Yêu cầu chứng minh hiệu quả đầu tư từ a-z

Rót vốn vào một dự án nhưng không chắc chắn dòng tiền đang đi về đâu và hiệu quả ra sao? Yêu cầu chứng minh hiệu quả đầu tư chính là "tấm khiên" pháp lý để đảm bảo sự minh bạch và giảm thiểu rủi ro. Tuy nhiên, không phải ai cũng biết cách thực hiện yêu cầu này đúng luật và đạt được mục đích. Hãy cùng NPLaw tìm hiểu chi tiết qua bài viết dưới đây.

I. Giới thiệu các vấn đề liên quan đến yêu cầu chứng minh hiệu quả đầu tư

Đầu tư luôn đi kèm với rủi ro và sự minh bạch là yếu tố sống còn để quản trị rủi ro đó. Phần này, NPLaw sẽ cho thấy hiệu quả đầu tư không chỉ là quyền lợi của nhà đầu tư mà còn là nghĩa vụ của bên nhận đầu tư, đảm bảo dòng vốn được sử dụng đúng mục đích và hiệu quả. 

1. Định nghĩa về yêu cầu chứng minh hiệu quả đầu tư

Yêu cầu chứng minh hiệu quả đầu tư là việc các nhà đầu tư, chủ dự án hoặc các cơ quan quản lý nhà nước đòi hỏi phải cung cấp các tài liệu, số liệu, phân tích và báo cáo để chứng minh rằng một dự án đầu tư hoặc một khoản đầu tư cụ thể sẽ mang lại lợi ích kinh tế, xã hội, môi trường hoặc đáp ứng các mục tiêu đã đề ra. 

Việc chứng minh này có thể diễn ra ở nhiều giai đoạn khác nhau của dự án, từ trước khi thực hiện đến sau khi dự án hoàn thành và đi vào hoạt động.

2. Ví dụ về yêu cầu chứng minh hiệu quả đầu tư

Để hình dung rõ hơn về yêu cầu chứng minh hiệu quả đầu tư, chúng ta có thể xem xét một số ví dụ thực tiễn dưới đây:

• Dự án đầu tư công: Một dự án xây dựng đường cao tốc. Trước khi được cấp phép và bố trí vốn, chủ đầu tư phải nộp báo cáo nghiên cứu khả thi, trong đó phải chứng minh được dự án sẽ mang lại lợi ích kinh tế (giảm chi phí vận chuyển, tăng GDP vùng), xã hội (tạo việc làm, cải thiện giao thông) và môi trường (giảm ùn tắc, khí thải).
• Dự án đầu tư nước ngoài: Một công ty nước ngoài muốn xây dựng nhà máy sản xuất tại Việt Nam. Cơ quan đăng ký đầu tư có thể yêu cầu công ty này chứng minh hiệu quả kinh tế - xã hội của dự án, bao gồm số lượng việc làm tạo ra, kim ngạch xuất khẩu dự kiến, đóng góp ngân sách nhà nước, và các lợi ích khác cho nền kinh tế Việt Nam.
• Khoản đầu tư nội bộ doanh nghiệp: Một công ty quyết định đầu tư vào hệ thống phần mềm quản lý mới. Bộ phận đề xuất phải trình bày phân tích ROI (Return on Investment) - tức là chứng minh khoản đầu tư này sẽ giúp cắt giảm chi phí, tăng năng suất, cải thiện dịch vụ khách hàng, qua đó mang lại lợi nhuận cao hơn cho công ty trong tương lai.

Các ví dụ trên cho thấy yêu cầu chứng minh hiệu quả đầu tư hiện diện trong nhiều hình thức và quy mô đầu tư khác nhau, từ công đến tư, từ trong nước đến quốc tế.

3. Tầm quan trọng của yêu cầu chứng minh hiệu quả đầu tư

Yêu cầu chứng minh hiệu quả đầu tư có tầm quan trọng sống còn đối với mọi dự án và khoản đầu tư vì những lý do sau:

• Tối ưu hóa nguồn lực: Giúp nhà đầu tư và cơ quan quản lý đưa ra quyết định sáng suốt, đảm bảo rằng nguồn vốn (ngân sách nhà nước, vốn doanh nghiệp, vốn cá nhân) được sử dụng một cách hiệu quả nhất, tránh lãng phí vào các dự án không khả thi hoặc kém hiệu quả.
• Giảm thiểu rủi ro: Bằng cách phân tích kỹ lưỡng các yếu tố kinh tế, tài chính, kỹ thuật, môi trường, xã hội, việc chứng minh hiệu quả giúp nhận diện và đánh giá các rủi ro tiềm ẩn, từ đó có biện pháp phòng ngừa và quản lý rủi ro hiệu quả.
• Tăng tính minh bạch và trách nhiệm giải trình: Đối với các dự án sử dụng vốn công, việc chứng minh hiệu quả là cơ sở để công khai, minh bạch thông tin và làm căn cứ cho việc giải trình trách nhiệm của các bên liên quan.

• Thu hút vốn: Đối với các dự án tư nhân, một kế hoạch chứng minh hiệu quả rõ ràng, thuyết phục sẽ là yếu tố then chốt để thu hút các nhà đầu tư, tổ chức tín dụng.
• Tuân thủ pháp luật: Đối với nhiều loại dự án, việc chứng minh hiệu quả là một điều kiện bắt buộc theo quy định của pháp luật để được cấp phép và triển khai.

Như vây, yêu cầu chứng minh hiệu quả đầu tư không chỉ là một thủ tục mà là một công cụ quản lý chiến lược, đảm bảo sự thành công và bền vững của các khoản đầu tư.

II. Các loại yêu cầu chứng minh hiệu quả đầu tư

NPLaw nhận thấy, yêu cầu chứng minh hiệu quả đầu tư có thể được phân loại dựa trên nhiều tiêu chí khác nhau, giúp nhà đầu tư và cơ quan quản lý có cái nhìn toàn diện hơn về các khía cạnh cần đánh giá. Dưới đây là các loại hình phổ biến:

• Theo giai đoạn thực hiện dự án:
  • Trước đầu tư (Nghiên cứu tiền khả thi, khả thi): Tập trung vào việc đánh giá tính khả thi, tiềm năng sinh lời, lợi ích tổng thể của dự án trước khi triển khai. Các chỉ số thường được sử dụng như NPV (Giá trị hiện tại ròng), IRR (Tỷ suất hoàn vốn nội bộ), PP (Thời gian hoàn vốn), phân tích độ nhạy, phân tích rủi ro.
  • Trong quá trình đầu tư (Giám sát, điều chỉnh): Tập trung vào việc so sánh hiệu quả thực tế với kế hoạch ban đầu, đánh giá tiến độ, chi phí, chất lượng, và đưa ra các điều chỉnh cần thiết.
  • Sau đầu tư (Đánh giá sau đầu tư): Đánh giá hiệu quả tổng thể của dự án sau khi hoàn thành và đi vào hoạt động, so sánh với mục tiêu ban đầu và rút ra bài học kinh nghiệm.
• Theo loại hình hiệu quả:
  • Hiệu quả kinh tế - tài chính: Lợi nhuận, doanh thu, dòng tiền, tỷ suất sinh lời, đóng góp vào GDP, ngân sách nhà nước.
  • Hiệu quả xã hội: Tạo việc làm, nâng cao mức sống, cải thiện cơ sở hạ tầng, y tế, giáo dục, giảm nghèo.
  • Hiệu quả môi trường: Giảm ô nhiễm, sử dụng tài nguyên bền vững, bảo tồn đa dạng sinh học, thích ứng biến đổi khí hậu.
  • Hiệu quả kỹ thuật - công nghệ: Mức độ ứng dụng công nghệ mới, nâng cao năng lực sản xuất, chất lượng sản phẩm.
• Theo chủ thể yêu cầu:
  • Cơ quan quản lý nhà nước: Yêu cầu đối với các dự án công, dự án có sử dụng đất, dự án có yếu tố nước ngoài để cấp phép, giám sát.
  • Nhà đầu tư/Chủ dự án: Tự thân yêu cầu để ra quyết định đầu tư, quản lý dự án hiệu quả.
  • Các tổ chức tài chính/ngân hàng: Yêu cầu khi xem xét cấp vốn vay cho dự án.
  • Đối tác liên doanh, liên kết: Yêu cầu để đánh giá năng lực và tiềm năng hợp tác.

Tóm lại, việc phân loại yêu cầu chứng minh hiệu quả đầu tư giúp các bên liên quan áp dụng đúng phương pháp và công cụ đánh giá, phù hợp với mục đích và giai đoạn của dự án.

III. Cơ sở pháp lý về yêu cầu chứng minh hiệu quả đầu tư

Yêu cầu chứng minh hiệu quả đầu tư được quy định và điều chỉnh bởi nhiều văn bản pháp luật khác nhau, đặc biệt là trong lĩnh vực đầu tư công và đầu tư có điều kiện như:

• Luật Đầu tư 2020, sửa đổi bổ sung 2025:  Áp dụng cho các dự án đầu tư với các điều khoản như Điều 38 (được sửa đổi bởi Khoản 14 Điều 6 Luật sửa đổi Luật Đấu thầu; Luật Đầu tư theo phương thức đối tác công tư; Luật Hải quan; Luật Thuế giá trị gia tăng; Luật Thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu; Luật Đầu tư; Luật Đầu tư công; Luật Quản lý, sử dụng tài sản công 2025) về thủ tục cấp Giấy chứng nhận đăng ký đầu tư, Điều 39 về thẩm quyền cấp, điều chỉnh và thu hồi Giấy chứng nhận đăng ký đầu tư, Điều 42 về nguyên tắc thực hiện dự án đầu tư,...
• Luật Doanh nghiệp 2020, sửa đổi bổ sung 2025: Quy định quyền của cổ đông, thành viên công ty trong việc giám sát hiệu quả như Điều 115 quy định quyền của cổ đông phổ thông, bao gồm quyền xem xét, tra cứu và trích lục thông tin...yêu cầu triệu tập họp Đại hội đồng cổ đông, Điều 170 quy định về quyền và nghĩa vụ của Ban kiểm soát trong báo cáo tình hình kinh doanh, báo cáo tài chính hằng năm và 06 tháng của công ty, báo cáo đánh giá công tác quản lý của Hội đồng quản trị để đem lại hiệu quả và hợp pháp của các giao dịch kinh doanh,...
• Luật Đầu tư công 2024, sửa đổi bổ sung 2025: Đây là văn bản quy định rõ ràng và chặt chẽ nội dung Báo cáo nghiên cứu tiền khả thi và Báo cáo nghiên cứu khả thi phải phân tích, đánh giá chi tiết về hiệu quả kinh tế - xã hội và tài chính của dự án. như Điều 34 về nội dung báo cáo nghiên cứu tiền khả thi dự án quan trọng quốc gia và dự án nhóm A, Điều 41 (được sửa đổi bởi Khoản 19 Điều 7 Luật sửa đổi Luật Đấu thầu; Luật Đầu tư theo phương thức đối tác công tư; Luật Hải quan; Luật Thuế giá trị gia tăng; Luật Thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu; Luật Đầu tư; Luật Đầu tư công; Luật Quản lý, sử dụng tài sản công 2025) về trình tự lập, thẩm định, quyết định đầu tư chương trình đầu tư công do Chính phủ quyết định chủ trương đầu tư, Điều 43 về trình tự lập, thẩm định, quyết định đầu tư dự án, Điều 47 về nội dung báo cáo nghiên cứu khả thi chương trình, dự án,...
• Luật Xây dựng 2014 sửa đổi, bổ sung 2020: Đây là văn bản chuyên ngành yêu cầu phân tích, đánh giá hiệu quả đầu tư về tài chính, kinh tế - xã hội, môi trường của dự án xây dựng như Điều 52 (sửa đổi bởi Khoản 10 Điều 1 Luật Xây dựng sửa đổi 2020) về lập dự án đầu tư xây dựng, Điều 54 về nội dung Báo cáo nghiên cứu khả thi đầu tư xây dựng, Điều 56 (sửa đổi bởi Khoản 13 Điều 1 Luật Xây dựng sửa đổi 2020) về thẩm định dự án đầu tư xây dựng, Điều 57 (sửa đổi bởi Khoản 14 Điều 1 Luật Xây dựng sửa đổi 2020) về thẩm quyền thẩm định dự án đầu tư xây dựng,...
• Các Nghị định hướng dẫn thi hành luật như Nghị định 31/2021/NĐ-CP sửa đổi bổ sung bởi Nghị định 239/2025/NĐ-CP về hướng dẫn Luật Đầu tư, Nghị định 85/2025/NĐ-CP hướng dẫn Luật Đầu tư công 2024, …đều quy định chi tiết về hồ sơ, quy trình thẩm định, đánh giá hiệu quả dự án.

Như vậy, yêu cầu chứng minh hiệu quả đầu tư là một phần không thể thiếu trong hệ thống pháp luật về đầu tư của Việt Nam, nhằm đảm bảo các dự án được triển khai một cách có trách nhiệm và mang lại giá trị thực sự.

IV. Quy trình yêu cầu chứng minh hiệu quả đầu tư

Mặc dù pháp luật không quy định một quy trình duy nhất cho mọi trường hợp, nhưng dựa trên các quy định pháp luật liên quan, NPLaw đã hệ thống hóa một quy trình gồm các bước pháp lý cốt lõi như sau:

Bước 1: Xác định cơ sở pháp lý và lập yêu cầu/đề xuất. Đây là bước khởi đầu, xác định quyền và nghĩa vụ của các bên.

• Đối với dự án đầu tư (công và tư): Cơ sở pháp lý là yêu cầu của pháp luật về việc phải lập hồ sơ đề nghị chấp thuận chủ trương đầu tư. Người đề xuất (chủ đầu tư) phải lập Báo cáo nghiên cứu tiền khả thi hoặc Báo cáo đề xuất chủ trương đầu tư. Nội dung của các báo cáo này, được quy định trong Luật Đầu tư công 2024, sửa đổi bổ sung 2025 tại Điều 33 về nội dung báo cáo đề xuất chủ trương đầu tư chương trình đầu tư công và Điều 34 về nội dung báo cáo nghiên cứu tiền khả thi dự án quan trọng quốc gia và dự án nhóm A. Bên cạnh đó, Luật Đầu tư 2020, sửa đổi bổ sung 2025 tại Điều 33 về hồ sơ, nội dung thẩm định đề nghị chấp thuận chủ trương đầu tư thì trường hợp pháp luật về xây dựng quy định lập báo cáo nghiên cứu tiền khả thi thì nhà đầu tư được nộp báo cáo nghiên cứu tiền khả thi thay cho đề xuất dự án đầu tư. Như vậy, đây chính là các yêu cầu đầu tiên về việc chứng minh hiệu quả sơ bộ của dự án.
• Đối với nội bộ doanh nghiệp: Cơ sở pháp lý là quyền của cổ đông, thành viên góp vốn được quy định trong Điều lệ công ty và Điều 115 Luật Doanh nghiệp 2020, sửa đổi bổ sung 2025 (Quyền của cổ đông phổ thông). Cổ đông có quyền yêu cầu Ban Giám đốc, Ban kiểm soát cung cấp thông tin, báo cáo về hiệu quả của một hoạt động đầu tư, kinh doanh cụ thể thông qua một văn bản yêu cầu chính thức.

Bước 2: Bên được yêu cầu chuẩn bị hồ sơ chứng minh hiệu quả. Sau khi nhận được yêu cầu hoặc theo quy trình pháp luật, bên có nghĩa vụ phải chuẩn bị hồ sơ để chứng minh.

• Đối với dự án đầu tư: Chủ đầu tư phải lập Báo cáo nghiên cứu khả thi. Đây là tài liệu pháp lý quan trọng nhất chứng minh chi tiết hiệu quả dự án. Nội dung báo cáo này phải tuân thủ chặt chẽ yêu cầu tại Điều 47 Luật Đầu tư 2020, sửa đổi bởi Khoản 9 Điều 2 Luật sửa đổi Luật Quy hoạch, Luật Đầu tư, Luật Đầu tư theo phương thức đối tác công tư và Luật Đấu thầu 2024 về nội dung báo cáo nghiên cứu khả thi chương trình, dự án.
• Đối với nội bộ doanh nghiệp: Theo Điều 63 Luật Doanh nghiệp 2020, sửa đổi bổ sung 2025, Ban Giám đốc phải thu thập dữ liệu và lập báo cáo giải trình theo yêu cầu của cổ đông.

Bước 3: Thẩm định và đánh giá hồ sơ. Đây là bước kiểm tra chéo, đảm bảo tính khách quan và chính xác của các thông tin được cung cấp.

Bước 4: Giải trình, đối thoại và bổ sung hồ sơ. Trong quá trình thẩm định, nếu có điểm chưa rõ ràng hoặc số liệu chưa thuyết phục, bên thẩm định có quyền yêu cầu bên lập báo cáo giải trình. Pháp luật về đầu tư cho phép Hội đồng thẩm định yêu cầu chủ đầu tư cung cấp thêm tài liệu, giải trình các nội dung trong báo cáo để làm rõ hiệu quả dự án. Quá trình này đảm bảo việc thẩm định được thực hiện một cách toàn diện trước khi đưa ra kết luận cuối cùng. Đây là cơ chế đối thoại và kiểm chứng bắt buộc.

Bước 5: Ra quyết định hoặc kết luận chính thức. Dựa trên kết quả thẩm định và giải trình, chủ thể có thẩm quyền sẽ đưa ra quyết định cuối cùng.

Như vậy, quy trình này, dù áp dụng trong bối cảnh đầu tư công, đầu tư tư nhân hay quản trị nội bộ, đều tuân theo một logic pháp lý chung: Đề xuất -> Chứng minh -> Thẩm định -> Quyết định. Việc tuân thủ quy trình này không chỉ là nghĩa vụ pháp lý mà còn là công cụ quản trị rủi ro hiệu quả cho mọi nhà đầu tư và doanh nghiệp.

V. Thực tiễn yêu cầu chứng minh hiệu quả đầu tư

Thực tiễn triển khai yêu cầu chứng minh hiệu quả đầu tư tại Việt Nam và trên thế giới cho thấy cả những ưu điểm và thách thức nhất định, cụ thể:

• Ưu điểm trong thực tiễn:
  • Nâng cao chất lượng dự án: Việc phải chứng minh hiệu quả buộc các nhà đầu tư và chủ dự án phải nghiên cứu kỹ lưỡng, từ đó giúp nâng cao chất lượng và tính khả thi của dự án ngay từ đầu.
  • Tăng trách nhiệm giải trình: Đặc biệt trong các dự án đầu tư công, việc chứng minh hiệu quả giúp các cơ quan nhà nước và chủ đầu tư có trách nhiệm hơn trong việc sử dụng ngân sách.
  • Cơ sở cho việc điều chỉnh chính sách: Kết quả đánh giá hiệu quả của các dự án thực tiễn cung cấp dữ liệu quan trọng để các nhà hoạch định chính sách điều chỉnh, hoàn thiện khung pháp luật về đầu tư.
• Thách thức trong thực tiễn:
  • Tính chủ quan và thiếu chính xác: Việc dự báo hiệu quả tương lai luôn tiềm ẩn rủi ro về tính chính xác do các giả định có thể không đúng với thực tế hoặc bị ảnh hưởng bởi yếu tố chủ quan của người lập báo cáo.
  • Khó khăn trong đo lường hiệu quả phi tài chính: Việc chứng minh hiệu quả kinh tế - tài chính tương đối dễ dàng hơn so với việc đo lường hiệu quả xã hội, môi trường, đặc biệt là các lợi ích dài hạn, khó định lượng.
  • Chi phí và thời gian: Việc lập các báo cáo chứng minh hiệu quả, đặc biệt là Báo cáo nghiên cứu khả thi cho các dự án lớn, đòi hỏi chi phí và thời gian đáng kể.
  • Thiếu năng lực thẩm định: Một số cơ quan quản lý hoặc nhà đầu tư nhỏ có thể thiếu năng lực và kinh nghiệm để thẩm định một cách chuyên sâu các báo cáo phức tạp.
  • Rủi ro "báo cáo đẹp": Có trường hợp các báo cáo được "làm đẹp" để dễ dàng được phê duyệt, bỏ qua các rủi ro hoặc thổi phồng lợi ích, dẫn đến các dự án kém hiệu quả trên thực tế.

Như vậy, thực tiễn cho thấy yêu cầu chứng minh hiệu quả đầu tư là công cụ cần thiết nhưng đòi hỏi sự minh bạch, trung thực và năng lực chuyên môn cao từ tất cả các bên liên quan để phát huy tối đa hiệu quả.

VI. Các thắc mắc thường gặp liên quan đến yêu cầu chứng minh hiệu quả đầu tư

NPLaw đã tổng hợp các câu hỏi phổ biến nhất từ khách hàng liên quan đến việc chứng minh hiệu quả đầu tư để giải đáp một cách chi tiết và rõ ràng, dựa trên quy định pháp luật.

1. Sự khác biệt giữa yêu cầu chứng minh hiệu quả đầu tư trước và sau khi dự án hoàn thành là gì?

Sự khác biệt cơ bản giữa yêu cầu chứng minh hiệu quả đầu tư trước và sau khi dự án hoàn thành nằm ở mục đích, thông tin sử dụng và tính chất của việc đánh giá, được quy định cụ thể trong các văn bản pháp luật về đầu tư:

• Trước khi dự án hoàn thành (Giai đoạn tiền khả thi, khả thi):
  • Mục đích: Để làm căn cứ cho việc quyết định chủ trương đầu tư, cấp phép đầu tư, thu hút vốn hoặc lựa chọn nhà đầu tư. Đây là bước quan trọng để xác định tính khả thi và hiệu quả tiềm năng của dự án trước khi nguồn lực được cam kết.
  • Thông tin sử dụng: Dựa trên các dữ liệu dự báo, ước tính, giả định về thị trường, công nghệ, chi phí, doanh thu, tác động môi trường và xã hội tương lai. Những dữ liệu này thường được tổng hợp trong các Báo cáo nghiên cứu tiền khả thi và Báo cáo nghiên cứu khả thi.
  • Tính chất: Mang tính chất tiên đoán, dự phóng, tập trung vào việc đánh giá tiềm năng và khả năng đạt được hiệu quả nếu dự án được triển khai.
• Sau khi dự án hoàn thành (Đánh giá sau đầu tư):
  • Mục đích: Để kiểm tra, đối chiếu xem dự án đã đạt được các mục tiêu và hiệu quả cam kết (trong báo cáo khả thi) hay chưa. Kết quả đánh giá này dùng làm căn cứ để tổng kết, quyết toán dự án, rút ra bài học kinh nghiệm cho các dự án tương lai và xác định trách nhiệm của các bên liên quan.
  • Thông tin sử dụng: Dựa trên các dữ liệu thực tế, số liệu đã được kiểm toán về chi phí thực tế đã bỏ ra, doanh thu và các lợi ích kinh tế - xã hội đã đạt được trong quá trình vận hành dự án.
  • Tính chất: Mang tính chất xác thực, đánh giá lại, so sánh hiệu quả thực tế với kế hoạch ban đầu, qua đó đánh giá mức độ thành công của dự án.

Do đó, cả hai giai đoạn đánh giá trước và sau đầu tư đều là các bước không thể thiếu trong chu trình quản lý dự án, bổ trợ cho nhau để có cái nhìn toàn diện và chính xác nhất về hiệu quả đầu tư, đảm bảo việc sử dụng nguồn lực hiệu quả và tuân thủ pháp luật.

2. Có những rủi ro pháp lý nào nếu doanh nghiệp không thực hiện yêu cầu chứng minh hiệu quả đầu tư?

Nếu doanh nghiệp không thực hiện hoặc thực hiện không đầy đủ yêu cầu chứng minh hiệu quả đầu tư theo quy định, có thể đối mặt với nhiều rủi ro pháp lý như:

• Không được cấp phép/phê duyệt dự án: Đối với các dự án thuộc diện chấp thuận chủ trương đầu tư hoặc phải cấp Giấy chứng nhận đăng ký đầu tư, việc thiếu báo cáo chứng minh hiệu quả hoặc báo cáo không đạt yêu cầu sẽ khiến dự án không được phê duyệt hoặc cấp phép, dẫn đến không thể triển khai. Cụ thể, theo điểm e khoản 6 Điều 34 Luật Đầu tư 2020, sửa đổi bởi Khoản 10 Điều 6 Luật sửa đổi Luật Đấu thầu; Luật Đầu tư theo phương thức đối tác công tư; Luật Hải quan; Luật Thuế giá trị gia tăng; Luật Thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu; Luật Đầu tư; Luật Đầu tư công; Luật Quản lý, sử dụng tài sản công 2025 thì đánh giá hiệu quả kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh và phát triển bền vững của dự án đầu tư là một trong những nội dung thẩm tra đề nghị chấp thuận chủ trương đầu tư của Quốc Hội. Và điểm h khoản 3 Điều 69 Luật Đầu tư 2020 quy định về trách nhiệm quản lý nhà nước về đầu tư, theo đó định kỳ đánh giá hiệu quả kinh tế - xã hội của dự án đầu tư thuộc phạm vi quản lý nhà nước và gửi Bộ Kế hoạch và Đầu tư.
• Bị thu hồi Giấy chứng nhận đăng ký đầu tư: Nếu sau khi được cấp phép mà nhà đầu tư không thực hiện dự án hoặc thực hiện không đúng cam kết về hiệu quả, cơ quan quản lý có thể xem xét chấm dứt hoạt động đầu tư và thu hồi Giấy chứng nhận đăng ký đầu tư theo khoản 2,6 Điều 48 Luật Đầu tư 2020, được bổ sung bởi Khoản 10 Điều 2 Luật sửa đổi Luật Quy hoạch, Luật Đầu tư, Luật Đầu tư theo phương thức đối tác công tư và Luật Đấu thầu 2024 quy định về các trường hợp chấm dứt hoạt động của dự án đầu tư. 
• Bị xử phạt hành chính: Nếu việc không thực hiện hoặc thực hiện sai quy định liên quan đến báo cáo hiệu quả thuộc các hành vi vi phạm hành chính, doanh nghiệp có thể bị xử phạt theo Nghị định về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực kế hoạch và đầu tư, xây dựng, môi trường,...chẳng hạn như vi phạm Điều 6 Nghị định 122/2021/NĐ-CP về vi phạm về Báo cáo đề xuất chủ trương đầu tư, Báo cáo nghiên cứu tiền khả thi, Báo cáo nghiên cứu khả thi có thể bị phạt từ 20.000.000 đồng đến 50.000.000 đồng và khắc phục hậu quả hay vi phạm Điều 12 Nghị định 6/2022/NĐ-CP với mức phạt từ 60.000.000 đồng đến 80.000.000 đồng khi không trình cơ quan chuyên môn về xây dựng thẩm định báo cáo nghiên cứu khả thi đầu tư xây dựng theo quy định,...
• Tranh chấp pháp lý: Việc thiếu thông tin về hiệu quả hoặc cam kết không rõ ràng có thể dẫn đến tranh chấp với các đối tác, nhà đầu tư, tổ chức tín dụng nếu dự án không đạt kỳ vọng hoặc gây thiệt hại.

Do đó, việc tuân thủ yêu cầu chứng minh hiệu quả đầu tư không chỉ là cần thiết về mặt kinh doanh mà còn là nghĩa vụ pháp lý, giúp doanh nghiệp tránh được các rủi ro nghiêm trọng.

3. Có cần phải giám sát việc thực hiện yêu cầu chứng minh hiệu quả đầu tư không, và ai sẽ thực hiện điều này?

Việc giám sát quá trình thực hiện các cam kết về hiệu quả đầu tư là hoàn toàn cần thiết, thậm chí mang tính sống còn đối với mọi dự án. Giám sát không chỉ giúp dự án đi đúng hướng, đạt được mục tiêu ban đầu mà còn đảm bảo việc sử dụng vốn công minh bạch và hiệu quả. Việc này được thực hiện bởi nhiều chủ thể khác nhau, mỗi bên có vai trò và trách nhiệm riêng theo quy định của pháp luật.

Đầu tiên, Chủ đầu tư hoặc Ban quản lý dự án là người chịu trách nhiệm chính. Họ phải trực tiếp theo dõi, kiểm tra tiến độ, chi phí, chất lượng và đặc biệt là các chỉ số hiệu quả của dự án so với kế hoạch đã đề ra. Nếu có bất kỳ sai lệch nào, họ phải kịp thời phát hiện và đưa ra giải pháp khắc phục. Điều này được quy định rõ ràng trong các văn bản luật. Ví dụ, khoản 4 Điều 14 Luật Đầu tư công 2024, sửa đổi bổ sung 2025 về nội dung quản lý nhà nước về đầu tư công, nêu rõ giám sát, đánh giá việc thực hiện dự án đầu tư công theo quy định của pháp luật. Tương tự, điểm c, khoản 2 Điều 112 Luật Xây dựng 2014, sửa đổi, bổ sung 2020 cũng quy định chủ đầu tư phải tổ chức quản lý, giám sát chất lượng trong thi công xây dựng phù hợp với hình thức quản lý dự án, hợp đồng xây dựng.

Thứ hai, các Cơ quan quản lý nhà nước đóng vai trò giám sát vĩ mô. Đây là những cơ quan đã cấp phép hoặc phê duyệt dự án, bao gồm Bộ Tài chính hoặc các Bộ, Sở chuyên ngành liên quan đến lĩnh vực của dự án. Họ có nhiệm vụ kiểm tra định kỳ hoặc đột xuất để đảm bảo dự án tuân thủ các quy định pháp luật về đầu tư và thực hiện đúng các cam kết về hiệu quả. Luật Đầu tư công 2024, sửa đổi bổ sung 2025 tại các Điều 81 đến Điều 100 quy định rất chi tiết về thẩm quyền và nội dung giám sát, đánh giá để đảm bảo vốn ngân sách được sử dụng hiệu quả nhất.

Thứ ba, các Tổ chức tài chính hoặc ngân hàng cũng là một bên giám sát quan trọng (nếu có). Nếu dự án được thực hiện bằng nguồn vốn vay, các tổ chức này sẽ giám sát chặt chẽ hiệu quả tài chính của dự án. Mục đích của họ là đảm bảo dự án có khả năng sinh lời và có thể trả được cả gốc lẫn lãi vay. Các điều khoản về giám sát thường được ghi rõ trong hợp đồng tín dụng.

Cuối cùng, Cộng đồng và các tổ chức xã hội ngày càng có vai trò lớn trong việc giám sát. Đối với những dự án lớn, đặc biệt là các dự án công hoặc dự án có tác động rộng rãi đến môi trường và đời sống xã hội, cộng đồng có quyền và trách nhiệm giám sát các tác động này. Họ có thể phản ánh thông tin hoặc kiến nghị đến các cơ quan có thẩm quyền nếu phát hiện những điểm bất thường như Điều 78 Luật Đầu tư công 2024, sửa đổi bổ sung 2025 về giám sát đầu tư của cộng đồng.

Tóm lại, việc giám sát là khâu không thể thiếu sau khi đã có yêu cầu chứng minh hiệu quả đầu tư. Sự tham gia giám sát từ nhiều chủ thể khác nhau, dựa trên các quy định pháp luật rõ ràng, là yếu tố then chốt để đảm bảo dự án thành công, minh bạch và mang lại giá trị thực sự cho xã hội.

4. Có những thách thức nào khi yêu cầu chứng minh hiệu quả đầu tư từ các đối tác bên ngoài?

Khi yêu cầu chứng minh hiệu quả đầu tư từ các đối tác bên ngoài (nhà thầu, liên doanh, đối tác hợp tác), doanh nghiệp có thể đối mặt với một số thách thức đặc thù:

• Thiếu dữ liệu minh bạch: Đối tác có thể không sẵn lòng hoặc không có khả năng cung cấp đầy đủ, minh bạch các dữ liệu nội bộ cần thiết để đánh giá hiệu quả.
• Khác biệt về tiêu chuẩn và phương pháp: Mỗi bên có thể có tiêu chuẩn, phương pháp tính toán hiệu quả khác nhau, dẫn đến khó khăn trong việc thống nhất và so sánh.
• Mâu thuẫn lợi ích: Đối tác có thể có xu hướng "làm đẹp" báo cáo để bảo vệ lợi ích của mình, gây khó khăn cho việc đánh giá khách quan.
• Rào cản ngôn ngữ và văn hóa: Đặc biệt với đối tác nước ngoài, rào cản này có thể ảnh hưởng đến quá trình giao tiếp, thu thập thông tin và thống nhất các chỉ số.
• Phụ thuộc vào thông tin từ đối tác: Doanh nghiệp có thể không có đủ quyền lực hoặc khả năng để tự mình kiểm tra, xác minh độc lập các thông tin do đối tác cung cấp.
• Điều khoản hợp đồng không chặt chẽ: Nếu các điều khoản trong hợp đồng hợp tác không quy định rõ ràng về trách nhiệm chứng minh hiệu quả, việc yêu cầu sau đó sẽ gặp khó khăn.

Để vượt qua các thách thức này, cần có sự chuẩn bị kỹ lưỡng về mặt pháp lý (hợp đồng rõ ràng), năng lực thẩm định và xây dựng mối quan hệ tin cậy với đối tác khi đặt ra yêu cầu chứng minh hiệu quả đầu tư.

5. Các trường hợp nào có thể dẫn đến việc doanh nghiệp không thực hiện yêu cầu chứng minh hiệu quả đầu tư?

NPLaw nhận thấy, có nhiều trường hợp cả chủ quan và khách quan có thể dẫn đến việc doanh nghiệp không thực hiện hoặc thực hiện không đầy đủ yêu cầu chứng minh hiệu quả đầu tư như:

• Thiếu hiểu biết pháp luật và tầm quan trọng: Nhiều doanh nghiệp, đặc biệt là các doanh nghiệp vừa và nhỏ, có thể không nắm rõ các quy định pháp luật liên quan hoặc chưa nhận thức đầy đủ về tầm quan trọng của việc này đối với quản lý rủi ro và ra quyết định.
• Áp lực thời gian và chi phí: Việc lập các báo cáo chứng minh hiệu quả đòi hỏi thời gian, nguồn lực và chi phí đáng kể. Doanh nghiệp có thể bỏ qua để đẩy nhanh tiến độ hoặc tiết kiệm chi phí trước mắt.
• Thiếu năng lực và kinh nghiệm: Doanh nghiệp có thể không có đội ngũ nhân sự đủ năng lực hoặc kinh nghiệm để thực hiện việc thu thập dữ liệu, phân tích và lập báo cáo phức tạp.
• Sự thay đổi của môi trường kinh doanh/pháp lý: Những thay đổi bất ngờ về chính sách, thị trường, công nghệ có thể làm cho các giả định ban đầu trở nên lỗi thời, khiến doanh nghiệp khó khăn trong việc cập nhật hoặc tiếp tục chứng minh hiệu quả.
• Cố ý che giấu thông tin: Trong một số trường hợp, doanh nghiệp có thể cố ý không thực hiện hoặc làm sai lệch báo cáo nếu dự án không hiệu quả như dự kiến, nhằm tránh bị xử phạt hoặc làm mất uy tín.
• Các dự án nhỏ lẻ, ít chịu sự giám sát: Đối với các khoản đầu tư nhỏ hoặc dự án nội bộ không thuộc diện phải báo cáo cho cơ quan nhà nước, doanh nghiệp có thể chủ quan bỏ qua bước này.

Để đảm bảo tuân thủ và tối ưu hóa hiệu quả, doanh nghiệp cần nâng cao nhận thức, năng lực và chủ động thực hiện yêu cầu chứng minh hiệu quả đầu tư một cách nghiêm túc.

VII. Có phải bạn cần hỗ trợ pháp lý trong việc yêu cầu chứng minh hiệu quả đầu tư?

Việc tuân thủ đúng các quy định về yêu cầu chứng minh hiệu quả đầu tư không chỉ giúp doanh nghiệp tránh được các khoản phạt không đáng có mà còn thể hiện sự chuyên nghiệp và trách nhiệm pháp lý. Tuy nhiên, với những quy định phức tạp và thường xuyên thay đổi, việc tự mình tìm hiểu và thực hiện có thể gặp nhiều khó khăn.

Nếu bạn đang gặp vướng mắc trong việc xác định các yêu cầu pháp lý, lập báo cáo chứng minh hiệu quả, thẩm định dự án hoặc muốn tìm hiểu sâu hơn về các trường hợp cụ thể, hãy liên hệ với NPLaw ngay hôm nay.

Trên đây là các thông tin mang tính tham khảo, Quý khách hàng cần tư vấn chi tiết về trường hợp cụ thể, vui lòng liên hệ cho Hãng luật NPLaw để được tư vấn ngay.