫn lập hóa đơn;
- Nâng khống giá trị hàng hóa, dịch vụ;
- Hợp thức hóa dòng tiền thông qua thanh toán “quay vòng”;
- Lợi dụng chính sách hoàn thuế GTGT đối với hàng xuất khẩu.
Hành vi lập khống hồ sơ hoàn thuế là một dạng gian lận thuế có tổ chức, mang tính chủ động và có thể bị xử lý rất nghiêm khắc khi gây thiệt hại cho ngân sách nhà nước.
2. Đặc điểm nhận dạng của các giao dịch nhằm mục đích lập khống hồ sơ hoàn thuế?
Trên thực tế, các giao dịch phục vụ mục đích lập khống hồ sơ hoàn thuế thường có những dấu hiệu nhận diện đặc trưng sau:
(i) Giao dịch không có thực hoặc không đầy đủ yếu tố kinh tế
- Không có hoạt động sản xuất, kinh doanh thực tế;
- Không có kho bãi, vận chuyển, nhân công tương ứng.
(ii) Hóa đơn, chứng từ mang tính hình thức
- Hóa đơn đầu vào từ các doanh nghiệp “ma”;
- Chuỗi giao dịch lòng vòng giữa nhiều công ty để hợp thức hóa đầu vào.
(iii) Dòng tiền bất thường
- Thanh toán qua ngân hàng nhưng mang tính “kỹ thuật” (chuyển qua lại, rút tiền ngay);
- Không phù hợp với quy mô kinh doanh.
(iv) Doanh nghiệp có dấu hiệu rủi ro cao
- Thành lập trong thời gian ngắn;
- Không có hoạt động thực chất nhưng phát sinh doanh thu lớn;
- Thay đổi người đại diện, địa chỉ liên tục.
(v) Tập trung vào hàng hóa xuất khẩu để xin hoàn thuế
- Khai báo xuất khẩu nhưng không có hàng hóa thực tế;
- Giá trị hàng hóa bị nâng khống.
Các giao dịch lập khống thường được “ngụy trang” tinh vi nhưng vẫn có thể nhận diện thông qua sự thiếu nhất quán giữa chứng từ, dòng tiền và hoạt động kinh doanh thực tế.
3. Phạm vi điều chỉnh của pháp luật đối với các khoản tiền thuế đã hoàn?
Pháp luật hiện hành điều chỉnh rất chặt chẽ đối với các khoản tiền thuế đã hoàn, thể hiện ở các nguyên tắc sau:
(i) Nguyên tắc hoàn thuế có điều kiện
Khoản tiền thuế chỉ được hoàn khi:
- Có hồ sơ hợp lệ;
- Giao dịch là có thật;
- Đáp ứng đầy đủ điều kiện theo luật thuế.
(ii) Quyền kiểm tra, thanh tra sau hoàn
Cơ quan thuế có quyền:
- Kiểm tra lại hồ sơ hoàn thuế;
- Truy thu và xử phạt nếu phát hiện sai phạm.
(iii) Nghĩa vụ hoàn trả và chịu trách nhiệm pháp lý
Nếu phát hiện hoàn thuế sai:
- Doanh nghiệp phải hoàn trả toàn bộ số tiền;
- Bị xử phạt vi phạm hành chính;
- Có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự.
(iv) Không phát sinh quyền sở hữu hợp pháp nếu hoàn thuế trái luật
Khoản tiền hoàn thuế do gian lận không được coi là tài sản hợp pháp của doanh nghiệp, mà là tài sản bị chiếm đoạt từ ngân sách nhà nước.
Pháp luật không chỉ điều chỉnh ở giai đoạn hoàn thuế mà còn kiểm soát chặt chẽ sau hoàn, bảo đảm mọi khoản hoàn sai đều bị thu hồi và xử lý trách nhiệm tương ứng.
4. Những ngành nghề nào thường dễ bị lợi dụng để lập khống hồ sơ hoàn thuế nhất?
Một số lĩnh vực có đặc thù dễ bị lợi dụng để thực hiện hành vi gian lận hoàn thuế bao gồm:
(i) Xuất khẩu hàng hóa (đặc biệt là nông sản, khoáng sản, linh kiện điện tử)
- Giá trị hàng hóa khó kiểm chứng;
- Dễ nâng khống giá trị để tăng số thuế được hoàn.
(ii) Thương mại trung gian (mua đi bán lại)
- Chuỗi giao dịch dài, khó kiểm soát;
- Dễ chèn doanh nghiệp “ma” vào hệ thống.
(iii) Xây dựng và dịch vụ
- Khó xác định chi phí thực tế;
- Dễ hợp thức hóa hóa đơn đầu vào.
(iv) Doanh nghiệp hoàn thuế GTGT lớn
Đặc biệt là doanh nghiệp có tỷ lệ hoàn thuế cao so với doanh thu.
(v) Lĩnh vực có ưu đãi thuế hoặc hoàn thuế nhanh
Bị lợi dụng để “tối ưu hóa gian lận”.
Các ngành có tính chất giao dịch phức tạp, khó kiểm chứng thực tế và liên quan đến hoàn thuế lớn luôn tiềm ẩn nguy cơ bị lợi dụng. Do đó, đây cũng là trọng tâm kiểm soát của cơ quan thuế.
III. Các quy định pháp luật có liên quan đến lập khống hồ sơ hoàn thuế
Trong hệ thống pháp luật Việt Nam, hành vi lập khống hồ sơ hoàn thuế không được quy định bằng một điều khoản riêng biệt mà được điều chỉnh rải rác trong nhiều văn bản như Luật Quản lý thuế 2025, Bộ luật Hình sự 2015, các nghị định xử phạt vi phạm hành chính về thuế và hóa đơn. Việc nhận diện đầy đủ các quy định này có ý nghĩa quan trọng trong việc xác định ranh giới giữa hành vi hợp pháp và hành vi gian lận có thể bị xử lý hành chính hoặc hình sự.
1. Điều kiện pháp lý để một bộ hồ sơ hoàn thuế được chấp nhận mà không bị coi là lập khống hồ sơ hoàn thuế?
Căn cứ theo khoản 1 và khoản 2 Điều 5 Quyết định 108/QĐ-TCT hồ sơ hoàn thuế cần đáp ứng điều kiện để được hoàn thuế TNCN tự động như sau:
- Tại thời điểm giải quyết hồ sơ hoàn thuế TNCN của NNT, tổ chức trả thu nhập đã hoàn thành nghĩa vụ nộp thay tiền thuế TNCN đã khấu trừ hoặc tổng tiền thuế TNCN NNT là cá nhân đã nộp đủ vào NSNN tại kỳ quyết toán NNT có đề nghị hoàn thuế;
- Hồ sơ hoàn thuế TNCN có chỉ tiêu “Tổng thu nhập chịu thuế” khớp đúng với số liệu tổng hợp trong kỳ quyết toán thuế theo CSDL quản lý thuế của ngành Thuế tại thời điểm giải quyết hồ sơ và có chỉ tiêu “Tổng số thuế đề nghị hoàn trả” nhỏ hơn hoặc bằng số liệu tổng hợp trong kỳ quyết toán thuế theo CSDL quản lý thuế của ngành Thuế tại thời điểm giải quyết hồ sơ;
- Thông tin tài khoản nhận tiền hoàn trả của NNT được xác minh và liên kết với CSDL quản lý thuế của ngành Thuế.
- Trường hợp hồ sơ hoàn thuế TNCN của NNT đáp ứng đủ các điều kiện nêu tại khoản 1 Điều 5 Quyết định 108/QĐ-TCT năm 2025 thì phân hệ hoàn thuế TNCN tự động tạo đề xuất hoàn thuế, lập Quyết định hoàn thuế (hoặc Quyết định hoàn kiêm bù trừ thu NSNN) và Lệnh hoàn trả khoản thu NSNN (hoặc Lệnh hoàn trả kiêm bù trừ khoản thu NSNN) để chuyển Thủ trưởng CQT ký điện tử.
Việc áp dụng cơ chế hoàn thuế tự động theo Quyết định 108/QĐ-TCT không chỉ giúp rút ngắn thời gian xử lý mà còn tạo ra một “bộ lọc pháp lý – công nghệ” hiệu quả, qua đó hạn chế tối đa nguy cơ lập khống hồ sơ hoàn thuế và nâng cao tính minh bạch trong quản lý ngân sách nhà nước.
2. Thẩm quyền phối hợp giữa cơ quan Thuế và cơ quan Công an trong việc điều tra lập khống hồ sơ hoàn thuế?
Theo điểm d khoản 8 Điều 39 Luật Quản lý thuế năm 2025, Các cơ quan nhà nước có trách nhiệm cung cấp thông tin người nộp thuế cho cơ quan quản lý thuế thông qua phương thức điện tử, trong đó cơ quan công an cung cấp, trao đổi thông tin khi phát hiện người nộp thuế có hành vi vi phạm có dấu hiệu tội phạm trong lĩnh vực thuế; cung cấp thông tin về xuất cảnh, nhập cảnh và thông tin về đăng ký, quản lý phương tiện giao thông của người nộp thuế.
Như vậy, theo quy định của Luật Quản lý thuế năm 2025, cơ chế phối hợp giữa cơ quan thuế và cơ quan công an trong điều tra hành vi lập khống hồ sơ hoàn thuế được thiết lập theo hướng liên thông – chủ động – hai chiều: cơ quan thuế giữ vai trò phát hiện, sàng lọc và chuyển giao hồ sơ, trong khi cơ quan công an thực hiện chức năng điều tra, xử lý tội phạm.
3. Hình thức xử phạt đối với hành vi sử dụng chứng từ không hợp pháp để lập khống hồ sơ hoàn thuế?
Theo quy định tại Điều 28 Nghị định 125/2020/NĐ-CP quy định về việc xử phạt hành vi sử dụng hóa đơn không hợp pháp như sau:
Xử phạt đối với hành vi sử dụng hóa đơn không hợp pháp, sử dụng không hợp pháp hóa đơn
1. Phạt tiền từ 20.000.000 đồng đến 50.000.000 đồng đối với hành vi sử dụng hóa đơn không hợp pháp, sử dụng không hợp pháp hóa đơn quy định tại Điều 4 Nghị định này, trừ trường hợp được quy định tại điểm đ khoản 1 Điều 16 và điểm d khoản 1 Điều 17 Nghị định này.
2. Biện pháp khắc phục hậu quả: Buộc hủy hóa đơn đã sử dụng.
Như vậy, người có hành vi sử dụng chứng từ không hợp pháp để lập khống hồ sơ hoàn thuế có thể bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi sử dụng hóa đơn không hợp pháp, sử dụng không hợp pháp hóa đơn. Số tiền phạt có thể lên đến 50.000.000 đồng và phải áp dụng biện pháp khắc phục là hủy hóa đơn đã sử dụng.
IV. Những câu hỏi thường gặp liên quan đến lập khống hồ sơ hoàn thuế
Trong thực tiễn tư vấn pháp lý, các vấn đề liên quan đến lập khống hồ sơ hoàn thuế thường phát sinh nhiều tình huống phức tạp. Dưới đây là một số câu hỏi điển hình kèm phân tích và căn cứ pháp lý cụ thể:
1. Mức phạt tiền và thời gian ngồi tù cho hành vi lập khống hồ sơ hoàn thuế quy mô lớn là bao nhiêu?
Hành vi lập khống hồ sơ hoàn thuế quy mô lớn là một trong những hành vi gian lận thuế nghiêm trọng, không chỉ bị xử phạt hành chính mà còn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự với khung hình phạt rất nặng.
- Phạt tiền: Theo quy định tại Điều 28 Nghị định 125/2020/NĐ-CP, người có hành vi sử dụng chứng từ không hợp pháp để lập khống hồ sơ hoàn thuế có thể bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi sử dụng hóa đơn không hợp pháp, sử dụng không hợp pháp hóa đơn với số tiền phạt có thể lên đến 50.000.000 đồng.
- Thời gian ngồi tù: Theo Điều 200 về tội trốn thuế, Điều 174 về tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản, Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017) tùy theo tính chất hành vi, người vi phạm có thể đối mặt với phạt tiền lên đến hàng tỷ đồng; phạt tù có thể lên đến 20 năm hoặc tù chung thân (đối với tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản nếu số tiền đặc biệt lớn).
Như vậy, đối với hành vi lập khống hồ sơ hoàn thuế quy mô lớn, người vi phạm không chỉ đối mặt với mức phạt hành chính lên đến 50 triệu đồng mà còn có nguy cơ bị truy cứu trách nhiệm hình sự với mức án rất nghiêm khắc, thậm chí tù chung thân, tùy thuộc vào giá trị chiếm đoạt và tính chất gian lận của hành vi.
2. Việc doanh nghiệp giải thể có giúp chủ sở hữu trốn tránh được trách nhiệm về hành vi lập khống hồ sơ hoàn thuế trước đó?
Căn cứ tại khoản 2 Điều 207 Luật Doanh nghiệp 2020, doanh nghiệp chỉ được giải thể khi bảo đảm thanh toán hết các khoản nợ, nghĩa vụ tài sản khác và không trong quá trình giải quyết tranh chấp tại Tòa án hoặc Trọng tài. Người quản lý có liên quan và doanh nghiệp cùng liên đới chịu trách nhiệm về các khoản nợ của doanh nghiệp.
Như vậy, việc giải thể doanh nghiệp không làm chấm dứt trách nhiệm pháp lý đối với hành vi vi phạm đã xảy ra trước đó. Cá nhân liên quan vẫn có thể bị truy thu thuế; xử phạt hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự.
3. Có thể xin tạm hoãn thi hành quyết định truy thu tiền thuế từ việc lập khống hồ sơ hoàn thuế không?
Người nộp thuế có thể đề nghị tạm hoãn thi hành quyết định truy thu tiền thuế nhưng không phải trong mọi trường hợp, mà phải đáp ứng điều kiện luật định. Theo Luật Quản lý thuế năm 2025 (đặc biệt khoản 7 Điều 14 về gia hạn nộp thuế và Điều 48 về cưỡng chế thi hành quyết định hành chính thuế), việc truy thu thuế vẫn phải chấp hành, trừ trường hợp được cơ quan có thẩm quyền chấp thuận tạm hoãn.
Cụ thể, nếu người nộp thuế đang khiếu nại hoặc khởi kiện quyết định truy thu và có căn cứ cho rằng việc thi hành ngay có thể gây thiệt hại khó khắc phục, thì có thể đề nghị cơ quan giải quyết khiếu nại hoặc Tòa án áp dụng biện pháp tạm đình chỉ thi hành quyết định hành chính; đồng thời, trong thực tiễn quản lý thuế, người nộp thuế cũng có thể xin gia hạn nộp thuế nếu gặp khó khăn đặc biệt (thiên tai, hỏa hoạn, sự kiện bất khả kháng...). Tuy nhiên, nếu không được chấp thuận, quyết định truy thu vẫn có hiệu lực thi hành và có thể bị cưỡng chế theo quy định pháp luật.
4. Phải làm gì khi phát hiện kế toán trưởng cấu kết với bên ngoài để lập khống hồ sơ hoàn thuế trục lợi?
Khi phát hiện kế toán trưởng cấu kết với bên ngoài để lập khống hồ sơ hoàn thuế nhằm trục lợi, doanh nghiệp cần xử lý theo hướng vừa ngăn chặn thiệt hại, vừa đảm bảo tuân thủ pháp luật.
- Trước hết, phải thu thập và bảo toàn chứng cứ (hóa đơn, chứng từ, email, dữ liệu kế toán) và tạm đình chỉ công tác người liên quan để tránh tiếp tục vi phạm; đồng thời tiến hành kiểm tra, rà soát nội bộ nhằm xác định mức độ sai phạm.
- Tiếp theo, doanh nghiệp cần chủ động khai báo, giải trình với cơ quan thuế để giảm thiểu rủi ro pháp lý, vì hành vi lập khống hồ sơ hoàn thuế có thể bị xử lý về hành chính hoặc hình sự theo Luật Quản lý thuế 2025 và Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017) (các tội như trốn thuế, lừa đảo chiếm đoạt tài sản…). Trường hợp có dấu hiệu tội phạm rõ ràng, cần tố giác đến cơ quan công an hoặc viện kiểm sát theo quy định về tố tụng hình sự.
Cuối cùng, doanh nghiệp nên xử lý kỷ luật, bồi thường thiệt hại (nếu có) và thiết lập lại cơ chế kiểm soát nội bộ, phân tách chức năng kế toán – kiểm soát – phê duyệt để phòng ngừa tái diễn.
5. Trường hợp doanh nghiệp bị khởi tố tội "Trốn thuế" và "Lừa đảo" đồng thời do hành vi lập khống hồ sơ hoàn thuế?
Trong thực tiễn, doanh nghiệp có thể bị khởi tố đồng thời hai tội danh nếu hành vi thỏa mãn đầy đủ dấu hiệu cấu thành của từng tội theo Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017).
Cụ thể, tội trốn thuế (Điều 200 Bộ luật Hình sự 2015) áp dụng khi doanh nghiệp sử dụng thủ đoạn gian dối nhằm không nộp hoặc giảm số thuế phải nộp; trong khi tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản (Điều 174 Bộ luật Hình sự 2015) phát sinh khi doanh nghiệp dùng hồ sơ hoàn thuế giả để chiếm đoạt tiền từ ngân sách nhà nước.
Nếu hành vi lập khống hồ sơ hoàn thuế vừa làm giảm nghĩa vụ thuế, vừa dẫn đến việc nhận tiền hoàn thuế trái phép, thì cơ quan tiến hành tố tụng có thể xác định đây là hai hành vi độc lập xâm phạm hai khách thể khác nhau (trật tự quản lý thuế và quyền sở hữu tài sản của Nhà nước), từ đó áp dụng nguyên tắc xử lý nhiều tội danh để truy cứu trách nhiệm hình sự.
Tuy nhiên, trong một số trường hợp, nếu toàn bộ hành vi chỉ nhằm mục đích chiếm đoạt tiền hoàn thuế, cơ quan tố tụng có thể chỉ định tội danh lừa đảo với vai trò là tội phạm chính. Việc định tội phụ thuộc vào bản chất hành vi, mục đích, hậu quả và chứng cứ trong từng vụ án cụ thể.
V. Bạn cần một đội ngũ luật sư am hiểu thuế để rà soát toàn bộ hệ thống chứng từ, loại bỏ nguy cơ lập khống hồ sơ hoàn thuế, hãy gọi cho NPLaw?
Nếu doanh nghiệp có rủi ro hoặc dấu hiệu liên quan đến hoàn thuế, việc rà soát toàn bộ hệ thống chứng từ, quy trình kế toán – thuế và cơ chế kiểm soát nội bộ là quan trọng để phòng ngừa trách nhiệm pháp lý nghiêm trọng. Doanh nghiệp nên chủ động tìm đến đội ngũ luật sư và chuyên gia thuế có kinh nghiệm để được tư vấn, đánh giá rủi ro và xây dựng phương án xử lý phù hợp (bao gồm cả làm việc với cơ quan thuế khi cần thiết), thay vì để sự việc phát sinh đến giai đoạn bị thanh tra hoặc khởi tố.
Trên đây là các thông tin mang tính tham khảo, Quý khách hàng cần tư vấn chi tiết về trường hợp cụ thể, vui lòng liên hệ cho Hãng luật NPLaw để được tư vấn ngay.
