Không mua bảo hiểm cho công trình có rủi ro pháp lý gì và ai phải chịu trách nhiệm khi xảy ra sự cố?

Trong quá trình triển khai dự án xây dựng, không ít chủ đầu tư lựa chọn không mua bảo hiểm cho công trình nhằm tiết kiệm chi phí ban đầu. Tuy nhiên, quyết định này có thể kéo theo nhiều rủi ro pháp lý nghiêm trọng, từ trách nhiệm bồi thường thiệt hại khi xảy ra sự cố đến nguy cơ bị xử phạt theo quy định pháp luật. Bài viết dưới đây sẽ làm rõ ảnh hưởng, quy định pháp luật liên quan và cách xử lý tranh chấp khi không mua bảo hiểm cho công trình.

I. Sự ảnh hưởng của không mua bảo hiểm cho công trình

Không mua bảo hiểm cho công trình có thể gây ra nhiều hệ quả tiêu cực, ảnh hưởng trực tiếp đến tài chính, pháp lý và tiến độ thực hiện dự án. Khi xảy ra sự cố như tai nạn lao động, hư hỏng công trình, thiên tai hoặc sự cố kỹ thuật, chủ đầu tư phải tự chịu toàn bộ chi phí khắc phục và bồi thường, thay vì được doanh nghiệp bảo hiểm chia sẻ rủi ro. Điều này dễ dẫn đến phát sinh chi phí lớn, vượt ngoài dự toán ban đầu.

Về mặt pháp lý, việc không mua bảo hiểm cho công trình trong các trường hợp pháp luật bắt buộc phải mua có thể khiến chủ đầu tư đối mặt với xử phạt vi phạm hành chính, đồng thời làm gia tăng trách nhiệm bồi thường thiệt hại nếu sự cố gây ảnh hưởng đến người lao động hoặc bên thứ ba. Ngoài ra, tranh chấp giữa chủ đầu tư và nhà thầu cũng dễ phát sinh do chưa phân định rõ trách nhiệm rủi ro khi không có bảo hiểm làm cơ chế bảo đảm.

Xét về tổng thể, không mua bảo hiểm cho công trình không chỉ làm giảm khả năng kiểm soát rủi ro mà còn đe dọa tính ổn định và hiệu quả lâu dài của dự án, đặc biệt đối với các công trình có quy mô lớn hoặc yêu cầu kỹ thuật phức tạp.

II. Tìm hiểu về không mua bảo hiểm cho công trình

Để đánh giá đầy đủ các rủi ro và trách nhiệm pháp lý có thể phát sinh, cần làm rõ khái niệm, nguyên nhân và hệ quả của việc không mua bảo hiểm cho công trình trong thực tiễn thi công xây dựng, cũng như nhận diện các tình huống thường gặp mà chủ đầu tư và nhà thầu dễ chủ quan bỏ qua.

1. Tại sao nhiều chủ đầu tư không mua bảo hiểm cho công trình của mình?

Trong thực tế, nhiều chủ đầu tư lựa chọn không mua bảo hiểm cho công trình xuất phát từ tâm lý muốn giảm chi phí đầu tư ban đầu, đặc biệt với các dự án có quy mô nhỏ hoặc thời gian thi công ngắn. Một số trường hợp cho rằng rủi ro xảy ra thấp, hoặc tin tưởng hoàn toàn vào năng lực của nhà thầu nên chủ quan bỏ qua nghĩa vụ bảo hiểm.

Bên cạnh đó, không ít chủ đầu tư chưa nhận thức đầy đủ các quy định pháp luật bắt buộc về bảo hiểm xây dựng, hoặc nhầm lẫn giữa bảo hiểm công trình với các loại bảo hiểm khác của nhà thầu. Việc thiếu tư vấn pháp lý ngay từ giai đoạn chuẩn bị dự án cũng khiến chủ đầu tư đánh giá thấp hậu quả pháp lý và tài chính có thể phát sinh khi xảy ra sự cố mà không có bảo hiểm bảo vệ.

2. Có những loại bảo hiểm nào dành cho công trình xây dựng nên biết?

Theo quy định tại khoản 1 Điều 9 Luật Xây dựng 2014 (sửa đổi 2020), trong hoạt động đầu tư xây dựng, các chủ thể liên quan cần lưu ý các loại bảo hiểm cơ bản sau đây:

• Bảo hiểm công trình trong thời gian xây dựng, nhằm bảo vệ công trình trước các rủi ro phát sinh trong quá trình thi công như tai nạn, thiên tai, sự cố kỹ thuật.
• Bảo hiểm trách nhiệm nghề nghiệp tư vấn đầu tư xây dựng, áp dụng đối với đơn vị tư vấn, nhằm bồi thường thiệt hại do lỗi chuyên môn gây ra.
• Bảo hiểm đối với vật tư, vật liệu, phương tiện, thiết bị thi công và người lao động, giúp giảm thiểu rủi ro về tài sản và con người trong quá trình thi công.
• Bảo hiểm trách nhiệm dân sự đối với bên thứ ba, nhằm bồi thường thiệt hại về người và tài sản của tổ chức, cá nhân không trực tiếp tham gia xây dựng nhưng bị ảnh hưởng bởi công trình.
• Bảo hiểm bảo hành công trình xây dựng, bảo đảm nghĩa vụ sửa chữa, khắc phục khi công trình có khiếm khuyết trong thời gian bảo hành.

Việc nắm rõ các loại bảo hiểm này giúp chủ đầu tư và các bên liên quan đánh giá đúng nghĩa vụ pháp lý và quản trị rủi ro hiệu quả trong suốt quá trình thực hiện dự án.

3. Những rủi ro nào có thể xảy ra khi không mua bảo hiểm cho công trình?

Việc không mua bảo hiểm cho công trình có thể khiến chủ đầu tư và các bên liên quan đối mặt với nhiều rủi ro nghiêm trọng trong quá trình thi công và khai thác công trình. Trước hết, khi xảy ra sự cố như tai nạn lao động, sập đổ, hư hỏng do thiên tai hoặc lỗi kỹ thuật, chủ đầu tư phải tự gánh toàn bộ chi phí khắc phục và bồi thường, dễ dẫn đến vượt ngân sách và gián đoạn dự án.

Bên cạnh rủi ro tài chính, không có bảo hiểm còn làm gia tăng rủi ro pháp lý, đặc biệt trong các trường hợp pháp luật bắt buộc phải mua bảo hiểm. Chủ đầu tư có thể bị xử phạt vi phạm hành chính và phải chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hại cho người lao động hoặc bên thứ ba bị ảnh hưởng. Ngoài ra, tranh chấp giữa chủ đầu tư, nhà thầu và các bên liên quan cũng dễ phát sinh do không có cơ chế bảo vệ và phân chia rủi ro rõ ràng, ảnh hưởng trực tiếp đến tiến độ và hiệu quả của dự án.

III. Các quy định pháp luật có liên quan đến không mua bảo hiểm cho công trình

Để xác định rõ nghĩa vụ và trách nhiệm pháp lý khi không mua bảo hiểm cho công trình, cần xem xét các quy định cụ thể của pháp luật xây dựng và pháp luật có liên quan, qua đó làm rõ trường hợp nào bắt buộc phải mua bảo hiểm và hậu quả pháp lý nếu không tuân thủ.

1. Các quy định cụ thể nào yêu cầu chủ đầu tư phải mua bảo hiểm cho công trình?

Pháp luật xây dựng hiện hành quy định rõ các loại bảo hiểm và trách nhiệm mua bảo hiểm bắt buộc trong hoạt động đầu tư xây dựng, nhằm bảo đảm an toàn cho công trình, con người và lợi ích cộng đồng.

Trước hết, theo khoản 1 Điều 9 Luật Xây dựng 2014 (sửa đổi 2020), các loại bảo hiểm trong hoạt động đầu tư xây dựng bao gồm: bảo hiểm công trình trong thời gian xây dựng; bảo hiểm trách nhiệm nghề nghiệp tư vấn đầu tư xây dựng; bảo hiểm đối với vật tư, vật liệu, phương tiện, thiết bị thi công và người lao động; bảo hiểm trách nhiệm dân sự đối với bên thứ ba; bảo hiểm bảo hành công trình xây dựng.

Về trách nhiệm mua bảo hiểm bắt buộc, căn cứ khoản 2 Điều 9 Luật Xây dựng 2014 (sửa đổi bởi khoản 5 Điều 1 Luật Xây dựng sửa đổi 2020), pháp luật quy định: chủ đầu tư phải mua bảo hiểm công trình trong thời gian xây dựng đối với các công trình có ảnh hưởng đến an toàn cộng đồng, môi trường hoặc có yêu cầu kỹ thuật đặc thù, điều kiện thi công phức tạp; nhà thầu tư vấn phải mua bảo hiểm trách nhiệm nghề nghiệp đối với công việc khảo sát, thiết kế công trình từ cấp II trở lên; và nhà thầu thi công phải mua bảo hiểm cho người lao động trên công trường cũng như bảo hiểm trách nhiệm dân sự đối với bên thứ ba.

Cụ thể hóa quy định này, Điều 32 Nghị định 67/2023/NĐ-CP có quy định về đối tượng bảo hiểm của bảo hiểm bắt buộc công trình trong thời gian xây dựng, theo đó thì chủ đầu tư có trách nhiệm mua bảo hiểm bắt buộc công trình trong thời gian xây dựng đối với các công trình có ảnh hưởng lớn đến an toàn, lợi ích cộng đồng, có tác động lớn đến môi trường hoặc có yêu cầu kỹ thuật đặc thù, trừ các công trình liên quan đến quốc phòng, an ninh và bí mật nhà nước.

Như vậy, trong những trường hợp pháp luật đã xác định nghĩa vụ mua bảo hiểm là bắt buộc, việc không mua bảo hiểm cho công trình sẽ bị xem là vi phạm pháp luật xây dựng và có thể phát sinh trách nhiệm pháp lý tương ứng.

2. Nếu không mua bảo hiểm cho công trình, ai sẽ chịu trách nhiệm khi xảy ra sự cố?

Trường hợp công trình thuộc diện bắt buộc phải mua bảo hiểm nhưng chủ thể có trách nhiệm không thực hiện, thì khi xảy ra sự cố, trách nhiệm pháp lý không thuộc về doanh nghiệp bảo hiểm mà thuộc về tổ chức, cá nhân gây ra sự cố và các bên có nghĩa vụ mua bảo hiểm, căn cứ cụ thể như sau:

• Nguyên tắc chịu trách nhiệm khi xảy ra sự cố công trình: Theo khoản 4 Điều 119 Luật Xây dựng 2014, (sửa đổi 2020):“Tổ chức, cá nhân gây ra sự cố công trình có trách nhiệm bồi thường thiệt hại và chịu chi phí có liên quan; bị xử lý vi phạm hành chính; cá nhân có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo quy định của pháp luật.”
• Trách nhiệm của chủ đầu tư: Căn cứ điểm đ và điểm e khoản 2 Điều 68 Luật Xây dựng 2014, (sửa đổi 2020), chủ đầu tư có nghĩa vụ tổ chức quản lý thực hiện dự án, kiểm tra, giám sát việc thực hiện dự án. Do đó, nếu không mua bảo hiểm công trình theo quy định và để xảy ra sự cố, chủ đầu tư phải trực tiếp chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hại và các chi phí khắc phục phát sinh.
• Trách nhiệm của nhà thầu tư vấn: Theo điểm b và điểm c khoản 2 Điều 70 Luật Xây dựng 2014, (sửa đổi 2020), nhà thầu tư vấn chịu trách nhiệm về chất lượng công việc tư vấn và phải bồi thường thiệt hại nếu việc sử dụng giải pháp kỹ thuật, tổ chức quản lý hoặc thông tin không phù hợp gây thiệt hại cho chủ đầu tư hoặc các bên liên quan.

• Trách nhiệm của nhà thầu thi công: Căn cứ khoản 2 Điều 9 Luật Xây dựng 2014, (sửa đổi 2020), nhà thầu thi công có trách nhiệm mua bảo hiểm cho người lao động và bảo hiểm trách nhiệm dân sự đối với bên thứ ba; nếu không thực hiện và xảy ra sự cố, nhà thầu thi công phải tự chịu trách nhiệm bồi thường đối với thiệt hại phát sinh.

Tóm lại, việc không mua bảo hiểm không làm giảm hay loại trừ trách nhiệm pháp lý, mà khiến các bên có nghĩa vụ mua bảo hiểm phải trực tiếp gánh toàn bộ trách nhiệm bồi thường, chi phí khắc phục và chế tài pháp luật khi xảy ra sự cố công trình.

3. Có hình phạt nào đối với việc không mua bảo hiểm cho công trình theo luật hiện hành không?

Pháp luật hiện hành quy định rõ chế tài xử phạt hành chính và biện pháp khắc phục hậu quả đối với hành vi không mua bảo hiểm trong hoạt động xây dựng, cụ thể:

• Đối với chủ đầu tư không mua bảo hiểm công trình: Theo điểm đ khoản 5 Điều 17 Nghị định 16/2022/NĐ-CP, chủ đầu tư không mua bảo hiểm công trình theo quy định bị phạt tiền từ 40.000.000 đồng đến 60.000.000 đồng. Đồng thời, căn cứ điểm n khoản 8 Điều 17 Nghị định này, chủ đầu tư còn bị buộc mua bảo hiểm công trình nếu công trình đang trong quá trình thi công.
• Đối với nhà thầu thi công không mua bảo hiểm cho người lao động và bên thứ ba:
• Theo điểm b khoản 3 Điều 32 Nghị định 16/2022/NĐ-CP, hành vi không mua bảo hiểm cho người lao động thi công trên công trường và bảo hiểm trách nhiệm dân sự đối với bên thứ ba bị phạt tiền từ 50.000.000 đồng đến 70.000.000 đồng. Ngoài ra, căn cứ điểm h khoản 4 Điều 32, nhà thầu bị buộc mua bảo hiểm theo đúng quy định nếu công trình đang thi công.

Theo đó, việc không mua bảo hiểm cho công trình hoặc cho người lao động không chỉ bị xử phạt hành chính với mức phạt đáng kể, mà còn bắt buộc phải khắc phục bằng việc mua bảo hiểm, đồng thời tiềm ẩn rủi ro bồi thường lớn nếu xảy ra sự cố.

IV. Các thắc mắc thường gặp liên quan đến không mua bảo hiểm cho công trình

Trong thực tế triển khai dự án xây dựng, việc không mua bảo hiểm cho công trình vẫn còn gây nhiều băn khoăn về trách nhiệm pháp lý, mức xử phạt và cách xử lý rủi ro khi xảy ra sự cố. Dưới đây là những câu hỏi thường gặp giúp chủ đầu tư và các bên liên quan hiểu rõ hơn các quy định và hệ quả pháp lý cần lưu ý.

1. Làm thế nào để xác định giá trị bồi thường khi không mua bảo hiểm cho công trình?

Khi không mua bảo hiểm cho công trình, không có thước đo bồi thường do doanh nghiệp bảo hiểm chi trả, mà giá trị bồi thường phải do các bên liên quan hoặc Tòa án xác định dựa trên thiệt hại thực tế phát sinh. Cách xác định giá trị bồi thường thường dựa trên nguyên tắc bồi thường thiệt hại theo pháp luật dân sự:

• Mức bồi thường được xác định theo thiệt hại thực tế mà bên bị thiệt hại phải gánh chịu, bao gồm chi phí sửa chữa, phục hồi công trình, tài sản, chi phí phát sinh hợp lý và các thiệt hại có thật do sự cố gây ra, chứ không dựa trên giá trị bảo hiểm đã ký kết. Áp dụng các nguyên tắc bồi thường thiệt hại dân sự như quy định chung về thiệt hại thực tế phải được bồi thường theo Điều 584 Bộ luật Dân sự 2015.
• Các bên có thể thỏa thuận mức bồi thường bằng cách thuê đơn vị giám định độc lập để đánh giá thiệt hại, chi phí phục hồi hay thay thế phần công trình bị hư hỏng, từ đó làm căn cứ xác định giá trị bồi thường.
• Trong trường hợp có tranh chấp, Tòa án sẽ dựa trên báo cáo thiệt hại thực tế, chứng cứ tài chính và các nguyên tắc bồi thường thiệt hại dân sự để quyết định mức bồi thường phải trả, đảm bảo bồi thường đủ và kịp thời cho bên bị thiệt hại.

Tóm lại, khi không mua bảo hiểm, giá trị bồi thường được xác định theo thiệt hại thực tế phát sinh và các nguyên tắc trách nhiệm dân sự, thay vì dựa trên quy tắc bồi thường trong hợp đồng bảo hiểm.

2. Tại sao việc mua bảo hiểm cho công trình lại quan trọng trong quá trình thực hiện dự án?

Việc mua bảo hiểm cho công trình đóng vai trò đặc biệt quan trọng vì giúp phân bổ và kiểm soát rủi ro tài chính trong suốt quá trình thi công. Khi xảy ra sự cố như tai nạn lao động, sập đổ, hư hỏng công trình hoặc thiệt hại đối với bên thứ ba, bảo hiểm là cơ chế bù đắp chi phí khắc phục, bồi thường kịp thời, tránh việc chủ đầu tư và nhà thầu phải tự gánh toàn bộ thiệt hại.

Bên cạnh đó, bảo hiểm cho công trình còn là yêu cầu pháp lý bắt buộc đối với nhiều loại công trình, thể hiện trách nhiệm của chủ đầu tư và nhà thầu trong việc bảo đảm an toàn, quyền lợi của người lao động và cộng đồng xung quanh. Việc tuân thủ quy định về bảo hiểm cũng giúp hạn chế rủi ro bị xử phạt hành chính, đình chỉ thi công hoặc phát sinh tranh chấp pháp lý phức tạp.

Mua bảo hiểm cho công trình không chỉ là biện pháp phòng ngừa rủi ro mà còn là nền tảng bảo vệ tính liên tục, an toàn và hợp pháp của toàn bộ dự án xây dựng.

3. Quy trình giải quyết tranh chấp trong trường hợp không mua bảo hiểm cho công trình thường được quy định như thế nào?

Trong trường hợp không mua bảo hiểm cho công trình, khi xảy ra tranh chấp về trách nhiệm bồi thường thiệt hại, việc giải quyết tranh chấp không áp dụng cơ chế chi trả của doanh nghiệp bảo hiểm mà được thực hiện theo trình tự giải quyết tranh chấp dân sự/hợp đồng. Trình tự này có thể tham chiếu phương thức chung được ghi nhận tại Điều 32 Luật Kinh doanh bảo hiểm 2022 và pháp luật có liên quan, cụ thể gồm các bước sau:

Bước 1: Thương lượng giữa các bên liên quan

Các bên (chủ đầu tư, nhà thầu, tư vấn…) có trách nhiệm tự thương lượng để xác định nguyên nhân sự cố, mức độ thiệt hại và trách nhiệm bồi thường. Đây là bước ưu tiên nhằm tiết kiệm thời gian, chi phí và hạn chế rủi ro pháp lý.

Bước 2: Hòa giải

Nếu thương lượng không đạt kết quả, các bên có thể lựa chọn hòa giải thông qua bên thứ ba độc lập hoặc cơ quan, tổ chức hòa giải theo thỏa thuận.

Bước 3: Trọng tài hoặc Tòa án

Trường hợp hòa giải không thành, tranh chấp sẽ được giải quyết bằng:

• Trọng tài thương mại, nếu hợp đồng xây dựng có thỏa thuận trọng tài; hoặc
• Tòa án có thẩm quyền, theo quy định của pháp luật tố tụng dân sự.

Do không có bảo hiểm, bên có lỗi gây ra sự cố phải trực tiếp chịu trách nhiệm bồi thường toàn bộ thiệt hại, trên cơ sở thiệt hại thực tế và nghĩa vụ đã cam kết trong hợp đồng, làm gia tăng đáng kể rủi ro tài chính và pháp lý. Như vậy, việc mua bảo hiểm không chỉ là nghĩa vụ pháp lý trong nhiều trường hợp, mà còn giúp đơn giản hóa và giảm căng thẳng trong quá trình giải quyết tranh chấp khi xảy ra sự cố.

4. Các bên cần làm gì để đảm bảo quyền lợi của mình nếu quyết định không mua bảo hiểm cho công trình?

Trong trường hợp các bên thống nhất không mua bảo hiểm cho công trình, việc chủ động thiết lập các cơ chế pháp lý thay thế là yếu tố then chốt để hạn chế rủi ro. Trước hết, hợp đồng xây dựng cần được soạn thảo chặt chẽ, trong đó quy định rõ phạm vi trách nhiệm, nghĩa vụ bồi thường thiệt hại, mức phạt vi phạm và cách phân chia rủi ro khi xảy ra sự cố trong quá trình thi công.

Bên cạnh đó, các bên nên tăng cường biện pháp quản lý rủi ro nội bộ như: kiểm soát nghiêm ngặt chất lượng thiết kế, vật liệu, biện pháp thi công; giám sát tiến độ và an toàn lao động theo đúng quy chuẩn kỹ thuật. Việc lưu trữ đầy đủ hồ sơ pháp lý, nhật ký công trình, biên bản nghiệm thu cũng là cơ sở quan trọng để bảo vệ quyền lợi khi phát sinh tranh chấp.

Ngoài ra, các bên có thể thỏa thuận sử dụng các biện pháp bảo đảm thực hiện nghĩa vụ (như ký quỹ, bảo lãnh ngân hàng) và xác định rõ phương thức giải quyết tranh chấp trong hợp đồng (thương lượng, hòa giải, trọng tài hoặc tòa án). Những biện pháp này giúp giảm thiểu rủi ro pháp lý và tài chính trong bối cảnh không có bảo hiểm công trình.

5. Nếu xảy ra sự cố, liệu có thể khởi kiện bên không mua bảo hiểm cho công trình không?

Trường hợp chủ đầu tư hoặc nhà thầu không mua bảo hiểm công trình theo quy định và việc này dẫn đến hoặc làm gia tăng thiệt hại khi xảy ra sự cố, bên bị thiệt hại hoàn toàn có quyền khởi kiện yêu cầu bồi thường.

Cụ thể, việc không mua bảo hiểm công trình bắt buộc là hành vi vi phạm pháp luật xây dựng và bị xử phạt hành chính theo Nghị định 16/2022/NĐ-CP. Tuy nhiên, xử phạt hành chính không thay thế trách nhiệm dân sự. Theo khoản 4 Điều 119 Luật Xây dựng 2014, (sửa đổi 2020), tổ chức, cá nhân gây ra sự cố công trình có trách nhiệm bồi thường thiệt hại và chịu các chi phí liên quan.

Do đó, khi xảy ra thiệt hại về người hoặc tài sản, bên bị ảnh hưởng có thể khởi kiện tại Tòa án có thẩm quyền để yêu cầu bồi thường theo quy định của Bộ luật Dân sự, đồng thời Tòa án sẽ xem xét nghĩa vụ mua bảo hiểm, lỗi của các bên và thiệt hại thực tế để giải quyết vụ việc.

V. Bạn đang tìm một chuyên gia pháp lý uy tín để hỗ trợ vấn đề liên quan đến không mua bảo hiểm cho công trình?

Khi phát sinh rủi ro hoặc tranh chấp do không mua bảo hiểm cho công trình, việc được tư vấn kịp thời là rất cần thiết. NPLaw hỗ trợ đánh giá nghĩa vụ pháp lý, xác định trách nhiệm bồi thường, rà soát hợp đồng và đại diện giải quyết tranh chấp, giúp chủ đầu tư và nhà thầu bảo vệ quyền lợi đúng quy định pháp luật.

Trên đây là các thông tin mang tính tham khảo, Quý khách hàng cần tư vấn chi tiết về trường hợp cụ thể, vui lòng liên hệ cho Hãng luật NPLaw để được tư vấn ngay.