Quy định về việc tham dự đấu thầu hiện nay như thế nào?

Để một quy trình đấu thầu diễn ra công bằng và hiệu quả, việc nắm vững các quy định về quyền và nghĩa vụ của các bên tham gia là vô cùng quan trọng. Vậy, quy định về việc tham dự đấu thầu hiện nay như thế nào? Bài viết này của NPLaw sẽ cung cấp một cái nhìn tổng quan và chi tiết về các quy định pháp luật liên quan đến việc tham dự đấu thầu, giúp các tổ chức, cá nhân liên quan nắm rõ quyền và trách nhiệm của mình, góp phần vào sự thành công của các dự án.

I. Giới thiệu về dự đấu thầu trong giai đoạn hiện nay

1. Khái niệm về dự đấu thầu

Dự đấu thầu (hay tham gia dự thầu) là quá trình mà nhà thầu chuẩn bị, nộp hồ sơ dự thầu và tham gia cạnh tranh để được lựa chọn thực hiện một gói thầu cụ thể do bên mời thầu tổ chức. Hoạt động này tuân thủ theo các quy định của pháp luật về đấu thầu nhằm đảm bảo công khai, minh bạch và cạnh tranh lành mạnh giữa các nhà thầu.

2. Ví dụ về vấn đề liên quan đến dự đấu thầu thực tế

Có rất nhiều vấn đề thường gặp khi tham gia dự thầu, đặc biệt là tình trạng gian lận hồ sơ, thông đồng nâng giá, hoặc cố ý làm giả tài liệu để trúng thầu. Ví dụ điển hình gần đây tại tỉnh Thanh Hóa, Ban Quản lý dự án xây dựng huyện Như Thanh đã phát hiện và xử lý hàng loạt doanh nghiệp gian lận: các công ty bị phát hiện giả mạo hồ sơ dự thầu qua mạng, lập khống tài liệu, thậm chí giả chữ ký công chứng và bị cấm tham gia đấu thầu 3–5 năm.

Các hiện tượng này không chỉ gây mất công bằng cho hệ thống đấu thầu, mà còn làm lãng phí ngân sách, phá vỡ môi trường cạnh tranh lành mạnh. Do đó, cả chủ đầu tư và nhà thầu cần đặc biệt cảnh giác, rà soát kỹ hồ sơ và chứng thực tài liệu một cách nghiêm túc.

3. Tại sao cần thực hiện dự đấu thầu?

Dự đấu thầu là bước quan trọng nhằm đảm bảo lựa chọn nhà thầu có năng lực, uy tín, cung cấp dịch vụ hoặc hàng hóa với chất lượng tốt và giá cả hợp lý. Việc này giúp minh bạch, công bằng trong sử dụng nguồn vốn (nhất là vốn nhà nước), hạn chế tiêu cực và nâng cao hiệu quả đầu tư. Đồng thời, quá trình dự đấu thầu còn tạo cơ hội cạnh tranh lành mạnh giữa các nhà thầu, khuyến khích họ cải thiện năng lực để đáp ứng yêu cầu của bên mời thầu.

III. Quy định pháp luật liên quan đến dự đấu thầu

1. Quy định cần lưu ý liên quan đến dự đấu thầu

Trước khi tham gia dự đấu thầu, các nhà thầu cần nắm rõ một số quy định quan trọng để tránh vi phạm và đảm bảo quyền lợi của mình. Cụ thể như sau:

• Điều kiện tham dự: Nhà thầu phải đáp ứng các điều kiện về năng lực, kinh nghiệm, và tư cách hợp lệ theo quy định trong hồ sơ mời cũng như Điều 5 Luật Đấu thầu 2023).
• Hồ sơ dự thầu: Cần chuẩn bị đầy đủ, chính xác, đúng mẫu và nộp đúng thời hạn quy định.
• Hình thức và phương thức đấu thầu: Có thể áp dụng đấu thầu rộng rãi, đấu thầu hạn chế, chỉ định thầu; kèm theo các phương thức như một giai đoạn một túi hồ sơ hoặc hai túi hồ sơ, tùy theo tính chất gói thầu.
• Bảo đảm dự thầu: Là khoản bảo đảm nhằm chứng minh sự cam kết tham dự đấu thầu nghiêm túc, thường phải nộp theo yêu cầu của bên mời thầu.
• Quy định về hành vi bị cấm: Ví dụ theo Điều 16 Luật Đấu thầu 2023 như thông đồng, gian lận, bỏ thầu không trung thực, tiết lộ thông tin mật… đều bị cấm tuyệt đối và có thể bị loại khỏi quá trình đấu thầu.
• Thời hạn, quy trình: Các mốc thời gian trong toàn bộ quá trình đấu thầu (phát hành hồ sơ, nộp hồ sơ, mở thầu, xét thầu) phải được tuân thủ chặt chẽ để tránh bị loại hoặc mất quyền lợi.

Như vậy, việc tuân thủ đầy đủ các quy định trên sẽ giúp nhà thầu nâng cao khả năng trúng thầu, giảm thiểu rủi ro pháp lý và góp phần xây dựng môi trường đấu thầu minh bạch, công bằng.

2. Điều kiện để được áp dụng dự đấu thầu

Để tham dự đấu thầu, các tổ chức (nhà thầu, nhà đầu tư) phải đáp ứng các điều kiện quy định tại Điều 5 Luật Đấu thầu 2023 sau:

2.1 Tư cách hợp lệ của nhà thầu, nhà đầu tư là tổ chức

Nhà thầu, nhà đầu tư là tổ chức có tư cách hợp lệ khi đáp ứng đủ các điều kiện sau:

• Đối với tổ chức trong nước: là doanh nghiệp, hợp tác xã, liên hiệp hợp tác xã, tổ hợp tác, đơn vị sự nghiệp công lập hoặc tổ chức kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài được thành lập và hoạt động theo pháp luật Việt Nam.
• Đối với tổ chức nước ngoài: có đăng ký thành lập và hoạt động theo pháp luật nước sở tại.
• Hạch toán tài chính độc lập.
• Không đang trong quá trình giải thể, không bị thu hồi giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp hoặc các giấy chứng nhận đăng ký tương tự, và không thuộc diện mất khả năng thanh toán theo quy định pháp luật về phá sản.
• Có tên trên Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia trước khi phê duyệt kết quả lựa chọn nhà thầu hoặc nhà đầu tư.
• Đảm bảo cạnh tranh trong đấu thầu theo quy định tại Điều 6 Luật Đấu thầu
• Không đang trong thời gian bị cấm tham dự thầu theo quyết định của cơ quan, tổ chức có thẩm quyền theo quy định tại khoản 3 Điều 87 Luật này.
• Không đang bị truy cứu trách nhiệm hình sự.
• Có tên trong danh sách ngắn (nếu gói thầu đã lựa chọn danh sách ngắn).
• Trường hợp là nhà thầu nước ngoài tham gia đấu thầu quốc tế tại Việt Nam, phải liên danh hoặc sử dụng nhà thầu phụ trong nước, trừ khi nhà thầu trong nước không đủ năng lực thực hiện bất kỳ phần công việc nào của gói thầu.

2.2 Tư cách hợp lệ của nhà thầu là hộ kinh doanh

Nhà thầu là hộ kinh doanh có tư cách hợp lệ khi đáp ứng:

• Có giấy chứng nhận đăng ký hộ kinh doanh theo quy định pháp luật.
• Không đang trong quá trình chấm dứt hoạt động hoặc bị thu hồi giấy chứng nhận đăng ký hộ kinh doanh; chủ hộ kinh doanh không đang bị truy cứu trách nhiệm hình sự.
• Đồng thời đáp ứng các điều kiện về tên trên Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia, bảo đảm cạnh tranh trong đấu thầu, không bị cấm tham dự thầu và có tên trong danh sách ngắn (nếu có), tương tự như quy định đối với tổ chức tại khoản 1.

2.3 Tư cách hợp lệ của nhà thầu, nhà đầu tư là cá nhân

Nhà thầu, nhà đầu tư là cá nhân có tư cách hợp lệ khi đáp ứng:

• Có năng lực hành vi dân sự đầy đủ theo quy định pháp luật của nước mà cá nhân đó là công dân.
• Có chứng chỉ chuyên môn phù hợp trong trường hợp pháp luật yêu cầu.
• Không đang bị cấm tham dự thầu và không đang bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo quy định.

Vì vậy, các chủ thể có nhu cầu tham dự đấu thầu cần rà soát kỹ các tiêu chí này trước khi nộp hồ sơ để tránh trường hợp bị loại do vi phạm điều kiện tư cách hợp lệ hoặc vi phạm nguyên tắc cạnh tranh trong đấu thầu.

3. Các biện pháp xử lý vi phạm liên quan dự đấu thầu

Theo quy định của pháp luật về đấu thầu hiện hành (như Luật Đấu thầu 2023), khi có vi phạm trong quá trình đấu thầu ví dụ như: gian lận hồ sơ, thông thầu, làm giả giấy tờ,...tùy mức độ và tính chất vi phạm, cơ quan có thẩm quyền sẽ áp dụng các biện pháp xử lý sau:

• Xử phạt hành chính: Áp dụng với hành vi vi phạm nhưng chưa đến mức truy cứu trách nhiệm hình sự, mức phạt cụ thể được quy định trong Nghị định 122/2021/NĐ-CP của Chính phủ và áp dụng các biện pháp  khắc phục hậu quả gây ra đối với các bên liên quan..
• Hủy thầu hoặc đình chỉ thầu: Thực hiện khi phát hiện hành vi gian lận, thông đồng, cung cấp thông tin sai lệch hoặc vi phạm nguyên tắc cạnh tranh theo quy định tại Điều 17 Luật Đấu thầu 2023 .
• Cấm tham gia hoạt động đấu thầu: Nhà thầu, cá nhân vi phạm nghiêm trọng có thể bị cấm tham gia đấu thầu trong một thời hạn nhất định, thường từ 1 đến 5 năm (Điều 16 Luật Đấu thầu 2023).
• Truy cứu trách nhiệm hình sự: Áp dụng với hành vi đặc biệt nghiêm trọng, như tội vi phạm quy định về đấu thầu gây hậu quả nghiêm trọng (Điều 222 Bộ luật Hình sự 2015), đưa hối lộ trong đấu thầu (Điều 364 Bộ luật Hình sự 2015.

Tóm lại, việc áp dụng các biện pháp xử lý vi phạm trong đấu thầu vừa nhằm răn đe, ngăn ngừa tái phạm, vừa bảo đảm sự minh bạch, cạnh tranh lành mạnh và công bằng trong hoạt động đấu thầu theo đúng quy định của pháp luật.

IV. Giải đáp các thắc mắc liên quan dự đấu thầu

1. Nếu có tranh chấp liên quan đến dự đấu thầu, các bên có thể yêu cầu giải quyết như thế nào?

Theo quy định pháp luật hiện hành, khi phát sinh tranh chấp trong quá trình đấu thầu, các bên có thể lựa chọn một trong các phương thức giải quyết sau:

• Thương lượng, hòa giải: Đây là phương thức ưu tiên nhằm giảm thiểu chi phí, thời gian và giữ gìn quan hệ hợp tác giữa các bên.
• Giải quyết tại trọng tài thương mại: Nếu các bên có thỏa thuận trọng tài trong hợp đồng, tranh chấp sẽ được đưa ra Trung tâm Trọng tài để phân xử theo Luật Trọng tài thương mại 2010.
• Khởi kiện tại tòa án có thẩm quyền: Đây là biện pháp cuối cùng nếu các phương thức khác không giải quyết được, bảo đảm quyền khởi kiện theo Bộ luật Tố tụng dân sự 2015.

Do đó, các bên có quyền lựa chọn phương thức giải quyết phù hợp tùy theo tính chất tranh chấp, miễn là đảm bảo tuân thủ đúng quy trình pháp luật để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình.

2. Những điểm nào nhà thầu cần chú ý để tăng khả năng trúng thầu trong dự đấu thầu?

Để tăng khả năng trúng thầu trong một cuộc đấu thầu, nhà thầu cần chú ý một số điểm quan trọng khi dự đấu thầu:

• Nắm chắc yêu cầu hồ sơ mời thầu: Hiểu rõ các tiêu chí về kỹ thuật, tài chính, năng lực và kinh nghiệm mà bên mời thầu yêu cầu, tránh thiếu sót tài liệu dẫn đến bị loại ngay từ vòng sơ tuyển.
• Chuẩn bị hồ sơ dự thầu đầy đủ, chính xác và hợp lệ: Đây là yếu tố then chốt, vì chỉ một lỗi nhỏ trong hồ sơ (như sai tên, thiếu chữ ký, không có tài liệu chứng minh năng lực) cũng có thể khiến hồ sơ bị loại.
• Chứng minh năng lực và kinh nghiệm rõ ràng: Cung cấp các hợp đồng đã thực hiện, hồ sơ năng lực của đội ngũ nhân sự, trang thiết bị… để chứng minh khả năng thực hiện gói thầu.
• Tuân thủ nghiêm túc quy định pháp luật và quy trình đấu thầu: Việc đảm bảo tính minh bạch, trung thực, đúng quy định sẽ tránh được khiếu nại, tố cáo hoặc các rủi ro pháp lý về sau.

Vì vậy, chuẩn bị kỹ càng, trung thực và tuân thủ đúng quy định pháp luật chính là cách tốt nhất để nâng cao khả năng trúng thầu và tạo uy tín lâu dài trong lĩnh vực đấu thầu.

3. Nếu có sự chênh lệch giữa giá dự thầu và giá thực tế, nhà thầu phải làm gì?

Khi phát hiện có sự chênh lệch giữa giá đã chào thầu và giá thực tế trong quá trình thực hiện hợp đồng, nhà thầu cần rà soát ngay để xác định nguyên nhân. Nếu chênh lệch do lỗi của nhà thầu (ví dụ tính toán sai, bỏ sót chi phí), nhà thầu có trách nhiệm tự chịu và thực hiện hợp đồng theo đúng giá đã cam kết trong hồ sơ dự thầu, trừ trường hợp được phép điều chỉnh theo quy định về biến động giá (nếu hợp đồng có điều khoản điều chỉnh giá).

Trường hợp sự chênh lệch phát sinh do biến động giá khách quan ngoài tầm kiểm soát (như giá nguyên vật liệu, tỷ giá, chi phí vận chuyển tăng bất thường), nhà thầu có thể đề xuất điều chỉnh giá với chủ đầu tư nếu hợp đồng cho phép điều chỉnh giá và quy trình điều chỉnh được thực hiện đúng quy định của pháp luật về đấu thầu và hợp đồng xây dựng (theo Luật Xây dựng 2014, Luật Đấu thầu 2023 và các nghị định hướng dẫn).

Như vậy, nhà thầu cần thận trọng khi lập giá dự thầu, đồng thời nghiên cứu kỹ hợp đồng về cơ chế điều chỉnh giá để tránh rủi ro, bởi nếu không có điều khoản điều chỉnh giá hợp lệ, nhà thầu vẫn buộc phải thực hiện hợp đồng theo giá đã trúng thầu.

4. Nếu một nhà thầu bị cáo buộc vi phạm trong quá trình dự đấu thầu, quy trình xử lý sẽ diễn ra như thế nào?

Khi một nhà thầu bị cáo buộc vi phạm trong quá trình dự thầu, quy trình xử lý sẽ được thực hiện tuần tự qua các bước sau:

Bước 1: Kiểm tra và xác minh

Chủ đầu tư, bên mời thầu hoặc cơ quan có thẩm quyền tiến hành thanh tra, kiểm tra hoặc điều tra nội bộ để xác định rõ tình tiết và mức độ vi phạm. Nếu phát hiện dấu hiệu vi phạm, cơ quan chức năng sẽ lập biên bản theo đúng quy định pháp luật.

Bước 2: Áp dụng biện pháp xử lý hành chính hoặc đình chỉ/hủy thầu:

• Nếu hành vi vi phạm ở mức độ hành chính (ví dụ như can thiệp trái pháp luật, thông đồng, gian lận), nhà thầu có thể bị xử phạt theo Nghị định 122/2021/NĐ‑CP, với mức phạt từ 200–300 triệu đồng.
• Nếu vi phạm làm ảnh hưởng đến tính công bằng của hoạt động đấu thầu (như thông thầu, gian lận nghiêm trọng), nhà thầu có thể bị đình chỉ hoặc hủy kết quả lựa chọn thầu, và cấm tham gia đấu thầu trong thời gian từ 6 tháng đến 5 năm theo Luật Đấu thầu 2023 và Nghị định 24/2024/NĐ-CP.

Bước 3: Truy cứu trách nhiệm hình sự (nếu có)

Trường hợp vi phạm gây hậu quả nghiêm trọng (thiệt hại từ 100 triệu đồng trở lên) hoặc có dấu hiệu phạm tội (như hối lộ, gian lận có tổ chức), nhà thầu có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo Điều 222 Bộ luật Hình sự 2015, với mức án từ cải tạo không giam giữ đến 20 năm tù.

Bước 4: Buộc khắc phục hậu quả và các biện pháp bổ sung

Nhà thầu sẽ phải bồi thường thiệt hại, khắc phục hậu quả đã gây ra; đồng thời có thể bị cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề và bị đưa vào danh sách vi phạm đấu thầu trên Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia với thời hạn cấm lên tới 10 năm.

Bước 5: Công khai thông tin

Chủ đầu tư có trách nhiệm công khai kết quả xử lý vi phạm trên Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia trong vòng 5 ngày làm việc kể từ khi có quyết định xử lý chính thức. Sau đó, cơ quan chức năng ban hành quyết định kết luận, kết thúc quy trình xử lý vi phạm.

Tóm lại, quy trình xử lý vi phạm đối với nhà thầu được thực hiện một cách bài bản và chặt chẽ: từ xác minh đến áp dụng biện pháp xử lý hành chính, hình sự, buộc khắc phục hậu quả và công khai kết luận. Điều này giúp bảo đảm tính minh bạch, công bằng trong đấu thầu và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của các bên tham gia cũng như Nhà nước.

V. Có nên tìm luật sư tư vấn để được hỗ trợ hiệu quả trong tư vấn về dự đấu thầu không?

Việc tham khảo ý kiến của luật sư giàu kinh nghiệm trong lĩnh vực đấu thầu sẽ giúp Quý khách được tư vấn đầy đủ về quy trình, hồ sơ, các quyền và nghĩa vụ liên quan, cũng như cách phòng tránh rủi ro pháp lý trong suốt quá trình tham gia dự thầu. Luật sư có thể hỗ trợ rà soát thư mời, điều kiện dự thầu và tư vấn xử lý các tranh chấp nếu phát sinh, đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp của Quý khách được bảo vệ tốt nhất.

Trên đây là những chia sẻ pháp lý liên quan đến dự đấu thầu do NPLaw cung cấp. Nếu Quý khách còn bất kỳ thắc mắc nào cần tư vấn thêm, vui lòng liên hệ ngay với NPLaw.